Jan, wielki książę Luksemburga (, ur. 5 stycznia 1921 w Zamku Berg, zm. 23 kwietnia 2019 w Luksemburgu) – wielki książę Luksemburga w latach 1964–2000; członek luksemburskiej rodziny wielkoksiążęcej; syn księcia Feliksa z Luksemburga i jego małżonki, Szarlotty, wielkiej księżnej Luksemburga.
Studiował prawo i nauki polityczne na Uniwersytecie Lavala (w Quebecu, w Kanadzie). W listopadzie 1942 wstąpił do wojska brytyjskiego, gdzie służył w czasie II wojny światowej.
W 1953 poślubił księżniczkę Józefinę Szarlottę z Belgii, z którą miał pięcioro dzieci: arcyksiężną Marię Astrydę z Austrii, Henryka, wielkiego księcia Luksemburga, księcia Jana, księżną Małgorzatę z Liechtensteinu i księcia Wilhelma. Józefina Szarlotta zmarła w 2005.
Po abdykacji matki w 1964 został kolejnym wielkim księciem Luksemburga. Wielki książę Jan abdykował 7 października 2000 na rzecz swojego syna, księcia Henryka. Poprzez swojego przodka, Jana Wilhelma Friso, księcia Oranii spokrewniony był ze wszystkimi rodzinami królewskimi i książęcymi panującymi w Europie.
W wieku 98 lat był najstarszym żyjącym obecnym lub byłym monarchą na świecie.
Zmarł 23 kwietnia 2019 w klinice w Luksemburgu z powodu zapalenia płuc.
Powiązania rodzinne Książę Jan urodził się 5 stycznia 1921 na Zamku Berg w Luksemburgu.
Jego rodzicami byli książę Feliks z Luksemburga, potomek książąt Parmy, i jego żona, Szarlotta, wielka księżna Luksemburga, panująca w państwie od 1919 do 1964. Jego dziadkami byli ze strony ojca Robert I, książę Parmy, ostatni panujący książę Parmy i Maria Antonina, księżna Parmy, urodzona w portugalskiej rodzinie królewskiej; natomiast ze strony matki Wilhelm IV, wielki książę Luksemburga, władający krajem od 1905 do 1912 i Maria Anna, wielka księżna Luksemburga, również potomkini portugalskiej rodziny królewskiej. Obie babki księcia Jana były siostrami, córkami Michała I, króla Portugalii.
Miał pięcioro rodzeństwa: Elżbietę, księżną Hohenbergu, Marię Adelajdę, hrabinę Henckel von Donnersmarck, Marię Gabrielę, hrabinę wdowę Holstein-Ledreborg, księcia Karola i Alicję, księżną Ligne.
Został ochrzczony w wierze katolickiej, ojcem chrzestnym był papież Benedykt XV.
Edukacja Edukację rozpoczął w szkole podstawowej w Luksemburgu i kontynuował w szkole średniej w Ampleforth College w Anglii. Studiował na kierunku nauki polityczne i prawo na Uniwersytecie Lavala w Quebecu.
Następca tronu Książę Jan urodził się za panowania swojej matki, wielkiej księżnej Szarlotty i został następcą luksemburskiego tronu. W 1939, po ukończeniu osiemnastego roku życia, Jan zaczął używać tytułu dziedzicznego wielkiego księcia Luksemburga. 13 kwietnia 1945 rodzina książęca powróciła do Luksemburga z wygnania.
W swoim pierwszym wystąpieniu po zaręczynach z księżniczką Józefiną złożył kwiaty pod Grobem Nieznanego Żołnierza, położonym przy katedrze Świętego Mikołaja i Świętej Guduli w Brukseli. Miało to miejsce 17 listopada 1952.
W kwietniu 1963 wraz z rodziną książęcą udał się z oficjalną wizytą do Waszyngtonu, gdzie spotkał się z prezydentem Johnem Kennedym i pierwszą damą Jacqueline Kennedy.
Działalność wojskowa 10 maja 1940 nazistowskie Niemcy rozpoczęły czteroletnią okupację Luksemburga. Rodzina książęca, ostrzeżona o spodziewanym ataku, opuściła państwo wcześniejszej nocy. Początkowo przebywali w Paryżu, ale szybko przedostali się do Stanów Zjednoczonych do Brookville w Nowym Jorku.
W listopadzie 1942 książę Jan wstąpił w szeregi armii brytyjskiej i otrzymał przydział do Gwardii Irlandzkiej (ang. Irish Guards). Ukończył trening w Royal Military College w Sandhurst. 30 lipca 1943 został mianowany porucznikiem, a w 1944 kapitanem. 11 czerwca 1944 znalazł się w Normandii i wziął udział w bitwie o Caen oraz w wyzwoleniu Brukseli. 10 września tego samego roku uczestniczył w uwolnieniu Luksemburga, a następnie okupacji Niemiec. Swoją współpracę z brytyjską armią zakończył 26 czerwca 1947. Do czasu abdykacji służył jako pułkownik Gwardii Irlandzkiej i występował w czasie brytyjskich obchodów Trooping the Colour.
