Okolicznik skutku – rodzaj okolicznika pełniący funkcję podrzędną w grupie orzeczenia (podobnie jak dopełnienie). Zazwyczaj określa czasownik, ale może być również określnikiem przymiotnika lub przysłówka. Tworzy z wyrazem określanym związek na zasadzie przynależności (nigdy nie tworzy związku rządu ani zgody).
Okolicznik skutku oznajmia skutek czynności, stanu, właściwości wyrażonej w składniku określanym. Zawiera treść myślową, która przez mówiącego pojęta jest jako rezultat, wynik treści podstawy. Skutek może być zamierzony lub niezamierzony.
Najczęściej w roli okolicznika skutku występuje:
wyrażenie przyimkowe, np.: Opaliłem się na czerwono. Walczyli do upadłego. Krzyczano aż do ochrypnięcia.
przysłówek, np.: Do końca będę nasłuchiwał i wyczekiwał, do ostatniej minuty życia – nadaremnie. Po cóż było tak długo i bezskutecznie mnie prześladować?
Rozpoznajemy go na podstawie pytań: z jakim skutkiem? z jakim rezultatem? z jakim wynikiem?
Kasia opaliła się na czerwono. Uczył się na piątki. Walczyli aż do zwycięstwa. Zamęczyli go na śmierć. Pytała go o to do znudzenia. Łaziłem po komnatach, aż natrafiłem na bibliotekę. Wystarczyło wyjść za ogrodzenie, aby siła uroku przestała działać.
Denotowana kategoria skutku nie zawsze jest przedstawiana jako realna. W przykładzie ostatnim ujmuje się ją w relację teoretyczną.
Historia pojęcia Wśród językoznawców nie ma zgody odnośnie do rodzajów okolicznika. W rozmaitych publikacjach podaje się bowiem różną liczbę jego klas znaczeniowych. Najczęściej wyróżnia się 5 rodzajów okolicznika: sposobu, miejsca, czasu, przyczyny i celu. Dość często także: stopnia i miary, warunku, przyzwolenia, które interpretowano początkowo jako odmianę stosunku przyczynowego. Inne nieco były losy okolicznika skutku.
Stanisław Gruszczyński (zm. 1904) uważał go jeszcze za okolicznik przyczyny, Antoni Krasnowolski (zm. 1911) – za odmianę okolicznika sposobu lub okolicznika stopnia. Usamodzielnił się dopiero w 1953 roku w Zarysie składni polskiej Zenona Klemensiewicza.
Zobacz też dopełnienie
Bibliografia Stanisław Jodłowski, Podstawy polskiej składni. Warszawa 1976, s. 189–190. Janina Labocha, Gramatyka polska cz. III Składnia. Kraków 1995, s. 47, 50. Jerzy Podracki, Składnia polska, Warszawa 1997, s. 87–88.
S