thumb|250px|Rekonstrukcja planu Bydgoszczy z XVI–XVIII wieku, wykonana w 1890 r. przez Gustava Reicherta i Emila Schulza Stary Rynek – prostokątny (ok. 100 × 125 m), główny plac miejski w Bydgoszczy usytuowany w pobliżu ścisłego centrum miasta. Przy rynku znajduje się ratusz, a nieopodal – katedra.
Położenie Stary Rynek stanowi centrum bydgoskiego miasta lokacyjnego, wytyczonego w 1346 r. na polecenie króla Kazimierza Wielkiego. Rynek otaczają z północy i zachodu cieki wodne: rzeka Brda – 100 m od pierzei północnej, rzeka Młynówka – 150 m od pierzei zachodniej. Do XVIII w. rynek wraz z całym miastem lokacyjnym leżał na wyspie, gdyż od południa pod murami miejskimi znajdowała się fosa miejska, a od wschodu fosa zamkowa. Oba cieki zasilała rzeka Brda.
Z narożników rynku prowadzą ulice o historycznych nazwachCzachorowski Antoni red.: Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt 1. Bydgoszcz. Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń 1997: w kierunku północnym – ku ulicy Grodzkiej i rzece Brdzie: ul. Mostowa (platea pontialis [Mostowa]) ul. ks. T. Malczewskiego (platea aquatica [Wodna]) w kierunku wschodnim – ku ulicy Podwale: ul. Kręta (w XV-XVIII w. przesmyk między domami) ul. T. Magdzińskiego (platea dicta [Żabia]) w kierunku południowym – ku ulicy Długiej: ul. Jana Kazimierza (platea transversalis) ul. Stefana Batorego (platea transversalis) w kierunku zachodnim – ku ulicy Jezuickiej: ul. Niedźwiedzia (platea transversalis) ul. Farna (platea parochialis [Farna])
Historia Bydgoski rynek wytyczono w 1346 r., a częściowo wybrukowano w 1604 r. Do początku XX w. stanowił centrum administracyjno-handlowe miasta. Do końca XVII wieku wykonywano na nim publicznie wyroki sądowe. Tutaj koncentrowało się życie gospodarcze, kulturalne i towarzyskie miasta. Rynek i wieniec posesji zlokalizowanych wokół jego granic stanowił pierwszy etap kształtowania się układu miejskiego. Dopiero w drugim etapie zostały zabudowane działki wzdłuż ul. Jezuickiej, czy DługiejWiśniewski Józef: Problemy kształtowania się rewaloryzacji zespołu staromiejskiego w Bydgoszczy. [w:] Kronika Bydgoska VI 1974–1975.
Wnioski z wykopalisk Podczas nadzorów archeologicznych nad pracami ziemnymi prowadzonymi w rejonie Starego Rynku zarejestrowano wiele reliktów średniowiecznej i nowożytnej działalności ludzkiej, w tym wiele świadczących o tym, że teren ten był zasiedlony jeszcze przed lokacją miastaDygaszewicz Elżbieta: Bydgoszcz przedlokacyjna i lokacyjna w świetle nadzorów i archeologicznych badań ratowniczych. [w:] Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i Regionu. zeszyt 1. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. 1996; Siwiak Wojciech, Życie codzienne mieszkańców Bydgoszczy od XIV do XVIII wieku (w świetle wybranych źródeł kultury materialnej), Bydgoszcz 2015. Najstarsze elementy związane z osadnictwem przedlokacyjnym uchwycono w narożniku północno-wschodnim Starego Rynku. Wydobyta ceramika pochodzi z XII i początków XIII wieku. Pod warstwą wczesnośredniowieczną zarejestrowano ślady osadnictwa ludności kultury łużyckiej (fragmenty ceramiki tej kultury odnotowano w kilku punktach rynku).
Z kolei w trakcie badań prowadzonych w 1969 roku podczas budowy pomnika Walki i Męczeństwa Ziemi Bydgoskiej, zarejestrowano relikty zabudowy pierzei zachodniej Rynku oraz fundamenty kościoła jezuitów rozebranego w 1940 roku. Fragmenty drewnianej zabudowy odsłonięto w pobliżu ratusza, a także odkryto drewnianą studnię zlokalizowaną na dziedzińcu dawnego kolegium jezuickiego. W trakcie jej eksploracji pozyskano duże ilości fragmentów naczyń glinianych i szklanych.
W wykopach zlokalizowanych przy południowej pierzei Starego Rynku odkryto fragmenty drewnianych rur wodociągowych, biegnących w kierunkach północ-południe oraz północny wschód-południowy zachód. Średnica drewna użytego do budowy rur wahała się od 0,4 do 0,65 m, średnica otworów od 0,10 do 0,15 m. Z kolei w wykopie biegnącym przez środek Rynku uchwycono fragmenty fundamentów dawnego ratusza miejskiego.
