thumb|246px|Pochodząca z X wieku kopia pracy Arystarcha z Samos z obliczeniami wzajemnego położenia Słońca, Księżyca i Ziemi
Arystarch z Samos (gr. Aristarchos ho Samios; ok. 310–230 p.n.e.) – grecki astronom pochodzący z wyspy Samos, który jako pierwszy zaproponował heliocentryczny model Układu SłonecznegoJan Legowicz: Zarys historii filozofii. Elementy doksografii. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1964, s. 49..
Życie i twórczość Jego nauczycielem był Straton z Lampsaku.
Autor zachowanego traktatu O rozmiarach i odległościach Słońca i Księżyca, w którym posługując się metodą geometryczną, wylicza względne rozmiary i wzajemne odległości Słońca, Ziemi i Księżyca. Podawane przez niego wielkości są niedokładne z powodu błędnych obserwacji, ale model, na którym oparł wyliczenia, jest prawidłowy.
Jak podaje ArchimedesArystarch uważa gwiazdy i Słońce za nieruchome, Ziemię zaś za obracającą się dokoła Słońca jako środka, w: O liczeniu piasku 1,4 tekst gr., przekład łac., przekład ang., Arystarch napisał również inne, niezachowane dzieło, w którym jako pierwszy twierdził, że Ziemia krąży wokół Słońca po obwodzie koła oraz wokół własnej osi. Arystarch twierdził w nim również, że wokół Słońca krążą także wszystkie planety, a ruch gwiazd stałych jest tylko ruchem pozornym. Hipotezę Arystarcha poparł dowodami w połowie II wieku p.n.e. Seleukos z SeleucjiWładysław Tatarkiewicz: Historia filozofii. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988. , t.1: Filozofia starożytna i średniowieczna, s. 60.Władysław Tatarkiewicz: Historia filozofii. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988. , t.1: Filozofia starożytna i średniowieczna, s. 155.. Szczegółów tych dowodów brakPlutarch w Zagadnieniach platońskich 8,1 : Arystarch tylko to przypuszcza, Seleukus zaś potwierdza, tekst gr., przekład ang..
Astronomowie starożytni odrzucili jednak tę hipotezę, gdyż nie zgadzała się z ich obserwacjami (przyczyną niezgodności było m.in. błędne przyjęcie przez Arystarcha kształtu orbity ziemskiej jako okręgu, por. Prawa Keplera).
Jeszcze w czasach przed Arystarchem intuicyjne utożsamianie ośrodka świata ze Słońcem (jednak bez podbudowy teoretycznej) zainicjowane było już przez pitagorejskich uczonychPogląd odmienny od heliocentrycznego, choć usuwający Ziemię ze środka Wszechświata, głosił Filolaos z Tarentu., a także Heraklidesa i samego Platona, jednak pogląd ten nie przyjął się w starożytności. Przede wszystkim przeciw tej teorii wystąpił Arystoteles broniąc naturalnego, zmysłowego obrazu świata i wrócił do geocentrycznego systemu sfer Eudoksosa. Punkt widzenia Arystotelesa przyjęty został później przez większość uczniów jego szkoły, a także przez Akademię. Powszechne przyswojenie owego poglądu przyczyniło się do odrzucenia teorii Arystarcha i Seleukosa oraz ugruntowania i rozwinięcia w starożytności teorii geocentryzmu przez Hipparcha i Ptolomeusza.
Stoik Kleantes, następca Zenona z Kition, oskarżył Arystarcha o bezbożnośćPlutarch w dialogu O obliczu widniejącym na tarczy księżyca 6,3 : Kleanthes uważał, że Hellenowie powinni o bezbożność oskarżyć Arystarcha z Samos, jako że poruszył z miejsca ognisko domowe świata, ponieważ usiłował «ocalić zjawiska», przyjmując, że niebo jest nieruchome, a ziemia wiruje po ekliptyce, a jednocześnie obraca się dokoła własnej osi (tłumaczenie: Zofia Abramowiczówna), tekst gr., przekład ang..
Upamiętnienie Jeden z kraterów księżycowych został nazwany na jego cześć Aristarchus (szczyt w centrum tego krateru jest najjaśniejszą formacją na Księżycu).
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Thomas Little Heath, Aristarchus of Samos, the ancient Copernicus; a history of Greek astronomy to Aristarchus Oxford, 1913
Kategoria:Astronomowie starożytnej Grecji Kategoria:Matematycy starożytnej Grecji Kategoria:Greccy geometrzy Kategoria:Uczeni epoki hellenistycznej Kategoria:Urodzeni w IV wieku p.n.e. Kategoria:Zmarli w III wieku p.n.e. Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami kraterów na Księżycu