Kaplica zamkowa pw. św. Tomasza Kantuaryjskiego w Raciborzu

thumb|Dziedziniec zamkowy i kaplica – pocztówka z lat 20. XX wieku thumb|Okna kaplicy widoczne z wnętrza skrzydła zamkowego thumb|Okna kaplicy widoczne z wnętrza skrzydła zamkowego thumb|Fragment wnętrza thumb|Nastawa ołtarzowa kaplicy w oczekiwaniu na prace konserwatorskie Kaplica zamkowa pw. św. Tomasza Kantuaryjskiego (inaczej Tomasza Becketa, tzw. perła gotyku śląskiego lub śląska Sainte-Chapelle) – wybudowana pod koniec XIII w., mieści się we wschodnim skrzydle zamku w Raciborzu-Ostrogu. Budowla pierwotnie wybudowana w stylu gotyckim, posiada jednak elementy barokowe i neogotyckie.

W latach 1288–1416 przy kaplicy znajdowała się kolegiata, którą ufundował biskup wrocławski Tomasz II. Świątynię wielokrotnie trawiły pożary, m.in. w 1519, 1637 czy w 1858 r. W 1988 r. w wyniku prac renowacyjnych znaleziono tzw. Mapę Schneidera, na której widniał odręcznie naniesiony, legendarny tunel prowadzący pod Odrą. W kaplicy znajdowały się najprawdopodobniej relikwie Tomasza Becketa lub św. Stanisława.

Historia Kaplica powstała w latach 80. XIII wieku (w latach 1288–1293) w wyniku wzniesienia nowego, murowanego zamku. Obiekt wybudowany został prawdopodobnie na miejscu romańskiej rotundy. Wskazywały na to prace archeologiczne prowadzone w latach 60. i 80. XX wieku w kaplicy. Poprzednia świątynia była prawdopodobnie pod wezwaniem Jana Chrzciciela, które następnie zostało przeniesione na wzmiankowany w 1307 r. kościół na Ostrogu. Wzniesiona została około XII wieku przez Mieszka Plątonogiego. Fundacja nowej świątyni nie mogła jednak nastąpić później niż w 1292 r., po czym przystąpiono do budowy obiektu, którą sfinansował Przemysław raciborski. Aktu poświęcenia najprawdopodobniej dokonał Tomasz II, który w tym czasie schronił się w Raciborzu przed księciem Henrykiem IV Probusem. Jednakże dokładna data konsekracji tej świątyni nie jest znana. W 1288 r. biskup wrocławski Tomasz II ufundował przy kaplicy zamkowej kolegiatę, która była wyrazem wdzięczności za okazaną gościnność. Wydarzenie to zostało opisane przez Jana Długosza w Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego.

W miejscu pojednania biskupa wrocławskiego Tomasza II i księcia wrocławskiego Henryka IV Probusa stoi obecnie na pamiątkę tego wydarzenia pomnik Zgody w Starej Wsi. Wtedy też kaplica otrzymała rzadkie wezwanie św. Tomasza Becketa, którego relikwie zostały prawdopodobnie sprowadzone na zamek. Przy kolegiacie posługę sprawowało trzech kanoników oraz kilku wikariuszy, których źródłem utrzymania była dziesięcina z kilku wsi księstw raciborskiego, opolskiego i cieszyńskiego. Oprócz tego duchowni przy kolegiacie byli kanclerzami i sekretarzami oraz nauczycielami i wychowawcami książęcych dzieci. Na początku XIV wieku do kaplicy zostało dobudowane skrzydło zamku książęcego. W 1309 r. wzmiankowany zostaje ołtarz św. Małgorzaty. W XIV wieku kaplica została dodatkowo poszerzona o kruchtę.

W 1416 r. za sprawą Jana II Żelaznego kapituła została przeniesiona z kaplicy zamkowej do kościoła farnego. W XV i XVI wieku wiele dochodów probostwa zanikło, wspomina o tym Augustyn Weltzel:

W 1519 r., w wyniku pożaru jaki wybuchł na zamku, największe szkody poniosła kaplica, runęła wtedy ściana południowa oraz sklepienia. Po pożarze w 1519 r. odbudowano zawaloną ścianę południową, a także sklepienia, gdzie obniżono poziom kondygnacji górnej. Oprócz tego od strony południowej dobudowano zakrystię. Po przejściu zamku w ręce Austriaków w kaplicy nadal odbywały się msze św. O tym fakcie wspomina Augustyn Weltzel.

