Tylicz

Tylicz (Miastko) uzyskał lokację miejską przed 1325 rokiem, zdegradowany przed 1400 rokiem, ponowne nadanie praw miejskich w 1612 roku, degradacja przed 1934 rokiemRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 78–79.. Wieś biskupstwa krakowskiego w powiecie sądeckim w województwie krakowskim w końcu XVI wiekuWojewództwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 100.. W latach 1973–1976 istniała gmina Tylicz. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

Położenie Tylicz położony jest 6 km na wschód od Krynicy, u zbiegu rzeki Muszynka (Tyliczanka) i uchodzącego do niej potoku Mochnaczka. Znajduje się na granicy dwóch mezoregionów: Beskidu Sądeckiego i Beskidu Niskiego. Wieś leży przy drodze krajowej 75. W pobliżu znajduje się nieistniejące już przejście graniczne Muszynka-Kurov ze Słowacją na Przełęczy Tylickiej (683 m n.p.m.).

Części wsi + Integralne części wsi Tylicz SIMC Nazwa Rodzaj1051175 Bradów część wsi1051212 Golice część wsi1051235 Konfederatka część wsi1051258 Mrokowce część wsi1051264 Osada część wsi1051270 Piszczelanka część wsi

Geologia W miejscowości znajdują się źródła i odwierty wód mineralnych typu szczawa oraz rozlewnia wód mineralnych. Ponadto w miejscowości występują ekshalacje dwutlenku węgla Mofeta TyliczJacek Rajchel, Lucyna Rajchel, Janusz Cisek, 2013: Mofeta z Tylicza w płaszczowinie magurskiej Karpat zewnętrznych. Przegląd Geologiczny, nr 9.Łukasz Zalesiński „Tylicz i jego mofeta – bulgot kosmicznej wody” [dostęp 2013-12-03]..

Dwa źródła zabudowane są stylowymi pijalniami: Źródło Bradowiec oraz Zdrój Główny w Parku Zdrojowym. Na południe od Tylicza malowniczy przełom Muszynki, znajduje się tam początek ścieżki edukacyjno-przyrodniczej „Na Rakowsku”.

Historia W XI–XIII wieku istnieje osada pod nazwą Ornawa na szlaku między Polską a Węgrami. W 1336 – wieś królewska. 10 września 1363 nadanie praw miejskich przez króla Kazimierza Wielkiego. 30 lipca 1391 – przekazanie przez króla Władysława Jagiełłę prawa własności biskupom krakowskim, włączenie do Kresu Muszyńskiego (Miastko alias Novum Oppidum). Październik 1410 – spalenie i zniszczenie Miastka przez wojska węgierskie pod dowództwem Ścibora ze Ściborzyc – wojewody siedmiogrodzkiego. XVI w. – upadek miasta. 26 czerwca 1612 – biskup krakowski Piotr Tylicki ponownie nadaje prawa miejskie, od tej pory miejscowość nazywa się Tylicz. Dokument lokacyjny został wystawiony w Bodzentynie koło Kielc 26 lipca 1612 r. Biskup określił prawa i obowiązki mieszczan tylickich „na wzór miasta Muszyny”. Miasto otrzymuje prawo do cotygodniowego targu, czterech jarmarków rocznie oraz nowy herb. 1627 rok – biskup krakowski Marcin Szyszkowski wydaje przywilej dla Cechu Rzemiosła Wszelakiego w mieście Tyliczu. 1637 rok – parafia w Tyliczu zakłada w mieście szpital dla ubogich. 1662 rok – Tylicz liczy 352 mieszkańców. Większymi miastami w tym czasie były: Nowy Sącz – 1325 mieszkańców, Stary Sącz – 945 mieszkańców, Muszyna – 541 mieszkańców, Nowy Targ – 448 mieszkańców. 1769–1770 – miejsce stacjonowania konfederatów barskich. 12 kwietnia 1763 – Sąd Kryminalny Kresu Muszyńskiego wydał wyrok śmierci za czarowstwo i bałwochwalstwo na Orynie Pawliszance przez spalenie na stosie, na podstawie art. 63. Prawa Chełmińskiego. Wyrok wykonano na wzgórzu Szubienica. 1781 – włączenie do dóbr kameralnych (K.k. Muszyner Cameral Verwaltung). Napływ Żydów. 1900 – powstała Ochotnicza Straż Pożarna 1935 – utrata praw miejskich (według innych danych w 1914 lub 1930). Siedziba władz gminy zbiorowej.

