Kogut (także pod nazwami: kur, kurek, kokot) – jako samiec kury domowej – w symbolice i ikonografii jest wieloznacznie interpretowany. Symbolizujący nadejście światła, zwiastujący początek dnia, od czasów antycznych oznaczał czujność i przezwyciężenie ciemności. Wówczas pojawiły się inne znaczenia – walczące koguty symbolizowały kłótnię i gniew.

Kogut w religii Judaizm thumb|left|rytuał Kaparot nad chłopcem W judaizmie przed parą młodą niesiono koguta, który był tu symbolem płodności (i symbolem weselnym). W dniu wesela parze przynoszono koguta, co miało zapowiadać liczne potomstwo. Również kobiety udające się do położnych przynosiły jej tego ptaka w prezencie.

W czasie święta Jom Kipur odbywa się rytuał Kaparot przy pomocy białego koguta (wobec mężczyzn) i białej kury (wobec kobiet). Polega on na ofiarowaniu koguta lub kury jako „zastępcy”, który zostanie uśmiercony za winy ofiarującego, podczas gdy ofiarujący „dostąpi długiego życia w pokoju”. Mężczyzna brał białego koguta i kręcił nim nad głową trzykrotnie. Ptak był potem zabijany, a mięso przekazywane biednym. Czasem mięso zatrzymywano na posiłek po Jom Kipur, a biednym przekazywano wtedy równowartość pieniężną zwierzęcia.

Zohar (iii. 22b, 23a, 49b), księga żydowskiej mistyki i zbiór tekstów na temat Tory napisanych przez rabiniczego mędrca z I wieku, Rabbiego Szymona Bar Jochai (Rashbi), opowiada o niebiańskim objawieniu, które powoduje pianie kogutów. Znane jest to również w Talmudzie jako "błogosławiony Bóg, który obdarzył koguta inteligencją" (Ber. 60b) oraz w Księdze Hioba 38, 36. Nie tylko "w literaturze rabinicznej pianie koguta jest przyjmowane jako ogólny znak czasu", ale niektórzy Mędrcy interpretowali "pianie koguta" jako głos urzędnika świątynnego, który wzywał wszystkich kapłanów, lewitów i Izraelitów do pełnienia ich obowiązków, używając tego zwrotu, ponieważ hebrajskie słowo "gever" oznaczało również "koguta" oprócz znaczenia "człowieka, mocnego męża".

Talmud podaje również stwierdzenie: "Gdyby Tory nie było, nauczylibyśmy się skromności od kotów, uczciwej pracy od mrówek, czystości od gołębi i waleczności od kogutów"Jonathan Ben Nappaha. Talmud: Erubin 100b, co można dalej zrozumieć jako waleczność kogutów w kontekście religijnego naczynia wpływającego na "przepasanie bioder" (w Dosłownym Tłumaczeniu Younga) lub "chwalebnego kroku" i "poruszania się z dostojnością", jak to opisuje Księga Przysłów 30, 29-31. Saʻadiah ben Yosef Gaon (Saadja ben Josef) identyfikuje cechę charakterystyczną "koguta przepasującego biodra" w Przysłów 30, 31 jako "uczciwość ich zachowania i ich sukces" wskazując na duchowy cel religijnego naczynia w ramach tej religijnej i duchowej roli, w tradycjach judaistyczno-chrześcijańskich. Hebrajski termin zarzir, który dosłownie oznacza "przepasany"; "to, co jest przepasane w biodrach" (BDB 267 s.v.), jest rozpoznawany w targumach oraz w językach chaldejskim, syryjskim, arabskim, Septuagincie i Wulgacie, przy czym wszystkie odnoszą się do walczącego koguta jako religijnego naczynia.

Kogut w Nowym Testamencie thumb|left|Mozaika z Bazyliki Matki Bożej Wniebowziętej w Akwilei. Kogut uosabiający światłość walczy z żółwiem symbolizującym ciemność; IV wiek n.e. thumb|left|Peter Brandl – Zaparcie się Piotra

W Piśmie Świętym kogut występuje w zdarzeniu zaparcia się świętego Piotra, które wcześniej zapowiedział Chrystus.

