Płatek ludzkiej małżowiny usznej, płatek ucha, płatek uszny (łac. lobulus auriculae) – dolna, miękka część ucha zewnętrznego u człowieka, zbudowana na powierzchni z nabłonka wielowarstwowego płaskiego, zaś wewnątrz z tkanki łącznej siateczkowej i tkanki tłuszczowej, z bogatym unaczynieniem włosowatym. Stanowi I strefę meridianową w akupunkturze i jedną ze stref erogennych. Wykorzystuje się go jako motyw w niektórych produkcjach filmowych (fabularnych, teledyskach oraz reklamach), w rzeźbie oraz w malarstwie. Znajduje zastosowanie w monitoringu parametrów życiowych (stężenia glukozy, O2 i CO2 we krwi, ciśnienia krwi, tętna oraz temperatury).
Ewolucja W świetle opinii publicznej płatek małżowiny usznej wydaje się nie spełniać żadnej ważnej biologicznej funkcji – podobnie bezfunkcyjne u ludzi wydają się mięśnie uszne oraz narząd szczątkowy zwany guzkiem Darwina. Przypuszcza się, że płatek uszny może pełnić funkcję rezonatora fal akustycznych, jednak żadne badania naukowe nie wykazały, aby osoby posiadające przyrośnięte płatki uszne miały gorszą zdolność słyszenia. Domniemywa się, iż płatki uszu stanowią element doboru naturalnego u ludzi.
Budowa anatomiczna thumb|Zwisający swobodnie płatek małżowiny usznej thumb|Przyrośnięty płatek małżowiny usznej Płatki mają przeciętnie 2 cm długości i powoli wydłużają się z wiekiem; mogą zwisać swobodnie lub być przyrośnięte do głowy.
W budowie wewnętrznej wyróżnia się kilka warstw zróżnicowanych tkanek. Najbardziej zewnętrzną jest nabłonek wielowarstwowy płaski. Warstwę wewnętrzną tworzy tkanka tłuszczowa oraz tkanka łączna. Płatek jest jedyną częścią małżowiny usznej, która nie zawiera tkanki chrzęstnej (dokładniej tkanki chrzęstnej sprężystej) – ma natomiast tkankę łączną luźną (ściślej: tkankę łączną beleczkowatą). Za jędrność tkanek płatka ucha odpowiada grupa białek zwanych kolagenami, które tworzą luźno utkaną sieć włókien rozprzestrzeniających się we wszystkich kierunkach. Na powierzchni płatek małżowiny usznej posiada (podobnie do pozostałych części małżowiny usznej) włoski (w postaci mniej lub bardziej widocznego meszku), gruczoły łojowe i rzadkie gruczoły potowe.
W okresie młodzieńczym i dorosłości płatki uszu zachowują jędrność, lecz gdy dochodzi do procesów starzenia, tkanka łączna i tkanka tłuszczowa ulegają degeneracji, czego efektem jest utrata jędrności i kolorytu. Podobne zjawisko można zaobserwować w przypadku piersi. Później na skutek ciążenia płatek ulega oklapnięciu.
Unaczynienie Płatki uszu są bardzo intensywnie ukrwionym narządem. Unaczynienie tętnicze płatka małżowiny usznej pochodzi z dwóch odgałęzień: gałęzi usznych przednich pochodzących od tętnicy skroniowej powierzchownej, gałęzi usznych tylnych pochodzących od tętnicy usznej tylnej i tętnicy potylicznej.
Całą strukturę płatka przenika sieć bardzo drobnych naczyń włosowatych, w związku z czym zranienia mogą skutkować bardzo obfitym krwawieniem.
Ich rozszerzenie (np. pod wpływem infekcji) powoduje zaczerwienienie skóry i ewentualne nabrzmienie.
Czasami naczynia włosowate mogą rozszerzać się nieregularnie w związku z dziedzicznymi schorzeniami. Wówczas dochodzi do powstania drobnych naczyniaków.
Unerwienie thumb|Płatek wolny (z lewej) i przyrośnięty (z prawej) Na unerwienie czuciowe płatka małżowiny usznej składają się: nerw żuchwowy poprzez nerw uszno-skroniowy, nerw uszny wielki i nerw potyliczny mniejszy pochodzące ze splotu szyjnego, gałąź uszna nerwu błędnego.
Organogeneza płatka ucha Domyślnie przyjętoby, iż płatek ucha, będący narządem zbudowanym z tkanki nabłonkowej i tkanki łącznej skóry właściwej, wykształca się z dermatomu. Tak jednak nie jest, gdyż w okolicach głowy nie ma somitów – a więc i dermatomu. Skóra właściwa w tym obszarze powstaje z komórek mezenchymy; ta zaś ze sklerotomów i splanchnopleury okolicy tułowia.
