Polskie Towarzystwo Promieniowania Synchrotronowego (PTPS) – towarzystwo, którego celem jest działalność naukowa i oświatowa, w szczególności wspieranie rozwoju badań naukowych z wykorzystaniem promieniowania synchrotronowego a także popularyzacja badań wykorzystujących światło produkowane przez synchrotrony i lasery na swobodnych elektronach.
Polskie Towarzystwo Promieniowania Synchrotronowego powołano do życia podczas pierwszego Krajowego Sympozjum Użytkowników Promieniowania Synchrotronowego zorganizowanego w 1991 r. w Krakowie. Wzięło w nim udział 34 uczonych reprezentujących Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Warszawski, Akademię Górniczo-Hutniczą, Instytut Fizyki, Instytut Chemii Fizycznej oraz Instytut Fizyki Jądrowej Polskiej Akademii Nauk, zainteresowanych wykorzystaniem źródeł promieniowania synchrotronowego do badań w dziedzinie fizyki ciała stałego, chemii i biologii.
PTPS działa na podstawie ustawy Prawo o Stowarzyszeniach oraz postanowień ustalonego statutu. Stowarzyszenie zostało zarejestrowane w 1991 r., władzami stowarzyszenia są: Walne Zebranie, Zarząd, Komisja Rewizyjna.
Charakterystyka działalności Towarzystwo działa na terenie całego kraju. Członkowie dzielą się na członków zwyczajnych, sympatyków, honorowych i wspierających. Środki na działalność pochodzą ze składek członkowskich, a także z dotacji pozyskiwanych na określone przedsięwzięcia, m.in. od Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW), od Polskiej Akademii Nauk, czy z wyższych uczelni.
Celem działalności PTPS, zgodnie ze statutem zatwierdzonym 3 maja 1991 r. (zmiany w 1999 r. oraz w 2021 r.), jest „wspieranie rozwoju badań naukowych prowadzonych z wykorzystaniem promieniowania synchrotronowego (PS) i laserów na swobodnych elektronach (FEL) oraz popularyzacja tego rodzaju badań w Polsce”.
Realizacji zadań PTPS służy: pomoc w organizowaniu i współorganizowaniu otwartych seminariów i konferencji w celu propagowania wiedzy na temat PS i FEL oraz możliwości badawczych związanych z ich wykorzystaniem; organizowanie szkół dla młodych naukowców i studentów z udziałem wykładowców polskich, jak i z zagranicznych laboratoriów wykorzystujących PS i FEL; zbieranie i dostarczanie informacji na temat międzynarodowych szkół i spotkań dotyczących PS i FEL; prowadzenie działalności popularyzującej przez publikacje, odczyty, kursy, wycieczki; wspieranie organizacji konkursów naukowych i edukacyjnych; organizowanie finansowej pomocy umożliwiającej młodym naukowcom uczestniczenie w międzynarodowych szkołach, konferencjach i spotkaniach; pomoc w organizowaniu dostępu polskich naukowców do źródeł PS i FEL, w tym poprzez przyznawanie stypendiów dla młodych naukowców na realizację sesji pomiarowych z wykorzystaniem PS i FEL w kraju i za granicą; utrzymywanie kontaktów naukowych z towarzystwami promieniowania synchrotronowego w innych krajach; tworzenie sekcji i komisji do wykonywania określonych zadań; popieranie i nagradzanie badań z wykorzystaniem promieniowania synchrotronowego; działalność wydawnicza.
Wsparcie badań z wykorzystaniem promieniowania synchrotronowego W ramach grantów MNiSW prowadzonych przez członków Towarzystwa polscy naukowcy mogą realizować projekty badawcze w Europejskim Źródle Promieniowania Synchrotronowego w Grenoble (ESRF) oraz w Europejskim Laserze na Swobodnych Elektronach w Hamburgu (EuXFEL). Towarzystwo było głównym inicjatorem działań, które doprowadziły do powstania Narodowego Centrum Promieniowania Synchrotronowego SOLARIS w Krakowie (NCPS SOLARIS). Towarzystwo aktywnie współpracuje z NCPS SOLARIS i wspiera rozwoju polskiego synchrotronu.
Organizacja konferencji naukowych Od początku swojej działalności PTPS organizuje cykliczne konferencje naukowe promujące badania z wykorzystaniem synchrotronowych źródeł światła. Od roku 1992 zorganizowało szesnaście międzynarodowych szkół i sympozjów International School and Symposium on Synchrotron Radiation in Natural Science (ISSRNS), a w latach 1991-2017 dwanaście konferencji krajowych pod nazwą Krajowe Sympozjum Użytkowników Promieniowania Synchrotronowego (KSUPS). Od roku 2020, we współpracy z Centrum SOLARIS, Towarzystwo organizuje co dwa lata międzynarodową konferencję Joint Meeting of PSRS Members and SOLARIS Centre Users (JMSU).