Najciekawszych odkryć dokonano podczas badań archeologicznych płyty rynku przeprowadzonych w 2010 r. przed planowaną przebudową w ramach Planu Rewitalizacji miasta. Podczas wykopalisk wykryto dobrze zachowane fundamenty gotyckiego ratusza (wraz z resztkami sklepień piwnic, posadzkami itp.), stojącego niegdyś pośrodku Starego Rynku, wieży ratuszowej oraz kramów kupieckich. Dodatkowo odkryto ślady osadnictwa z przedlokacyjnego okresu historii miasta: m.in. z XII wieku oraz z okresu kultury pomorskiej (II-III wiek p.n.e.)http://bydgoszcz.wyborcza.pl/bydgoszcz/1,35590,8010588,Jakie_tajemnice_kryje_bydgoski_Stary_Rynek_.html dostęp 17-06-2010. Kolejne wykopaliska prowadzono w 2016 roku na obszarze wyburzonej zachodniej pierzei rynku. Odsłonięto, opisując od północy - podziemia przedwojennego Muzeum Miejskiego, fundamenty wież kościoła jezuickiego i mur fasady oraz dalsze murowane relikty zabudowy mieszkalnej historycznych działek mieszczańskich Anna Siwiak, Wojciech Siwiak, Archeologiczno-architektoniczny rekonesans zachodniej pierzei Starego Rynku w Bydgoszczy / https://www.academia.edu/144039886/Anna_Siwiak_Wojciech_Siwiak_Archeologiczno_architektoniczny_rekonesans_zachodniej_pierzei_Starego_Rynku_w_Bydgoszczy_ARCHAEOLOGICAL_AND_ARCHITECTURAL_RECONNAISSANCE_OF_THE_WESTERN_FRONTAGE_OF_THE_OLD_MARKET_SQUARE_IN_BYDGOSZCZ
Okres staropolski (1346-1772) Pierwotna zabudowa Rynku była drewniana. Murowana zabudowa mieszkalna analogicznie do innych miast porównywalnych z Bydgoszczą pojawić się mogła nie wcześniej niż w XV wieku. Gotyckie budowle murowane wzniesione w końcu XV w., rozbudowano w stylu baroku w XVII w., a przebudowano na początku XX w. z elewacjami eklektycznymi i secesyjnymi. Jednym z nielicznych śladów najstarszej zabudowy w okolicy Rynku jest zachowana na zapleczu kamienicy Farna 6 kamienna tabliczka z łacińską inskrypcją, przedstawiająca datę wzniesienia budynku (1593 r.) oraz inicjały właściciela: Bartosza Krąpiewskiego (rajcy i burmistrza Bydgoszczy z 1599 i 1603 r.)Lech Łbik: Szesnastowieczna tablica pamiątkowa z ulicy Farnej w Bydgoszczy. [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. zeszyt 9. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. Bydgoszcz 2004 Prawdopodobnie jeszcze w XIV wieku pośrodku Rynku zbudowano drewniany ratusz. W XV wieku powstał budynek murowany w stylu gotyckim. Po jego pożarze w 1511 r. rozpoczęto wznoszenie nowego reprezentacyjnego ratusza, według projektu mistrza Jana z Gdańska. Budowę ukończono około 1600 r. wzniesieniem wysokiej, renesansowej wieży ratuszowej, która była ozdobą miastaAlfons Licznerski: O starym ratuszu bydgoskim. In. Kalendarz Bydgoski 1971.
Przekazy źródłowe świadczą, że w 1523 r. rozpoczęto budowę sieci wodociągowej w mieście, zaś po 1541 r. jej gruntowną modernizację przeprowadził rurmistrz Walenty z BochniGuldon Zenon, Kabaciński Ryszard: Szkice z dziejów dawnej Bydgoszczy XVI–XVIII w. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Popularnonaukowe nr 9. Bydgoszcz 1975. Drewniane rury wodociągowe zostały ułożone m.in. po powierzchnią Rynku, a w jego obrębie zbudowano cztery studnie publiczne oraz „wytrysk wodny”, związany prawdopodobnie z wodociągami. W II połowie XVII wieku wraz ze zniszczeniem i wyludnieniem miasta, sieć wodociągowa została zaniedbana, ale częściowo spełniała jeszcze swoją funkcję aż do wieku XIX.
Na początku XVII wieku przeżywająca wówczas apogeum swego rozwoju w okresie przedrozbiorowym Bydgoszcz została opisana w kronice Wojciecha Łochowskiego w sposób następujący: „Całe miasto jest murem opasane, ma wysoka wieżę na czele rynku, roku 1600 kształtnie postawioną i ratusz ozdobnie murowany. Domy murowane, dachówką pokryte i wytrysk wody na rynku kształtnie urządzony”Wojciech Łochowski: Chronicon civitatis Bidgostiensis, zbiory – Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, rękopis 1337, f.106.
