Trema (wł. tremare – drżeć, bać się, łac. tremere – trząść się) to stan emocjonalny odczuwany w chwili publicznego występu lub przed nimKopaliński, W. (1990) Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych (s. 522). Wydawnictwo: Wiedza Powszechna.. Z powodu tremy wyuczone zachowanie (czy to aktora na scenie, czy studenta wobec egzaminatora) ulega w jednej chwili zatarciu, jest to jednak stan przejściowego zahamowania, gdyż po pewnym czasie uprzednio nabyta wiedza może być z powrotem uruchomiona. Trema jest objawem nadmiernego napięcia emocjonalnego i lękuSillamy, N.(1989). Słownik psychologii (s. 306). Wydawnictwo: Książnica..
Trema to również dynamiczny proces psychiczny związany z publicznym wykonaniem utworów muzycznych, gdy wykonawca spodziewa się oceny ze strony słuchaczy. W procesie tym zachodzi interakcja komponentów emocjonalnych i poznawczych spowodowana niepewnością ocen własnego wykonania lub oczekiwaniem ocen negatywnych. Procesowi temu towarzyszą zwykle negatywne emocje z charakterystycznymi dla nich nieprzyjemnymi objawami ze strony układu wegetatywnegoKępińska-Welbel, J.(1990) Trema u muzyków. The International Seminar of Reseachers and Lecturers in the Psychology of Music (469-474). Warszawa: Wydawnictwo AMF..
Dianna Kenny – australijska badaczka tremy, obecnie kluczowa postać w tym obszarze badań - definiuje tremę muzyczną (ang. music performance anxiety) następująco:
"Trema jest doświadczeniem wyraźnego, trwałego nastawienia lękowego związanego z występem muzycznym, którego podłoże stanowią biologiczna i/lub psychologiczna podatność i/lub specyficzne doświadczenia lękowe. Przejawia się jako zespół objawów poznawczych, afektywnych, somatycznych i behawioralnych. Może pojawiać się w wielu sytuacjach związanych z występowaniem, ale jest zwykle bardziej intensywna w sytuacjach wysoce angażujących ego, wywołujących lęk przed oceną (publiczność) i porażką. Może dotyczyć wybranej sytuacji (np. pojawiać się tylko podczas publicznego wykonywania utworu muzycznego) lub współwystępować z innymi zaburzeniami lękowymi, w szczególności z fobią społeczną. Pojawia się u muzyków na przestrzeni całego życia i jest przynajmniej częściowo niezależna od czasu trwania nauki, doświadczenia muzycznego i poziomu osiągnięć muzycznych. Trema może lecz nie musi pogarszać jakości wykonania muzycznego" (s. 61).
Julia Kaleńska-Rodzaj - polska badaczka tremy jako emocji mieszanej, złożonej - proponuje następującą definicję:
"Trema jest to emocja złożona odczuwana przez wykonawcę w sytuacji rzeczywistej lub wyobrażonej ekspozycji społecznej. W takiej sytuacji w naturalny sposób dochodzi do aktywacji autonomicznego układu nerwowego (AUN), czego kluczowymi objawami są wzrost poziomu pobudzenia i inne specyficzne reakcje somatyczne (napięcie mięśni, drżenie, skurcz żołądka). Subiektywna interpretacja odczuwanych objawów w kontekście poprzednich doświadczeń i wymagań bieżącej sytuacji umożliwia określenie bieżącego stanu emocjonalnego jako lęku, ciekawości, gotowości, ekscytacji, etc. Ze względu na wieloaspektowość sytuacji publicznego wystąpienia interpretacje takie dokonywane są wielokrotnie w zależności od punktu skupienia uwagi wykonawcy. Sprawia to, że w sytuacji występu publicznego wykonawca odczuwać może wiele różnorodnych emocji, które następnie łączone są w subiektywnym doświadczeniu w jedną emocję złożoną – tremę" (s. 135-136).
Objawy tremy Psychologowie zajmujący się problematyką tremy zgodni są co do stwierdzenia, że trema jest zjawiskiem wielopoziomowym, spokrewnionym z lękiem, a właściwa jej triada objawów lękowych obejmuje symptomy fizjologiczne, poznawczo-emocjonalne oraz behawioralneSteptoe, A. (2001). Negative Emotions on Music Making : The Problem of Performance Anxiety. W: Juslin, P. N., Sloboda, J. A. (red.) Music and Emotions. Oxford: Oxford University Press..