W 1999r. Towarzystwo współorganizowało East European Meeting on Synchrotron Radiation and Free Electron Laser Sources (EESRFEĽ99) w Krakowie, w którym wzięło udział 80 uczestników z 17 państw europejskich. Celem spotkania było poinformowanie potencjalnych użytkowników z krajów Europy Środkowej i Wschodniej o możliwościach dostępu do źródeł synchrotronowych i laserów na swobodnych elektronach.
PTPS oraz jego członkowie organizowali i współorganizowali także inne konferencje międzynarodowe, między innymi: International Symposium on Synchrotron Crystallography (SYNCRYS 2001) w Krynicy-Czarnym Potoku w 2001 r. (w randze konferencji satelitarnej European Crystallographic Meeting Kraków ECM-20), E-MRS Fall Meeting, Symposium B, Warszawa (2003), Heart of Crystalography Meeting (HEC-14), Żagań 2011, Multi-Pole Approach to Structural Science, Warszawa (2015), 17th International Conference on X-ray Absorption Fine Structure, Kraków (2018) oraz liczne warsztaty tematyczne. Między innymi w 2001 r. PTPS było współorganizatorem warsztatów Workshop on Extended X-Ray Absorption Fine Structure Analysis w Warszawie, w którym wzięło udział 80 osób, w tym wykładowcy z zagranicy oraz uczestnicy z ośrodków naukowych Warszawy, Krakowa, Poznania, Wrocławia, Lublina, Katowic, Gliwic, Gdańska i Szczecina. Od 2021 roku co dwa lata organizowane są warsztaty XFELs for beginners w Instytucie Fizyki Jądrowej PAN w Krakowie.
Działalnosć wydawnicza Materiały z poszczególnych konferencji były ogłaszane drukiem jako prace samodzielne lub jako tomy Acta Physica Polonica A, Universitatis lagiellonicae Folia Physica, Journal of Alloys and Compounds, Radiation Physics and Chemistry, Nuclear Instruments and Methods in Physics Research B oraz w ukazującym się od 2002 r. własnym wydawnictwie pt. Synchrotron Radiation in Natural Science. Bulletin of the Polish Synchrotron Radiation Society. Teksty publikowane w Biuletyny są częściowo dostępne na stronie Towarzystwa: https://biuletyn.synchrotron.org.pl/.
Staraniem Towarzystwa ukazały się również dwie pozycje książkowe w języku polskim:
Promieniowanie synchrotronowe w spektroskopii i badaniach strukturalnych - wybrane zagadnienia, praca zbiorowa pod redakcją Bogdana J. Kowalskiego, Wojciecha Paszkowicza i Edwarda A. Goerlicha, Warszawa-Kraków 2011 Promieniowanie synchrotronowe w fizyce i chemii ciała stałego - wybrane zagadnienia, praca zbiorowa pod redakcją Bogdana J. Kowalskiego i Wojciecha Paszkowicza, Poznań 2024
Działalność popularyzująca badania naukowe Towarzystwo prowadzi również działalność popularyzacyjną, głównie dotyczącą upowszechnienia wiedzy o zaletach promieniowania synchrotronowego przy rozwiązywaniu problemów naukowych z zakresu dziedzin takich jak fizyka, chemia, biologia, czy medycyna. Działalność szkoleniowa uzyskała w 1999 r. oficjalną aprobatę Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu. Członkowie PTPS wygłosili wiele wykładów w różnych instytutach naukowych i uczelniach w Polsce oraz na forach towarzystw naukowych, m.in. Polskiego Towarzystwa Mineralogicznego, Łódzkiego Towarzystwa Naukowego, a w ramach umowy o współpracy w dziedzinie upowszechniania wiedzy o zastosowaniach promieniowania synchrotronowego w chemii, na zjazdach i w oddziałach terenowych Polskiego Towarzystwa Chemicznego. Z inicjatywy członków Towarzystwa i pod patronatem PTPS organizowane są również cykliczne kursy wykładowo-projektowe dla studentów, doktorantów i młodych naukowców, m.in. kurs w zakresie podstawowej wiedzy o zastosowaniach XFEL oraz kurs National Centre SOLARIS - synchrotron radiation for science w zakresie metod synchrotronowych oferowanych przez Centrum SOLARIS. Członkowie PTPS publikują także artykuły popularnonaukowe oraz uczestniczą w przygotowaniu audycji i filmów telewizyjnych.