W okresie międzywojennym w miejscowości stacjonowała placówka Straży Granicznej I linii „Tylicz”.

1939 – oddziały Wojska Polskiego po 2 września 1939 r. stawiły silny opór grupie wozów pancernych armii słowackiej działających na rzecz armii niemieckiej. Słowacy zostali zmuszeni do wycofania się. 1955 – siedziba Gromadzkiej Rady Narodowej (dla gromad: Tylicz, Mochnaczka Niżna, Muszynka). 1966 – uroczyste obchody 600-lecia Tylicza. 1973 – reaktywowanie gminy Tylicz. 1975 – włączenie do Gminy Uzdrowiskowej Krynica. 1992 – budowa rozlewni wód mineralnych Multi Vita 2004–2005 – założenie Parku Zdrojowego, budowa gimnazjum 27 marca 2007 – uroczyste nadanie imienia Jana Pawła II Gimnazjum w Tyliczu 30.03.2010 – powstanie Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju Tylicza

W miejscowości działało państwowe gospodarstwo rolne – Państwowy Ośrodek Hodowli Zarodowej TyliczInternetowy System Aktów Prawnych..

Herby Tylicza W 1612 r. biskup Tylicki nadał miejscowości razem z prawami miejskimi herb. Przedstawiał on dwie głowy patronów miasta św. Piotra i św. Pawła.Obecnie Tylicz używa herbu (w różnych wersjach) przedstawiającego insygnia biskupie z Ewangelią. Podobny jest do herbu Muszyny.

Demografia Ludność według spisów powszechnych, w 2009 roku według PESELGemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder. Bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, tom XII, „Galizien”, Wien 1907.Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XII – Województwo Krakowskie i Śląsk Cieszyński, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1925.Statystyka Polski, t. XXVI, Warszawa 1926, Główny Urząd Statystyczny.Statystyka Polski seria C, z. 88 Warszawa 1938 Główny Urząd Statystyczny.Urząd Statystyczny w Nowym Sączu, Rocznik statystyczny Ziemi Sądeckiej 1966, Nowy Sącz 1998 (przedruk), s. 31..

+ Budynki mieszkalne Rok 1900 1921 1931 2002 Liczba 256 264 302 390+ Zwierzęta hodowlane w 1900 roku Zwierzęta Konie Bydło Owce Świnie Liczba 150 821 306 229

Zabytki Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego. Kościół parafialny pw. św. Piotra i św. Pawła; cerkiew pw. św. Kosmy i św. Damiana, obecnie kościół pomocniczy, otoczenie, drzewostan.

Inne zabytki Pomnik Kazimierza Pułaskiego, upamiętniający również 650-lecie Tylicza.

Ochotnicza straż pożarna Od 1900 roku w Tyliczu działa Ochotnicza straż pożarna, włączona 30 listopada 2001 do Krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego. Jednostka posiada trzy samochody pożarnicze MAN TGM 13.290 GBARt 3,5/25, Fiat Ducato oraz Mitsubishi L200 SLRrOSP Tylicz na portalu Nowy Sącz 112 – Ratownictwo Ziemi Sądeckiej..

Infrastruktura sportowo-rekreacyjna Ośrodki narciarskie Centrum Narciarskie Master-Ski w Tyliczu Stacja Narciarska Tylicz Góra Szwarcowa z 3 wyciągami orczykowymi wyciąg talerzykowy Eljar. Źródła i pijalnie wód mineralnych Mofeta pod Beskidem, Mofeta Tylicz, Pijalnia Bradowiec, Pijalnia Tyliczanka, Źródło Syhowne, Źródło pod Przekaźnikiem. Szlaki turystyczne Kopiec Pułaskiego (Krynica-Zdrój) – Huzary (864 m n.p.m.) – Tylicz

Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (). GUS. Rejestr TERYT.

Bibliografia H. Seroka, Herby miast małopolskich do końca XVIII w., Warszawa 2002. B. Mościcki, Okolice Krynicy, Pruszków 1999. J.Cisek, 650 Lat Tylicza dawnego Miastka, Tylicz 2012. J.Cisek, Dzieje Miastka, obecnego Tylicza w: Zapiski Kazimierzowskie Nr 8/2012

Linki zewnętrzne

Kategoria:Dawne miasta w województwie małopolskim Kategoria:Miasta lokowane przez Kazimierza III Wielkiego Kategoria:Wsie biskupów krakowskich (województwo krakowskie) Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIV wieku Kategoria:Wsie w powiecie nowosądeckim

Tylicz

Czytaj w krótszych częściach

Źródło i licencja