Płatek ucha jako część małżowiny powstaje i rozwija się w obrębie pęcherzyków usznych. Sam pęcherzyk uszny powstaje w wyniku indukcji kaskadowej: Induktorem pierwszego rzędu jest środkowy odcinek dachu prajelita, który powoduje powstanie rdzenia przedłużonego (części tyłomózgowia). Induktorem drugiego rzędu jest rdzeń przedłużony, który stymuluje powstawanie pęcherzyka usznego z mezodermy. Induktorem trzeciego rzędu jest pęcherzyk uszny, który powoduje wykształcenie puszki słuchowej.
Uwarunkowania genetyczne Rozkład stopnia przyrośnięcia płatków uszu do twarzy w populacjach ludzkich W dużym uproszczeniu tłumaczy się, iż wolne płatki uszne są zdeterminowane allelem dominującym, a przyrośnięte allelem recesywnym. Dlatego osoba, której geny zawierają jeden allel dominujący i jeden allel recesywny, będzie miała wolne płatki. W związku z tym występowanie płatka zrośniętego jest mniej powszechne niż wolnego.
Wstępne badania w Polsce dowodzą, że średnio 20–25% społeczeństwa ma przyrośnięte płatki uszu, natomiast w krajach Dalekiego Wschodu zauważono większą częstość takiej budowy, dochodzącą nawet do 67,1% w Japonii i 64,3% w Chinach.
W populacji zamieszkującej Lagos, stolicę Nigerii w 2005 r., odsetek osób posiadających przyrośnięte do twarzy płatki uszu wyniósł 25,37%. Liczebność badanej populacji wynosiła 1600 osób. Osoby objęte badaniem nie były w żaden sposób bezpośrednio spokrewnione.
W populacji zamieszkującej indyjski stan Maharasztra składającej się z 682 mężczyzn oraz 685 kobiet odnotowano stuprocentowy udział osób o wolnych (odstających) płatkach uszu. W drugim etapie badania wykorzystano krzyżówkę testowąNie jest to typowa krzyżówka testowa, bowiem z definicji jeden z osobników rodzicielskich powinien mieć zestaw alleli „aa”. W tym badaniu wszystkie osoby miały fenotyp dominujący, czyli wolne płatki uszu. Nie mniej dzięki przeprowadzeniu dużej ilości krzyżówek genetycznych wyniki badań są bardzo istotne.. Wśród 140 par, gdzie każdy z rodziców posiadał wolne płatki uszu, wszystkie 545 dzieci również miało wolne płatki uszu. Całkowity zanik allelu recesywnego, warunkującego przyrośnięte płatki uszu, spowodowany jest dryfem genetycznym.
Inne badania pozwoliły postawić hipotezę, że ewolucja człowieka dąży do pozbycia się zbędnego, wolnego płatka i zastąpienia go przyrośniętym.
Ogólnie jednak przewiduje się, iż przy wyłączeniu wpływu – specyficznych dla konkretnych linii rodowych – alleli genów warunkujących rozwój płatków uszu, istnieje jeden gen, którego 2 allele (dominujący oraz recesywny) odpowiadają za przyrośnięcie do lub odstawanie płatków od bocznej skóry głowy. W badaniu na próbie 360 dzieci z losowo wybranych nigeryjskich rodzin: 93 osoby (≈25,83%) miały przyrośnięte płatki uszu (genotyp „ee”), a 267 osób (≈74,17%) miało odstające płatki uszu (genotypy „Ee” i „EE”). W teście chi-kwadrat udowodniono istotną zbieżność uzyskanych wyników z rozkładem mendlowskim 3:1. Jest to podstawą do wniosku, iż fenotyp przyrośniętych oraz odstających płatków uszu jest jednogenowy.
Rozkład rozmiarów płatków uszu w populacjach ludzkich W badaniu porównującym rozmiary płatków uszu u różnych populacji wykazano, że północno-wschodni Hindusi posiadają mniejsze płatki uszu w porównaniu z ludnością kaukaską oraz z Japończykami.
Zależność wymiarów płatków uszu od wieku Przeprowadzono badania na grupie 260 HindusówBadaniu poddano jedynie chłopców i mężczyzn, gdyż Hinduski w związku z tradycją poddaje się kolczykowaniu. Fakt ten uniemożliwił zebranie użytecznych naukowo danych wśród żeńskiej populacji, ponieważ noszone w tamtych rejonach świata kolczyki znacząco zniekształcają pierwotny kształt płatków uszu. w przedziale wiekowym 1–80 lat. Spostrzeżono, iż maksymalne wymiary płatków uszu w poszczególnych grupach rówieśniczych rosną dla szczególnych przedziałów wiekowych. Granice omawianych przedziałów wiekowych nie są punktowe, lecz również stanowią przedziałyDzieje się tak, gdyż próby nie są liczne, wobec czego są obarczone znacznymi odchyleniami standardowymi od średniej w populacji generalnej..