Ewangelia Mateusza opisuje to wydarzenie w następujący sposób: Po chwili ci, którzy tam stali, podeszli i rzekli do Piotra: «Na pewno i ty jesteś jednym z nich, bo i twoja mowa cię zdradza». Wtedy począł się zaklinać i przysięgać: «Nie znam tego Człowieka». I w tej chwili kogut zapiał. Wspomniał Piotr na słowo Jezusa, który mu powiedział: «Zanim kogut zapieje, trzy razy się Mnie wyprzesz». Wyszedł na zewnątrz i gorzko zapłakał(Mt 26,73-75)

Wcześniej, kiedy Jezus przepowiedział zaparcie się jego ucznia, wspomniał o kogucie:

Jezus mu rzekł: «Zaprawdę, powiadam ci: Jeszcze tej nocy, zanim kogut zapieje, trzy razy się Mnie wyprzesz» (Mt 26, 34)

Według Ewangelii Marka: Lecz on począł się zaklinać i przysięgać: «Nie znam tego człowieka, o którym mówicie». I w tej chwili kogut powtórnie zapiał. Wspomniał Piotr na słowa, które mu powiedział Jezus: «Pierwej, nim kogut dwa razy zapieje, trzy razy Mnie się wyprzesz». I wybuchnął płaczem. (Mk 14, 71-72)

W Ewangelii Łukasza Jezus powiedział Piotrowi: «Powiadam ci, Piotrze, nie zapieje dziś kogut, a ty trzy razy wyprzesz się tego, że Mnie znasz». (Łk 22, 34) Piotr zaś rzekł: «Człowieku, nie wiem, co mówisz». I w tej chwili, gdy on jeszcze mówił, kogut zapiał. A Pan obrócił się i spojrzał na Piotra. Wspomniał Piotr na słowo Pana, jak mu powiedział: «Dziś, zanim kogut zapieje, trzy razy się Mnie wyprzesz». Wyszedł na zewnątrz i gorzko zapłakał. (Łk 22, 60-62)

Ponadto w Ewangelii Jana można przeczytać: Jeden ze sług arcykapłana, krewny tego, któremu Piotr odciął ucho, rzekł: «Czyż nie ciebie widziałem razem z Nim w ogrodzie?» Piotr znowu zaprzeczył i natychmiast kogut zapiał (J 18, 27)

Kogut nie tylko odnosi się do biblijnego zaparcia się apostoła, lecz także przypomina wiernym o modlitwie i nawróceniu się. Będący uosobieniem początku dnia kogut także symbolizuje Zmartwychwstanie Pańskie oraz Jego ponowne przyjście w dniu Sądu Ostatecznego.

Islam Zrozumienie boskiego duchowego obdarowania koguta w islamie może być potwierdzone słowami Mahometa, proroka tej religii abrahamowej, zawartymi w jednej z sześciu kanonicznych kolekcji hadisów sunnickiego islamu. Stwierdził, że "gdy usłyszysz pianie kogutów, proś Boga o błogosławieństwo, ponieważ zobaczyły anioła".

Shintō thumb|left|Kogut widoczny na przedstawieniu bogini Amaterasu Wiele przedstawień kogutów można znaleźć wokół świątyń shintoistycznych, gdyż kogut jest kojarzony z boginią słońca Amaterasu. Po tym, gdy Amaterasu ukryła się w jaskini, na całym świecie zapanowała ciemność i uaktywniły się złe moce. Zaniepokojone bóstwa udały się w pobliże jaskini, w której ukryła się bogini słońca, do miejsca zwanego Amenokawara, i zaczęły debatować nad sposobem nakłonienia bogini do powrotu. Aby wywabić ją z jaskini, inni bogowie próbowali wielu sposobów. Zorganizowali także głośną imprezę taneczną, ale ponieważ nie przyniosło to skutku, usadowiono na żerdzi przed jaskinią koguta. Zmuszono go następnie do piania, aby Amaterasu myślała, że nadchodzi świt bez jej udziału. Pomysł zdał egzamin: bogini wyszła na zewnątrz, jaskinię zamknięto za nią, a świat odzyskał światło. Zwróciły się one o pomoc do syna Takamimusubiego – boga Omoikane, który doradził, aby sprowadzić z Krainy Wiecznotrwałości koguty, które swym pianiem co rano wzywały słońce

thumb|Kogut siedzący na świątynnej bramie Torii. Również pochodzenie Torii wywodzi się od koguciej grzędy. Na temat pochodzenia bramy, jak i słowa torii (dosł. „są ptaki”, ale prawdopodobnie są to ateji, znaki do zapisu fonetycznego) istnieje wiele teorii, ale żadna nie uzyskała formalnej akceptacji. Najczęściej za wyjaśnienie również służy przytoczony wyżej mit o Ama-no-iwato („Brama Niebiańskiej Jaskini Skalnej”).

Wiele świątyń Shinto w całym kraju organizuje 11 i 23 listopada „święto koguta” (Tori-no-Ichi), aby życzyć powodzenia i pomyślności w biznesie. Festiwal odbywa się w rejonie Asakusa od okresu Edo w świątyni Ōtori i świątyni Chōkokuji. Święto odbywa się od północy do północy z kumade (grabiami ozdobionymi złotem i srebrem) sprzedawanymi przez żywych sprzedawców w świątyni i kompleksie świątynnym.