Triada objawów tremy: Fizjologiczne – spłycenie oddechu, większa potliwość, przyśpieszenie rytmu serca, suchość w ustach, problemy żołądkowe, wydzielanie się hormonów: adrenaliny i kortyzolu Poznawczo-emocjonalne – poczucie niepokoju, napięcia, obawy, paniczny strach; zmniejszenie koncentracji uwagi, luki pamięciowe, drażliwość, pojawianie się niezwiązanych z zadaniem myśli zakłócających przebieg wykonania, etc. Behawioralne – drgawki, trzęsienie się rąk, problemy z przyjęciem wygodnej pozycji i naturalnym poruszaniem się, błędy techniczne wykonania.
Częstymi objawami tremy są zaburzenia procesu koncentracji uwagi, jej rozproszenie, co powoduje obniżenie możliwości kontroli emocjonalnej i intelektualnej wykonania. Skutkiem tego często jest poczucie braku kompetencji, braku zadowolenia z zawodu, utrwalenie się nastawienia na porażkę – popadanie w błędne koło tremy.
Klasyfikacje tremy Rodzaje tremy – aspekt temporalny Trema jest procesem przebiegającym w czasie, nie ograniczonym tylko do momentu publicznego wykonania utworuPapageorgi, I., Hallam, S., Welch, G. (2007). A conceptual framework for understanding musical performance anxiety. Research Studies in Music Education, 28, 83–107.. W procesie tym wyróżnia się trzy wzajemnie oddziałujące na siebie fazy: trema przedkoncertowa – związana z przygotowywaniem się artysty do występu, towarzyszą jej uczucia niepewności i lęku, głównym objawem jest pobudzenie centralnego i wegetatywnego układu nerwowego; trema koncertowa – pojawiające się podczas publicznego wykonania poczucie braku kontroli nad wykonaniem, zaburzenia uwagi, nieprawidłowa ocena i negatywne myśli o sobie; trema pokoncertowa – polegająca głównie na retrospekcji wykonanego utworu, przeżywaniu emocji wstydu, załamania, niespełnienia oczekiwań osób znaczących, główny objaw – przeżywanie braku zgodności między oczekiwanym a osiągniętym poziomem wykonania. Na każdym z tych trzech etapów zachodzi proces oceniania, ale każdorazowo dotyczy on innych aspektów zdarzenia, każdej fazie towarzyszą inne objawy psychiczne i fizjologiczne. Kępińska-Welbel udziela konkretnych wskazówek co do sposobów radzenia sobie z tremą w poszczególnych fazach występu.
Silne przeżycie tremy przedkoncertowej często pełni funkcję terapeutyczną dla tremy koncertowej: wyobrażanie i przeżywanie emocji występu, sytuacji na scenie, przegrywanie utworu w pamięci przypomina stosowaną w psychoterapii behawioralną technikę desensytyzacji. Dla przykładu, u większości muzyków trema trwa do momentu usłyszenia czy zagrania pierwszych dźwięków utworu.
Rodzaje tremy – aspekt funkcjonalny Występowanie pobudzenia emocjonalnego jest niezbędną składową dobrego wykonania, nadającą występowi swoisty blask i sprawiającą, że każde następne wykonanie jest unikalne. Dlatego wykonania „na żywo” są bardziej cenione niż nagrania.
Odwołując się do wyników badań nad wpływem fizjologicznego pobudzenia na poziom wykonania wielu badaczy uznaje za uzasadniony podział tremy na dezadaptacyjna (maladaptive) i adaptacyjna (adaptive)Wolfe, M. (1989) Correlates of adaptiveand maladaptive musical performance anxiety. Medical Problems of Performing Artists, 4(1),49-56.Kemp, A. (1996). TheMusical Temperament. Oxford: Oxford University Press.: trema dezadaptacyjna jest zjawiskiem powszechnie znanym i ma destrukcyjne skutki dla wykonania; trema adaptacyjna ujmowana jest w kategoriach pozytywnego pobudzenia, ekscytacji przed wyjściem na scenę, wzmaga ona wyobraźnię i motywację do występu. BorkovecBorkovec, T. D. (1976). Physiological and Cognitive Processes in the Regulation of Anxiety. W: G. E. Schwartz, D. Shapiro (red.). Consciousness and Self-Regulation (s. 261−308). Boston, MA: Springer. proponuje posługiwać się dodatkowo terminem trema reaktywna w odniesieniu do niepewności i lęku, będących skutkiem nieprawidłowego przygotowania się do występu, niskiego poziomu zdolności lub braku doświadczenia scenicznego. Przypomina, że staranne przygotowanie jest podstawą dobrego wykonania.