Okres wzmożonego wydłużania się płatków uszu w badanej populacji rozpoczynał się w wieku 6–15 lat, zaś kończył się w wieku 41–80 lat.
Pierwszy okres wzmożonego poszerzania się płatków uszu trwa od rozwoju zarodkowego do 15. roku życia. Od 16. do 40. roku życia opisywany proces się zatrzymuje. W 41. roku życia proces się wznawia.
Dymorfizm między płatkiem lewego ucha a płatkiem prawego ucha Choć na pierwszy rzut oka wydaje się, iż płatki uszu są symetryczne względem pionowej osi ciała, cytowane powyżej badanie populacji Hindusów wykazało postępujące różnicowanie się wymiarów płatków lewych uszu oraz płatków prawych uszuChoć wyrażenie „płatek ucha” jest jak najbardziej poprawne, to używanie wyrażeń „lewy płatek ucha” oraz „prawy płatek ucha” stanowi poważny błąd. Z logicznego punktu widzenia oba ostatnie wyrażenia sugerują, że każde z uszu posiada dwa płatki – lewy i prawy. Ponadto nie wiadomo przy takich wyrażeniach, ile uszu ma człowiek. Dlatego dla poprawności językowej należy mówić i pisać „płatek lewego ucha” oraz „płatek prawego ucha”. Tak ułożone wyrażenia dają informację, że człowiek posiada dokładnie dwoje uszu, a każde ucho ma po jednym płatku..
Płatek prawego ucha ma trzy okresy wzmożonego wydłużania: Pierwszy okres zaczyna się w wieku 6–10 lat, a kończy w wieku 11–15 lat. Drugi okres zaczyna się w wieku 21–40 lat, a kończy w wieku 41–60 lat. Trzeci okres zaczyna się w wieku 41–60 lat, a kończy w wieku 61–80 lat.
Płatek lewego ucha ma dwa okresy wzmożonego wydłużania: Pierwszy okres zaczyna się w wieku 6–10 lat, a kończy w wieku 11–15 lat. Drugi okres zaczyna się w wieku 21–40 lat, a kończy w wieku 41–60 lat.
Choć pierwsze dwa okresy wydłużania są wspólne dla płatów obu uszu, to we wzroście płatka lewego ucha brakuje trzeciego okresu wydłużania. W związku z tym płatek prawego ucha jest docelowo nieco dłuższy, od płatka lewego ucha.
Dymorfizm między męskim a żeńskim płatkiem ucha Płatki uszu wykazują dymorfizm powiązany z płcią. U mężczyzn krawędzie płatków uszu mogą być wyraźnie bardziej owłosione niż u kobiet. Cecha ta jest dziedziczona holandrycznie – czyli odpowiada za nią gen lub geny sprzężone z chromosomem Y. Wobec tego cecha jest dziedziczona bezpośrednio po ojcu.
Odstępstwo dziedziczenia kształtu płatków uszu od genetyki mendlowskiej Teoria, według której stopień przyrośnięcia jest zależny od pojedynczego zestawu alleli to duże uproszenie. Świadczą o tym stany pośrednie między formą przyrośniętą do twarzy oraz od niej odstającą. Przypuszcza się, iż na ostateczny kształt płatków uszu wpływ ma kilka różnych genów nieallelicznych (położonych w różnych loci) lub kilka różnych alleli tego samego genu. Wobec tego dziedziczeniem kształtu płatków uszu nie powinno się obrazować I prawa Mendla.
Zależność między dziedzicznymi bruzdami na płatkach uszu a chorobami genetycznymi W przypadku Zespołu Beckwitha-Wiedemanna odnotowuje się płatki z pewnymi patologicznymi wcięciami (niem. Kerben-Ohr) dziedziczonymi autosomalnie. Wcięcia, zmarszczki oraz płytkie bruzdy powstają w związku z przetoką.
Długość uszu u zarodka, jako wyznacznik wad genetycznych Długość uszu (w tym płatków uszu) jest jednym z parametrów branych pod uwagę podczas badań prenatalnych. Pierwszą długość mierzy się w 15. tygodniu ciąży za pomocą ultrasonografu, długość ta powinna wynosić mniej więcej 6 mm. Drugą długość mierzy się tuż po narodzinach, powinna ona wynosić około 13 mm. Wyniki poniżej podanych są silnie powiązane z zaburzeniami chromosomowymi.
Płatki uszu w doborze płciowym
Wpływ płatków uszu na przeciętność wyglądu