W 1617 r. dzięki fundacjom bydgoskich mieszczan oraz poparciu ks. kanonika Jana Kuczborskiego, biskupa chełmińskiego od 1614 rokuPawlak Marian: Kolegium Jezuickie w Bydgoszczy (1619-1780). [w:] Kronika Bydgoska XXX 2008. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2009. ISSN 0454-5451 do Bydgoszczy przybyli na stałe jezuici. Otrzymali oni na własność kilka kamienic stojących przy Rynku, w których urządzili rezydencję oraz szkołę. Dzięki kolejnym fundacjom: rady miejskiej Bydgoszczy, biskupa Kaspra Działyńskiego, kanclerza wielkiego koronnego i starosty bydgoskiego Jerzego Ossolińskiego i innych, zakonnicy przystąpili do rozbudowy swojej placówki. Cały kwartał zabudowy ograniczony od wschodu Rynkiem, a z pozostałych stron ulicami: Farną, Jezuicką i Niedźwiedzia znalazł się w ich posiadaniu. W latach 1637–1649 w zachodniej pierzei Starego Rynku powstał dwuwieżowy kościół pw. św. Krzyżawieża północna powstała do 1655 r., a południowa do 1695, a w 1653 r. ukończono budynek rezydencjalny, w którym do 1780 r. istniała szkoła średnia, podniesiona do rangi kolegium jezuickiego. W budynku tym istniała również sala teatralna ze sceną sukcesywną, służąca działalności kulturalnej. Salę wykorzystywano aż do 1824 r., kiedy powstał oddzielny budynek teatru miejskiego. Kompleks stopniowo rozbudowywano i upiększano przez cały XVII i XVIII wiek, w związku z czym stanowił on wówczas ozdobę Rynku bydgoskiego i całego miasta.
Z dziejów politycznych i wydarzeń dotyczących bydgoskiego Starego Rynku warto wspomnieć o wielokrotnych wizytach królów polskich. Do 1656 r. rezydencją przebywających w mieście dostojników był zamek, zaś dworzanie wynajmowali pomieszczenia w domach na terenie miasta. Przebywali tu m.in.: Władysław Jagiełło, Kazimierz Jagiellończyk (wielokrotnie), Zygmunt Stary (Sejm w Bydgoszczy w 1520), Stefan Batory (trzy miesiące 1577) i inniJerzy Derenda. Piękna stara Bydgoszcz – tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Praca zbiorowa. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006. W okresie 26 października – 6 listopada 1657 r. w kolegium jezuickim w Bydgoszczy toczyły się rokowania między królem Janem Kazimierzem a elektorem brandenburskim Fryderykiem Wilhelmem zakończone zaprzysiężeniem traktatów welawsko-bydgoskich na płycie Starego Rynku przed kościołem jezuitów.
Główną funkcją Starego Rynku w okresie staropolskim była rola miejskiego placu targowego. Do tej funkcji rynek został przeznaczony w momencie lokacji miasta, a jego powierzchnia miała odpowiadać planowanej wielkości ruchu handlowego. Zasada ta była jednakowa we wszystkich miastach lokowanych na prawie niemieckim (magdeburskim, chełmińskim, średzkim). Za prawo handlu na Rynku pobierano różnorodne opłaty, które miały być jednym ze źródeł dochodów miasta: jarmarczne, targowe oraz cło od soli, śledzi i chmielu – na rzecz starosty, opłaty na rzecz wójtostwa (od poł. XVIII w.) i na rzecz miasta (od 1526) – placowe i brukowe. W średniowieczu targi w Bydgoszczy funkcjonowały tylko w soboty, ale już w połowie XVIII wieku dniem targowym był również wtorek. Oprócz targów miały miejsce jarmarki, czyli większe przedsięwzięcia handlowe, podczas których nie było poważniejszych ograniczeń dla kupców zewnętrznych. 17 grudnia 1484 roku król Kazimierz Jagiellończyk przyznał Bydgoszczy prawo do urządzania trzech jarmarków w ciągu roku: 21 stycznia (św. Agnieszki), 1 września (św. Idziego) i 11 listopada (św. Marcina). Zygmunt August zezwolił w 1555 roku na czwarty jarmark, po oktawie Bożego Ciała. Przed 1669 r. miasto uzyskało przywilej do odbywania jeszcze dwóch jarmarków: 13 czerwca (św. Antoniego) i 4 października (św. Franciszka). Częstotliwość imprez handlowych była więc największa w II połowie XVII i w XVIII wieku, ale jarmarki bydgoskie nie odgrywały większej roli ponadlokalnej z uwagi na ówczesny upadek gospodarczy miasta oraz słabe zaludnienie zalesionej głównie okolicy.
Okres zaboru pruskiego (1772-1920)