Rodzaje tremy – aspekt treściowy Dokonując przeglądu współczesnych badań nad tremą na świecie i podsumowując wyniki serii badań własnych polska badaczka i psycholog dla muzyków Julia Kaleńska-Rodzaj formułuje własną koncepcję tremy jako zjawiska emocjonalnego definiowanego na trzech różnych poziomach złożoności. Warto przyjrzeć się jej bliżej, ponieważ integruje dotychczasowe podejścia do tremy i radzenia sobie z nią.
1) Trema jako wzrost pobudzenia – podejście to opiera się na założeniu, że dobre wykonanie utworu nie jest możliwe bez wzrostu poziomu pobudzenia układu nerwowego i osiągnięcia stanu gotowości do wykonania zadaniaFazey, J. Hardy, L. (1988). The Inverted-U Hypothesis: Catastrophe for sport psychology. British Association of Sports Sciences Monograph No. 1. Leeds: The National Coaching Foundation.Wilson, G. D.(1997). Performance anxiety. W: D. J. Hargreaves, A. C. North (red.), The Social Psychology of Music (s. 229–245). Oxford: Oxford University Press.. Zarówno zbyt wysoki (tzw. gorączka sceniczna), jak i zbyt niski poziom pobudzenia (apatia, zmęczenie) nie jest korzystny na estradzie. Określenie i osiąganie stanu pobudzenia optymalnego dla wykonawcy uważane jest za podstawę efektywnego funkcjonowania w warunkach ekspozycji społecznejHanin, Y. L. (2007). Emotions in Sport. Current Issues and Perspectives. W: G. Tenenbaum, R. C. Eklund (red.), Handbook of Sport Psychology (s. 31–59). New Jersey: John Wiley & Sons, Inc..
Szereg badań wskazuje na pozytywne efekty zaakceptowania wzrostu pobudzenia i towarzyszących mu objawów z ciała oraz nadawania im takich nazw, jak „gotowość”, „mobilizacja”, „energia”, „ekscytacja”. Interwencje często są zaczerpnięte z psychologii sportu i opierają się na metodach regulacji poziomu pobudzenia – technikach relaksacyjnych lub oddechowych (slow breathing). Szczególnie pomocne w akceptacji emocji i rozwijaniu troskliwego stosunku do własnego ciała techniki oparte na uważnościFarnsworth-Grodd, V. A. (2012). Mindfulness and the self-regulation of music performance anxiety. Praca doktorska, New Zealand: University of Auckland..
2) Trema jako pewien rodzaj lęku – podejście to opiera się na wiedzy klinicznej z obszaru psychopatologii. W większości definicji tremy uznaje się, że jest to stan emocjonalny, z dominująca emocją lęku (music performance anxiety) lub strachu (stage fright). Zarówno strach, jak i lęk mają swoje funkcje adaptacyjne – dzięki wzrostowi pobudzenia te emocje energetyzują działanie, sprzyjają mobilizacji organizmu, zwiększając siłę i wytrzymałość w obliczu zagrożenia, wyczulają naszą uwagę na wskaźniki niebezpieczeństwa. Pomimo adaptacyjnych funkcji strachu, w sytuacji koncertowej intensywny lęk, towarzyszące mu epizody paniki lub utrwalone nastawienie lękowe znacznie dezorganizują działanie i mogą obniżać jakość występu. Dlatego w badaniach nad tremą dominuje perspektywa kliniczna, ujmująca tremę jako czynnik utrudniający działanie muzyka w sytuacji występu publicznego.
Sytuując tremę w obszarze zaburzeń, to podejście implikuje określony sposób postępowania, którego celem jest pomoc w powrocie do normy poprzez wyleczenie zaburzenia. Interwencje pochodzą z różnych nurtów terapeutycznych, szczególnie przydatne są techniki terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) i jej rozszerzeń - mindfulness (MBSR) i terapii akceptacji i zaangażowania (ACT), polegające na pracy z umysłem (uwaga, myśli) i ciałem (zmiana zachowań).