Kogut w symbolice różnych kultur Kultury starożytne Obraz koguta w symbolice formował się dzięki naturalnym zachowaniom tych ptaków oraz na podstawie przypisywanych im cech. W symbolice starożytnej pojawił się już w Babilonii. Indoariowie uznawali koguty za ptaki nieczyste i kojarzyli z Jamą. W różnych mitologiach kogut budził bogów i sprowadzał słońce, jak na przykład Gullinkambi z mitologii nordyckiej.

W greckiej Tanagrze urządzano walki kogutów. Mitycznego króla Krety Idomeneusa przedstawiano z godłem koguta na tarczy, a godłem (epizemą) Protesilaosa miał być koń z głową koguta.

Był on również atrybutem syna Ahuramazdy – Sraoszy. Stanowił też symbol wojowniczości.

Związek z kogutem jako symbolem płodności ma angielskie słowo cock, które może oznaczać zarówno członka (potocznie), jak i koguta; prawdopodobnie również rosyjskie kocz lub koć, koćet (кочет).

Starożytna Grecja i Rzym thumb|left|Chłopiec otrzymujący od mężczyzny symboliczny podarek w postaci koguta (grecka waza z V w. p.n.e.) W greckim micie o Alektryonie tytułowy bohater został zamieniony w koguta. Był on stróżem Aresa i Afrodyty podczas ich zbliżeń, ponieważ obawiali się, że po nadejściu dnia Helios doniesie o nich Hefajstosowi. Gdy Alektryon zaspał, za karę został przez Aresa zamieniony w koguta. Kogut jest tu symbolem czujności i punktualności. W starożytnej Grecji stanowił również symbol męskiej witalności. Jest także atrybutem Merkurego, opiekuna handlu. Poświęcony był bóstwom słonecznym, Mitrze i Apollinowi. Koguta w późniejszym czasie połączono również z ogniem i błyskawicą; w Aweście ptak ten jest atrybutem boga ognia, Ormuzda.

W starożytnej Grecji ofiarę z białego koguta składano podczas ceremonii uśmierzania wiatrów i szkwałów, zaś czarnego – przy odpędzaniu burzy. Pióra, grzebień, kości i wnętrzności ofiarowano bóstwom urodzaju i płodności. Jąder koguta w starożytnym Rzymie używano jako środka mającego wzmagać doznania seksualne.

Swoim pianiem kogut miał również odstraszać demony czy złe moce. W starożytnej Grecji miał on przeganiać Hekate, boginię ciemności.

Kogut służył również do odprawiania wróżb, szczególnie dla wojska, o czym wspominał już Pliniusz Starszy. Jeżeli np. wyszedł rano z kurnika i nie jadł, miało to zwiastować klęskę w konflikcie zbrojnym.

Chiny Kogut służył również jako zwierzę ofiarne. W Chinach przy niektórych obrzędach inicjacyjnych składano ofiary z białych kogutów, na znak zakończenia życia i rozpoczęcia nowego. W Chinach biały kogut miał strzec przed złymi duchami i symbolizował czystość nowego życia. Karmazynowy strzegł przed ogniem i pożarem. Według Słowian bałkańskich szpony koguta miały chronić przez nieczystymi mocami; noszono je przy sobie lub wieszano nad kołyską niemowlęcia. Do nowego domu wpuszczano najpierw koguta, aby przegonił złe duchy. Ptaka utożsamiano z opiekunem domu, a niekiedy duchem przodka – być może z tego powodu umieszczano drewniane lub żelazne koguciki na szczytach domów.

Europa W chrześcijańskiej Europie kojarzono koguta z czarną magią – kropieniem, kąpaniem się i mazaniem krwią tegoż ptaka. Postać czarnego koguta miały przybierać potępione dusze, strachy i demony. Wielki, czarny kogut miał służyć za wierzchowca diabłom, czarownicom i czarodziejom. Miał przeganiać swój kulturowy odpowiednik - diabła. Wierzono również, że odstraszał upiory, czarownice i diabły. Obszar, w którym można było dosłyszeć pianie koguta, uważano za bezpieczny. Z jaja starego koguta miał wykluwać się bazyliszek.

Istnieje motyw podróży na kogucie, jak podróżowali doktor Faust i Twardowski (Zapiał przed samym domem. Trzeba z tym się zgodzić: Lepiej jeździć kogutem niż piechotą chodzić).

Kogut jako stworzenie wróżebne znany był także Litwinom.

W średniowieczu był uważany za symbol nadziei i wiary.

thumb|240px|Czerwony kogut na żółtym tle znajduje się na fladze Walonii