Wstąpienie na tron W 1961 matka mianowała księcia Jana swoim reprezentantem, powierzając mu część obowiązków głowy państwa. 12 listopada 1964 w obecności rodziny książęcej i przedstawicieli rządu wielka księżna Szarlotta podpisała akt abdykacyjny. Księżna motywowała decyzję swoim wiekiem (miała 68 lat) i tym, że jej syn gotów jest do objęcia władzy.
Po podpisaniu dokumentów miała miejsce uroczysta ceremonia wstąpienia na tron wielkiego księcia Jana i nowej wielkiej księżnej Luksemburga, Józefiny Szarlotty. Następnie odprawiono mszę świętą w Katedrze Notre Dame, a para wielkoksiążęca wystąpiła na balkonie Pałacu Książęcego.
Wielki książę Luksemburga thumb|200px|wielki książę Jan i wielka księżna Józefina podczas ceremonii wstąpienia na tron (1964) thumb|200px|wielki książę Jan (1967) thumb|200px|Józefina, wielka księżna Luksemburga, żona wielkiego księcia Jana
W 1971 Jan i Józefina przyjęli w Luksemburgu Julianę, królową Holandii. Uczestniczył w wizycie do księstwa Małgorzaty II, królowej Danii i księcia Henryka.
W czerwcu 1972 udał się z oficjalną 4-dniową wizytą do Wielkiej Brytanii na zaproszenie królowej Elżbiety II. W listopadzie 1976 królowa wraz z księciem Edynburga przyjechała do Luksemburga.
W październiku 1979 wielki książę wraz z małżonką pojechali w podróż dyplomatyczną do Japonii. Uczestniczyli w spotkaniach z premierem Masayoshi Ohirą, cesarzem Hirohito i cesarzową Nagako.
W grudniu 1983 para książęca przyjęła w Luksemburgu Birendrę, króla Nepalu i jego małżonkę, królową Aishwaryę.
W czerwcu 1984 wraz z innymi przywódcami państw uczestniczył w obchodach rocznicy Plaży Utah, jednego z miejsc lądowania aliantów w 1944 w Normandii; były to walki, w których książę uczestniczył jako kapitan wojska brytyjskiego.
W maju 1992 z małżonką udali się z wizytą do Holandii na zaproszenie królowej Beatrycze.
W kwietniu 1996 gościł przedstawicieli norweskiej rodziny królewskiej, króla Haralda V i królową Sonję.
W maju 1997 przyjął w Luksemburgu Akihito, cesarza Japonii i jego żonę, cesarzową Michiko. Para wielkoksiążęca udała się z rewizytą do Tokio w kwietniu 1999.
W marcu 1999 razem z księżną Józefiną pojechali do Brukseli, gdzie oficjalnie spotkali się z członkami belgijskiej rodziny królewskiej.
Reprezentował państwo luksemburskie na uroczystościach pogrzebowych Winstona Churchilla, premiera Wielkiej Brytanii (Londyn, 1965), Charles’a de Gaulle’a, prezydenta Francji (Paryż, 1970) i François Mitterranda, prezydenta Francji (Paryż, 1996).
Abdykacja 4 marca 1998 wielki książę Jan, wzorem matki, ustanowił swojego najstarszego syna, księcia Henryka, porucznikiem reprezentującym w imieniu wielkiego księcia.
24 grudnia 1999 książę Jan wyraził chęć abdykacji na rzecz księcia Henryka, po 35 latach panowania. Uroczystości zaplanowano na 28 września 2000, ale przełożono je ze względu na wypadek samochodowy, w którym ranni zostali jego młodszy syn, książę Wilhelm i synowa, księżna Sybilla.
7 listopada 2000 wielki książę Jan, w towarzystwie wielkiej księżnej Józefiny, podpisał w Pałacu Książęcym akt abdykacyjny. W ceremonii wzięli udział członkowie rodziny książęcej, przedstawiciele rządu, Beatrycze, królowa Holandii, Albert II, król Belgów i Paola, królowa Belgów.
Kilka godzin później odczytano akt abdykacji, a nowym wielkim księciem Luksemburga został książę Henryk. Jego małżonka, Maria Teresa została kolejną wielką księżną. Henryk złożył stosowną przysięgę i wygłosił przemówienie. Następnie miała miejsce msza święta w Katedrze Notre Dame w Luksemburgu i rodzina książęca wystąpiła na balkonie pałacu, a także spotkała się z poddanymi.
Po abdykacji Wielki książę Jan razem z żoną przeprowadził się do zamku Fischbach, położonego w miejscowości Fischbach w kantonie Mersch.
10 stycznia 2005 z powodu raka płuc zmarła wielka księżna Józefina-Szarlotta. Jej pogrzeb miał miejsce 15 stycznia w Katedrze Notre Dame w Luksemburgu.