Do kaplicy co roku podążały cztery uroczyste procesje z relikwiami męczennika. Pierwsza odbywała się 29 grudnia, kiedy przypadało wspomnienie patrona, św. Tomasza. Druga procesja podążała do kaplicy we wtorek w Dni Krzyżowe lub Wielki Czwartek, natomiast trzecia w przeddzień wspomnienia św. Jana Chrzciciela. Ostatnia przypadała na dzień wspomnienia św. Marcelego, patrona Raciborza i ustanowiona została na pamiątkę ufundowania kolegiaty. Jednak przypadają w dzień targowy odbywała się wokół rynku do klasztoru Dominikanów. Kiedy zamek był własnością osób innego wyznania niż katolicyzm, m.in. Jerzego von Brandenburga, Jana Zygmunta Bathori i Bethlena Gabora, to nie można było odprawiać mszy św. w kaplicy. W latach 1542–1629 nie odbywały się także procesje, poza procesją w Boże Ciało, która odbywała się w obecności uzbrojonych mieszczan i poddanych kapituły. Urbarz z 1595 r. tak opisuje kaplicę:

Do końca XVI wieku stan techniczny budowli znacznie się pogorszył: dach nie był naprawiany, kaplica się zapadła, dodatkowo obiekt wraz z zakrystią posiadał liczne pęknięcia, a ołtarze się obsunęły. Powodem tego było przede wszystkim wielkie pomieszczenie, które nie posiadało sklepienia. Znajdowało się ono pod świątynią, a belki oddzielające pomieszczenia były spróchniałe. W 1594 r. zamek wizytowała cesarska komisja, która zaproponowała rozebranie kaplicy.

W XVII wieku podczas przebudowy zamku fasada kaplicy uzyskała barokowy wygląd. W 1609 r. właścicielem zamku został baron von Mettich, który zobowiązał się odbudować świątynię. Wtedy też prawdopodobnie na miejscu kruchty została postawiona boczna przybudówka. Dodatkowo przyrzekł nie ograniczać dawnych fundacji na rzecz tamtejszych księży, a ornaty, kielichy i monstrancje miały zostać zwrócone Kościołowi. W 1637 r. wybuchł kolejny pożar na zamku, który również objął swym zasięgiem kaplicę. Odbudowa trwała w prawdopodobnie w latach 1642–1651 i w jej wyniku powstało sklepienie kolebkowe z lunetami nad kryptą. Oprócz tego skrócone zostało przęsło zachodnie oraz fasada została przebudowana w stylu barokowym. Urbarz z 1642 r. wspomina o zegarze na wieży kaplicy W 1642 r. zamek i świątynie przejął Jerzy von Oppersdorff. W 1670 r. za sprawą Jerzego von Oppersdorffa dokonano odnowienia obiektu, który według urbarza został zbezczeszczony w wyniku wojny trzydziestoletniej:

Podczas odbudowy kaplicy powstały nowe okna, ławki, oratoria, chór oraz ołtarz. W 1687 r. w świątyni odbył się chrzest Turczynki i Turka. Turek o imieniu Mahomet przybrał nowe imię, Teofil, a jego chrzestnymi byli Bernard von Oppersdorff, Wacław von Reiswitz i jego małżonka. Turczynka przybrała imiona Barbara Antonina Eufrazja, a jej chrzestnymi było małżeństwo von Reiswitz oraz Jerzy von Oppersdorff. Na przełomie XVII i XVIII wieku w kaplicy odbyło się kilka ślubów arystokracji. 29 marca 1688 r. baron Karola Gabriela von Węgierskiego i hrabiankę Benignę Esterę Praschmy połączył świętym węzłem małżeńskim scholastyk Fryderyk Ferdynand Flade. Świadkami podczas tej uroczystości byli hrabia Jan Jerzy von Oppersdorff i hrabianka Rzeszy Marianna von Hohenems, hrabia Bernard von Praschma, Fryderyk von Oppersdorff oraz jego syn Fryderyk. 12 lutego 1713 r. ślub wzięli baron Teofil von Tracha i hrabianka Helena Sobeck, córka hrabiego Karola Henryka Sobeck. Ślubu udzielił wtedy opat rudzki Józef Bernard von Strachwitz.

W XVIII wieku zaprzestano odprawiania nabożeństw w kaplicy zamkowej, mimo istnienia takiego nakazu w dokumencie fundacyjnym. Fakt ten spotkał się z ostrą reakcją władz cesarskich. Cała sytuacja została opisana przez Augustyna Weltzela.

24 listopada 1733 r. raciborska kapituła ustosunkowała się do pisma skierowanego przez cesarskie władze. Według kapituły wspomniane dwie ufundowane msze św. nie były odprawiane w kaplicy od ponad 200 lat, jednak intencje te odprawiane były w kościele farnym.

W 1852 r. w miesięczniku budowlanym Zeitschrift für Bauwesen, który poświęcony był budownictwie znalazł się opis kaplicy zamkowej.

