Czersk

Czersk – miasto w południowej części województwa pomorskiego, w powiecie chojnickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Czersk. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.

Czersk uzyskał lokację miejską w 1382, zdegradowany w 1772Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 26–27.. Miasto królewskie położone było w II połowie XVI wieku w powiecie tucholskim województwa pomorskiegoPrusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku: suplement. Cz. 1, Mapy, plany, Warszawa 2021, k. 1.. Prawa miejskie od 1 lipca 1926.

Nazwa Pod zaborem pruskim miasto nosiło nazwę Polnisch Czersk – Czersk Polski, którą notuje Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w latach 1880–1902Koronowo jako „Polnisch Crone” w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego Tom VIII, s. 599.. Podczas okupacji niemieckiej nazwę zmieniono na Heiderode

Spis geograficzno-topograficzny miejscowości leżących w Prusach z 1835, którego autorem jest J.E. Muller notuje obecnie używaną, polską nazwę miejscowości Czersk wraz z niemieckim dodatkiem – Polnisch.

Historia

Starożytność Osadnictwo w Czersku i okolicach ma swoją genezę w kulturze wschodniopomorskiej. Znaleziska archeologiczne wskazują na to, iż na przełomie naszej ery z Tucholi przez Czersk, Rytel i Chojnice do Bałtyku biegła odnoga szlaku handlowego. Z tego okresu pochodzą także Kamienne Kręgi w Odrach.

W Czersku ustalono stanowiska archeologiczne z wczesnej epoki żelaza (ok. 500 p.n.e. – ok. 125 p.n.e.).

Średniowiecze Odkryto ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego (VII-XIII wiek) choć rozwijało się ono mało intensywnie ze względu na niekorzystne położenie geograficzne tej krainy. W XII wieku Czersk wchodził w skład tzw. Zaborów, czyli obszarów leżących za borami, a te z kolei w skład kasztelanii raciąskiej. Podczas panowania książąt pomorskich osada była urządzona na prawie polskim. Pierwsze wzmianki pochodzą z 1330. Za panowania Krzyżaków, od 1309 Czersk i jego okolice należały do komturstwa tucholskiego. W czasach wojny trzynastoletniej (1454–1466) okoliczni Borowiacy dostarczali żołnierzom Kazimierza IV Jagiellończyka znaczne ilości prowiantów i za to otrzymali od króla przywilej o charakterze miejskim. Po zawarciu II pokoju toruńskiego Czersk wrócił do Polski i stał się królewszczyzną (wsią królewską). Czersk należał wtedy do starostwa tucholskiego i był siedzibą sądu bartnego. W 1565 w Czersku była karczma, młyn wodny o jednym kole napędowym oraz kościół. Ludność trudniła się bartnictwem, co wynikało z dużego zalesienia okolic. Staroście bartnemu – Jakubowi Glusowi – podlegało 24 bartników z „puszczy czerskiej”. Ze względu na postępujący wyrąb puszczy następował upadek bartnictwa. Bartnicy skarżyli się:

W XVII wieku we wsi powstał browar i Czersk stał się siedzibą tzw. Ekonomii Czerskiej, która była dzierżawiona m.in. przez Raczyńskich herbu Nałęcz, Kilińskich herbu Junosza, a od połowy XVII wieku przez Łukowiczów, którym nadano Ekonomię w wieczyste użytkowanie.

Potop szwedzki W latach 1655–1660 Czersk podupadł, w wyniku zniszczeń wojennych Potopu szwedzkiego. Miejscowa ludność wraz z proboszczem – ks. Gradzikowskim – musiała kryć się przed Szwedami w pobliskich lasach. Dla odbudowy zrujnowanego miasta przyczynić się miało uzyskane od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego prawo odbywania jarmarków w Czersku.

W administracji kościelnej Czersk wraz ze Starogardem stanowił odrębny dekanat z siedzibą w CzerskuNazwa Starogard Gdański dopiero od 1950.. W wieku XVII i XVIII w Czersku istniała szkółka parafialna.

Zabór pruski thumb|Kościół św. Marii Magdaleny thumb|Budynek byłego sądu – obecnie Zakład Karny Czersk (po lewej stronie Autosan H9) thumb|Ulica Kościuszki W 1809 w Czersku, za zgodą właściciela dóbr czerskich Jana Warsza (Nepomuka Wazy) Dembińskiego, zorganizowano szkołę dla dzieci z tej wsi i okolic, fundując pensję nauczycielowi. Nauka odbywała się głównie w zimie, a dzieci czytały różne podręczniki gromadzone przez nauczyciela. Jan Dembiński na podstawie zarządzeń państwowych z 1816 przyznał prawo własności 16 gburom w zamian za pracę na jego gruntach przez określoną liczbę dni w tygodniu. Warunki te przez gburów nie zostały przyjęte i proces regulacji stosunków chłopskich w Czersku został zakończony w 1856, a nawet jeszcze w 1916 była rozpatrywana sprawa uprawnień tychże 16 gburów czerskich do połowu ryb.