1 lipca 2006 otworzył Współczesne Muzeum Sztuki w Luksemburgu, nazwane swoim imieniem.
W maju 2007 otrzymał tytuł doctora honoris causa Uniwersytetu Lavala w Quebecu, w którym studiował.
5 stycznia 2011 zorganizowano uroczyste obchody 90. urodzin wielkiego księcia Jana.
W styczniu 2013 odwiedził miejscowy kościół w Fischbach.
12 listopada 2014 wziął udział w oficjalnej prezentacji biograficznego filmu Jean de Luxembourg i książki pod tym samym tytułem
9 października 2017 odwiedził Europejski Trybunał Sprawiedliwości.
16 stycznia 2019 przyjął w oficjalnej wizycie na zamku Fischbach premiera państwa, Xaviera Bettel.
Po raz ostatni wystąpił publicznie podczas pogrzebu swojej siostry, Alicji, księżnej Ligne, który miał miejsce 16 lutego 2019 w kościele Świętego Piotra w belgijskim Belœil.
Związki z innymi rodzinami królewskimi Wielki książę Jan był blisko spokrewniony ze wszystkimi panującymi obecnie i dawniej rodzinami królewskimi i książęcymi w Europie. Jego cioteczny brat, Borys III, był cesarzem Bułgarii. Jego ciotką była między innymi Zyta, cesarzowa Austrii i Węgier. Był szwagrem dwóch kolejnych królów Belgii, Baldwina I i Alberta II.
Był gościem ceremonii zaślubin: Baldwina I, króla Belgów z Fabiolą de Mora y Aragon (Bruksela, 1960), Haralda V, księcia koronnego Norwegii z Sonją Haraldsen (Oslo, 1968), Karola, księcia Walii z lady Dianą Spencer (Londyn, 1981), księcia Wilhelma z Luksemburga z Sybillą Weiller (Wersal, 1994), Pawła, księcia koronnego Grecji z Marią Chantal Miller (Londyn, 1995), Filipa, księcia Brabancji z Matyldą d’Udekem d’Acoz (Bruksela, 1999) i Wilhelma Aleksandra, księcia Oranii z Maksymą Zorreguietą (Amsterdam, 2002).
Reprezentował dwór luksemburski w uroczystościach pogrzebowych Elżbiety, królowej Belgów (Laeken, 1965), księcia Feliksa z Luksemburga (Luksemburg, 1970), Szarlotty, wielkiej księżnej Luksemburga (Luksemburg, 1985), Hirohito, cesarza Japonii (Tokio, 1989), Baldwina I, króla Belgów (Laeken, 1993), Marii Józefy, królowej Włoch (Sabaudia, 2001), Elżbiety, królowej-matki Wielkiej Brytanii (Londyn, 2002), Liliany, księżnej Réthy (Laeken, 2002), Klausa, księcia Holandii (Amsterdam, 2002), Juliany, królowej Holandii (Delft, 2004) i Fabioli, królowej Belgii (Laeken, 2014).
Uczestniczył w oficjalnych obchodach 80. urodzin Elżbiety, królowej Belgii (Bruksela, 1956), 50. urodzin Karola XVI Gustawa, króla Szwecji (Sztokholm, 1996), 90. urodzin Karola, hrabiego Wisborga (Oslo, 2001) i 100. urodzin Elżbiety, królowej-matki Wielkiej Brytanii (Londyn, 2002).
Był wśród gości zaproszonych na oficjalne obchody 50-lecia panowania królowej Elżbiety II (Londyn, 2002).
Religia Książę Jan został ochrzczony i wychowany w wierze katolickiej.
W sierpniu 1978 uczestniczył w uroczystościach pogrzebowych papieża Pawła VI.
15 maja 1985 książę i księżna przyjęli w Luksemburgu papieża Jana Pawła II, który przyjechał do państwa z oficjalną wizytą. W 2000 para książęca wzięła udział w prywatnej audiencji w Watykanie u Jana Pawła II.
Patronaty Był honorowym członkiem Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego. Był patronem Sir Winston Churchill Memorial Lecture. Był patronem Luksemburskiego Dnia Drzewa (Dag vum Bam). Był honorowym prezydentem l’Oeuvre des Pupilles de la Nation. Był honorowym prezydentem Luksemburskiego Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego. Był honorowym prezydentem Anciens Combattants. Był honorowym prezydentem l’Union des mouvements de la Résistance luxembourgeoise.
Życie prywatne thumb|200px|wielki książę Henryk (następca wielkiego księcia Jana) ze swoją małżonką, wielką księżną Marią Teresą W październiku 1952 roku książę Jan zaręczył się z księżniczką Józefiną-Szarlottą z Belgii, córką króla Belgów Leopolda III z dynastii Koburgów i Astrydy, szwedzkiej księżniczki. Oficjalnie media poinformowano o zaręczynach 26 grudnia 1952. Z tej okazji zorganizowano w Brukseli bal.