Współpraca międzynarodowa Towarzystwo aktywnie współpracuje z European Synchrotron and Free Electron Laser User Organisation (ESUO). W 2023 roku w ESUO swoich reprezentantów (krajowych delegatów lub przedstawicieli) mieli użytkownicy synchrotronów i FELi z 32 europejskich państw członkowskich i państw stowarzyszonych. Ponadto członkowie PTPS pełnią rolę przedstawicieli Polski w Zarządzie ESRF oraz Komitecie Administracyjno-Finansowym ESRF, zasiadają w Zarządzie EuXFEL. Członkowie Towarzystwa należą lub należeli do Międzynarodowej Unii Krystalografii (IUCr), między innymi do Komisji Promieniowania Synchrotronowego i XFEL (Commission on Synchrotron and XFEL Radiation), Komisji Absorpcji Rentgenowskiej (Commission on XAFS) oraz Komisji Rozpraszania Neutronów (Commission on Neutron Scattering). Członkowie Towarzystwa pełnią lub pełnili funkcje konsultantów Komisji Dyfrakcji Proszkowej, przewodniczącego Sekcji Krystalografii Chemicznej Komitetu Krystalografii PAN, należą także do Towarzystwa Badań Materiałowych oraz międzynarodowego towarzystwa absorpcji rentgenowskiej (IXAS). Członkowie towarzystwa są nie tylko użytkownikami promieniowania synchrotronowego, ale także są zatrudnieni w NCPS SOLARIS oraz w zagranicznych ośrodkach synchrotronowych.
Nagroda PTPS Od roku 2018 przyznawane są Nagrody PTPS za badania w dziedzinie fizyki i chemii fazy skondensowanej, nauk materiałowych, biologii, biochemii, biofizyki i medycyny wykonywane z wykorzystaniem wiązek promieniowania generowanych w synchrotronach i laserach na swobodnych elektronach oraz za badania związane z konstrukcją synchrotronów i laserów na swobodnych elektronach. Są trzy kategorie, w których przyznawane są nagrody: I – za pracę doktorską, wykonaną (przynajmniej częściowo) i obronioną na polskiej uczelni lub w krajowej jednostce naukowej, opartą na badaniach naukowych wykonanych w dziedzinach opisanych powyżej; II – za publikację naukową lub przeglądową w recenzowanym czasopiśmie lub książce, opartą na badaniach naukowych wykonanych w dziedzinach opisanych wcześniej oraz III – za dzieło popularyzatorskie związane z promieniowaniem synchrotronowym lub laserem na swobodnych elektronach lub za inną działalność na rzecz rozwoju środowiska synchrotronowego. Wszyscy laureaci Nagrody PTPS wymienieni są na stronie Towarzystwa.
Historia działalności Towarzystwa Początki działalności W polskim środowisku naukowym szersze zainteresowanie badaniami z zastosowaniem promieniowania synchrotronowego pojawiło się dopiero po 1985 roku. Zaczęła wtedy gwałtownie rosnąć liczba osób zainteresowanych różnymi rodzajami badań z wykorzystaniem promieniowania synchrotronowego w Uniwersytetach: Jagiellońskim, Warszawskim i Śląskim, Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie oraz w Instytutach Fizyki PAN i Chemii Fizycznej PAN w Warszawie, Fizyki Jądrowej w Krakowie i Problemów Jądrowych w Świerku. Wraz ze wzrostem liczby polskich użytkowników promieniowania synchrotronowego, zaistniała potrzeba zacieśniania współpracy tego jeszcze wtedy niewielkiego środowiska naukowego, użytkującego promieniowanie synchrotronowe z akceleratorów w Europie, USA i Japonii.
W lutym 1991 roku, przy wsparciu finansowym i organizacyjnym Instytutu Fizyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, prof. dr hab. Andrzej Kisiel i prof. dr hab. Julian Auleytner zorganizowali w Krakowie, w Willi Baszta Szyszko-Bohusza, pierwsze Krajowe Sympozjum Użytkowników Promieniowania Synchrotronowego. Uczestnicy Sympozjum zadeklarowali chęć utworzenia Polskiego Towarzystwa Promieniowania Synchrotronowego. Spośród 34 uczestników Sympozjum, 29 zostało członkami założycielami Towarzystwa, które zostało zarejestrowane w maju 1991 roku. Pierwszym prezesem został prof. Andrzej Kisiel z Uniwersytetu Jagiellońskiego.