21 lutego 1832 w Czersku zatrzymał się na nocleg jeden z pierwszych oddziałów powstania listopadowego maszerujący z Tczewa. Oddział liczył 120 szeregowych i 40 oficerów pod dowództwem Wincentego Pola. Wydarzenie to Wincenty Pol upamiętnił w swoim wierszu.

W latach 1828–1830 dokonano przebudowy tzw. traktu napoleońskiego przechodzącego przez Czersk wyznaczając tę szosę na trasę poczty królewskiej. W 1867 we wsi powstała pierwsza apteka, w 1870 uruchomiono ekspedycję pocztową z telegrafem zajmującą się również przewozem podróżnych, a w latach 1871–1873 przez Czersk wybudowano dwutorową linię kolejową z Berlina do Królewca i Gdańska w ramach sieci Preußische Ostbahn. Czersk uzyskał połączenie ze Szlachtą, a przez nią Laskowicami i Skórczem. Do Szlachty pierwszy pociąg ruszył 20 sierpnia 1908. Czersk stał się ośrodkiem przemysłu drzewnego. Jego rozwój ekonomiczny zaowocował tym, że w 1880 w Czersku był już Bank Ludowy, Spółka Rolniczo-Handlowa, a obok młyna wodnego – tartak (zwany wówczas piłą), cegielnia i browar. W ciągu roku odbywały się cztery wielkie targi kramne i na bydło.

W roku 1892 ówczesna wieś Czersk miała 3133 mieszkańców, w tym 2348 Polaków (75%), 615 Niemców (20%) i 170 Żydów (5%).

W kwietniu 1900 r. w miejscowości miały miejsce akty agresji wobec Żydów, głównie polegające na niszczeniu ich mienia. Powybijano szyby w synagodze i kilku domach. Interweniowała policja, strzelając do napastników. Było kilku rannych i wielu aresztowanychMateusz Pielka. UMK w Toruniu. Chojnice 1900 – przypadek oskarżenia o mord rytualny w świetle polskiej prasy w Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Historyczne 143, z. 1 (2016), s. 98. Zajścia te były echem znacznie poważniejszych zamieszek antysemickich mających wówczas miejsce w nieodległych Chojnicach.

Na przełomie XIX i XX wieku w Czersku powstała Fabryka Maszyn Rolniczych Victoria. Właściciele tej i innych fabryk i zakładów wyzyskiwali pracujących w nich robotników, co doprowadziło do fali strajków w latach 1904–1910.

Od 5 listopada 1906 do 18 kwietnia 1907 w miejscowej szkole elementarnej odbył się strajk dzieci przeciwko nauczaniu religii w języku niemieckim. W strajku wzięło w sumie udział 207 dzieci. Dwóch z nich – Władysław Narloch i Antoni Wiśniewski – jako inicjatorzy strajku otrzymali karę chłosty po 12 kijów. Strajk był częścią znacznie większej akcji biernego oporu wobec pruskich władz szkolnych, która na przełomie 1906 i 1907 objęła ponad 460 (!) szkół w prowincji Prusy Zachodnie (tj. Pomorze Gdańskie, Krajnę, Powiśle, ziemię chełmińską i ziemię lubawską). Inspiracją dla strajków pomorskich były wcześniejsze działania dzieci w prowincji wielkopolskiej, ze słynnym strajkiem we Wrześni (1901) na czeleL. Burzyńska-Wentland, Strajki szkolne w Prusach Zachodnich w latach 1906−1907, Gdańsk 2009, s. 223-224..

Miasto zwiększało liczbę mieszkańców w tamtym okresie przyrost był kilkusetprocentowy i przedstawiał się następująco:

Rok Liczba mieszkańców 1871 1800 1885 2700 1895 3308 1898 4190 1900 5361 1910 7100 1911 8000 1914 8300

Okres międzywojenny Na mocy traktatu wersalskiego w dniu 29 stycznia 1920 do Czerska wkroczyły wojska polskieWedług http://www.czersk.pl/index.php?a=77., przejmując wieś w posiadanie polskie. W Czersku utworzono gminę jednostkową, a pierwszym sołtysem i wójtem (komisarycznym) został Józef Ostrowski. 14 maja 1926 ukazało się Rozporządzenie Rady Ministrów z 30 kwietnia 1926 r. o zezwoleniu gminie wiejskiej Czersk w powiecie chojnickim w województwie pomorskim na przyjęcie ustroju według pruskiej ordynacji miejskiej dla sześciu prowincyj wschodnich z dnia 30 maja 1853 r. () i zgodnie z wyznaczonym tam terminem 1 lipca 1926 Czersk otrzymał prawa miejskie. Pierwszym stałym burmistrzem był wybrany przez Radę Miejską Paweł Trybull. W 1927 w Czersku – już jako mieście – powstał Okręgowy Pomorski Inspektorat Straży Granicznej. Liczba mieszkańców miasta wynosiła:

Rok Liczba mieszkańców 1925 7675 1931 7843 1939 9000

W latach międzywojennych w Czersku funkcjonowało kilka fabryk mebli. Około 80% produkcji tych fabryk kierowane było na rynki Śląska i Warszawy, w mieście działała też odlewnia żelaza, wspomniana już fabryka maszyn rolniczych, 8 tartaków, 3 młyny parowe i jeden wodny oraz 2 browary. w mieście odbywały się systematycznie duże targi i jarmarki.

15 października 1928 oddano do eksploatacji linię kolejową z Czerska do Bąka, będący zarazem dogodnym połączeniem do Gdyni. W latach 1928–1929 wybudowano betonową szosę łączącą Czersk z Tucholą. W mieście powstawały nowe domy prywatne i komunalne. Zmodernizowano gazownię, założono system kanalizacji, uregulowano stosunki wodne.

Dotychczasowa szkoła prywatna o profilu czteroklasowym została przekształcona w sześcioklasową szkołę wydziałową. Do dwóch szkół 7-klasowych uczęszczało łącznie 813 dziewcząt i chłopców. W Czersku znajdowała się też ochronka i szkoła zawodowa. W Czersku funkcjonowała drukarnia i w mieście wychodziły następujące gazety:

Tytuł Lata wydawania częstotliwość Czersker Wochenblatt 1898–1902Rok 1902 jest niepewny. tygodnik Głos Ludu 1922–1931 3 razy w tygodniu Głos Drobnych Rolników i Osadników 1931 bez ustalonej częstotliwości Goniec Pomorski 1922–1923 bez ustalonej częstotliwości Echo Borów Tucholskich 1928–1939 3 razy w tygodniu

Istotną część mieszkańców Czerska stanowili Niemcy – w 1910 30% ogółu ludności, w 1934 około 12%. Zajmowali oni w mieście silną pozycję ekonomiczną, będąc w posiadaniu około połowy jego zakładów przemysłowych. Sytuacja ta, szczególnie w kontekście złych stosunków polsko-niemieckich i bliskości granicy, powodowała poważne napięcia społeczne.

Nocą z 23 na 24 sierpnia 1939 na Pomorzu zarządzono niejawną, alarmową mobilizację. Do Czerska przybyli rezerwiści z okolicznych wsi i utworzono Batalion Obrony Narodowej Czersk, któremu nadano kryptonim 85. Baonu Piechoty. Jednostka ta po zmobilizowaniu liczyła około 900 żołnierzy (bez artylerii) i następnie weszła w skład Grupy Operacyjnej Czersk, której główny trzon stanowiła Pomorska Brygada Kawalerii. 28 sierpnia 1939 Grupa Operacyjna Czersk pod dowództwem gen. Stanisława Grzmot-Skotnickiego przeniosła miejsce dowodzenia z Tucholi do Czerska. Gen. Grzmot-Skotnicki oprócz Grupy Operacyjnej Czersk miał także w dyspozycji 81. Dywizjon Pancerny (stanowiący odwód dowódcy) oraz 1. pluton Eskadry towarzyszącej.

II wojna światowa – działania w Czersku W pierwszym dniu wojny, w godzinach 16–17, Batalion Obrony Narodowej Czersk odpierał napór nieprzyjaciela na stanowiskach obronnych rejonu Chojnice – Jezioro Charzykowskie. W wyniku zmasowanej ofensywy sił niemieckich wycofano się w rejon wsi Mylof. Straty własne wynosiły około 50–60%. W takim stanie nastąpiło wycofanie wojsk polskich w okolice Błądzimia i częściowe rozproszenie w Borach Tucholskich. Utrudnieniem były silne bombardowania samolotów niemieckich – znaczna część żołnierzy dostała się do niewoli niemieckiej.

Wojska niemieckie weszły do Czerska 3 września 1939 około godziny 10. Niemieckim komendantem miasta został Gross, który zorganizował aparat okupacyjnego terroru – placówki służby bezpieczeństwa, policji ochronnej (Schutzpolizei), żandarmerii (komendant Korsanke) i Gestapo. Rozebrano synagogę zbudowaną w 1868, a nazwę miasta zmieniono na Heiderode (25 kwietnia 1942).