W 1858 r. wybuchł kolejny pożar, który nie oszczędził kaplicy. W wyniku pożaru zawaliło się przęsło zachodnie budynku. Po pożarze postawiono browar, a następnie zabrano się za odbudowę kaplicy (trwała do 1873 r.), której plany i przebieg nadzorował Juliusz Starcke. Podczas prac rekonstrukcyjnych zmodernizowano wnętrze budowli oraz zachodnią fasadę elewacji zewnętrznej w stylu neogotyckim. Na elewacji wschodniej i zachodniej znalazły się trójkątne szczyty. Dodatkowo szczyt fasady zachodniej przechodził w wieżyczkę, którą zwieńczał ostrosłup. W środku świątyni znalazło się miejsce na chór muzyczny, które wspierały dwie kolumny. W 1873 r. w kaplicy znalazł się neogotycki ołtarz drewniany św. Tomasza Becketa, którego twórcą był prawdopodobnie Adalbert Siekinder z Monachium, obraz patrona autorstwa Jana Bochenka oraz organy. Kilka lat później wnętrze wzbogaciło się o wyroby kamieniarskie. Trójdzielne okna przyozdabiały maswerki. Świątynię konsekrowano 18 października tego samego roku.

W czasie II wojny światowej kaplica nie odniosła większych szkód. 5 grudnia 1953 r. świątynia wraz z całym zespołem zamkowym została wpisana do rejestru zabytków. Jednakże w wyniku braku zainteresowania obiektem przez władze, od początku lat 50. XX wieku ulegał on stopniowej dewastacji. Wtedy też został zniszczony ołtarz, organy i ławki w kaplicy. W latach 1985–1987 w świątyni trwały prace archeologiczno-architektoniczne prowadzone przez B. Muzolfa i Z. Hejdę. W 1988 r. władze miasta i kościelne zawarły porozumienie, że po renowacji kaplica ma być obiektem kultu religijnego. W latach 90. XX wieku staraniem władz miasta odnowiono m.in. fasadę oraz przeprowadzono prace konserwacyjne kamieniarki okien w świątyni. Obecnym właścicielem kaplicy jest Skarb Państwa, a obiekt podlega zarządowi władz powiatu raciborskiego. 3 czerwca 2001 r. o godz. 12.00 po wieloletniej przerwie przed świątynią została odprawiona msza św., której przewodniczył ks. Jerzy Hetmańczyk, proboszcz parafii św. Jana Chrzciciela. W latach 2013–2016 przeprowadzono gruntowny remont obiektu, po którym świątynia została udostępniona do zwiedzania. Od sierpnia 2024 roku przywrócono odprawianie w kaplicy regularnych mszy św., które mają miejsce w każdą ostatnią niedzielę miesiąca i sprawowane są przez księży z parafii św. Jana Chrzciciela w Raciborzu. We wrześniu 2024 roku zdecydowano o renowacji zabytkowych, XIX wiecznych organów, które znajdowały się w kaplicy.

Architektura thumb|Konstrukcja sklepienia kaplicy – widok ze strychu thumb|Fragment sklepienia z pozostałościami zdobień malarskich Świątynia wraz z domem zamkowym została dostawiona do pierwszej partii murów od wschodu. Znajduje się we wschodnim skrzydle zamku, między budynkiem bramnym a głównymi budowlami zamkowymi. Kaplica stoi na fundamentach poprzedniej świątyni. Początkowo wolno stojąca. Wzniesiona jest na rzucie prostokąta o wymiarach 8,5 na 13 metrów, jest orientowana, murowana z cegły w wątku wendyjskim, otynkowana i posiada detale kamienne z ciosu. Kaplica była pierwszą wolno stojącą budowlą sakralną, którą zbudowano na planie prostokąta.

Kaplica jest w typie salowym, trójprzęsłowa, sklepiona krzyżowo-żebrowo. Przęsło zachodnie (neogotyckie) jest nieznacznie węższe od pozostałych, sklepienie przęsła środkowego jest sześciopolowe, a przęsła wschodniego jest siedmiopolowe oraz posiada żebro poprzeczne na osi ściany wschodniej. W zwornik znajduje się neogotycki kartusz herbowy. Żebra przęseł wschodniego i środkowego pochodzą z przełomu XV i XVI wieku, ich przekrój to wałek z uskokiem. Żebra spływają w narożach i północnej ścianie na służki w formie kolumienek z kapitelami kielichowymi z końca XIII wieku. Kapitele udekorowane są motywami roślinnymi i kwiatowymi. Pomiędzy przęsłami znajdują się wiązki potrójnych służek. Ściana południowa posiada służki z przełomu XV i XVI wieku. Służki są profilowane i posiadają ogzymsowane kapitele. Służki od strony północnej są nadwieszone na wspornikach udekorowanych motywami roślinnymi, prawdopodobnie były częściowo zrekonstruowane w XIX wieku. Służki od strony południowej sięgają gzymsu, który obiega wnętrze na wysokości ław okiennych.