thumb|350px| Trybuna mówców na wzgórzu Pnyks w Atenach, na której podczas przemówień stali Teramenes i inni politycy. W tle widać Akropol. Teramenes, gr. , (zm. 404 p.n.e.) – ateński mąż stanu, który odegrał ważną rolę w ostatniej dekadzie wojny peloponeskiej. Szczególnie aktywny w dwóch okresach rządów ateńskiej oligarchii, jak również podczas procesu strategów dowodzących w bitwie pod Arginuzami w 406 p.n.e. Umiarkowany oligarcha, często stawał pomiędzy demokratami i skrajnymi oligarchami. Dążył do poszerzenia składu oligarchii, co nastąpiło w 411 r. p.n.e. Nie udało mu się tego powtórzyć w 404 r. p.n.e. – został stracony przez swoich przeciwników politycznych.
Teramenes był czołową postacią czterech ważniejszych epizodów w historii Aten. Pojawia się w 411 r. p.n.e. jako jeden z przywódców oligarchicznego zamachu stanu, ale jego poglądy odbiegają od zapatrywań innych organizatorów przewrotu, sprzeciwia się ich rozkazom i podejmuje działania mające na celu zastąpienie narzuconej przez nich wąskiej oligarchii liczniejszą. Następnie przez kilka lat zajmuje stanowisko stratega, jednak w 407 r. p.n.e. nie zostaje ponownie wybrany na ten urząd. Po bitwie pod Arginuzami, w której wziął udział jako trierarcha, wyznaczono go do ratowania marynarzy z tonących okrętów, jednakże burza uniemożliwiła mu wykonanie zadania. Zajście to wywołało wśród ateńczyków falę niezadowolenia. Teramenes musiał uwolnić się od odpowiedzialności za nieudaną misję ratunkową. Egzekucja sześciu strategów, którzy dowodzili podczas bitwy, położyła kres kontrowersjom. Po zwycięstwie Spartan nad Ateńczykami w bitwie u ujścia Ajgospotamoj w 405 r. p.n.e., Teramenes wynegocjował warunki poddania się Aten. Następnie został członkiem, narzuconego Atenom przez Spartę, nielicznego rządu oligarchicznego, znanego jako Trzydziestu Tyranów. Również tym razem, tak jak w 411 r. p.n.e., Teramenes niebawem wszedł w konflikt z bardziej radykalnymi członkami rządu. Jego protesty przeciwko wprowadzonym przez Tyranów rządom terroru, skłoniły czołowych oligarchów do zawiązania przeciw niemu spisku. Został potępiony przed zgromadzeniem oligarchicznym, a następnie, gdy organ ten nie kwapił się z jego ukaraniem, wykreślono go z listy obywateli i stracono bez procesu. Po swojej śmierci Teramenes pozostał kontrowersyjną postacią. Lizjasz zdecydowanie potępiał go za oskarżenie kilku spośród swoich byłych politycznych sojuszników, inni jednak występowali w obronie tych działań. Opinie nowożytnych historyków zmieniały się z biegiem lat. W XIX w. Teramenes był niemal powszechnie potępiany. Ostatnimi czasy nauka ocenia go bardziej pozytywnie. Dla jednych pozostał egoistycznym oportunistą, dla innych, człowiekiem z zasadami o umiarkowanych poglądach.
Zapis historyczny Nie jest nam znany żaden starożytny biograf Teramenesa, ale jego życie i działalność są stosunkowo dobrze udokumentowane w kilku zachowanych utworach, które poświęcają mu dużo miejsca. Kilkakrotnie szczegółowo wypowiada się o nim attycki mówca Lizjasz, aczkolwiek jego przemowy są bardzo wrogie TeramenesowiPerrin, The Rehabilitation of Theramenes, 649–50. Pojawia się również w kilku starożytnych dziełach historiograficznych. Tukidydes relacjonuje początki jego kariery, a Ksenofont, opisując kilka zdarzeń z życia Teramenesa, dopowiada dalszy ciągAndrewes, The Arginousai Trial, 114–15. Z kolei sprawozdanie Diodora Sycylijskiego, który prawdopodobnie w znacznym stopniu korzysta tu z Eforusa, dostarcza nam kolejnych informacji, które w kilku miejscach istotnie odbiegają od tego, co napisał KsenofontHarding, The Theramenes Myth, 106–8. Teramenes pojawia się również w kilku innych źródłach, które choć nie zawierają równie dużo szczegółowych informacji, to jednak rzucają światło na polityczne spory towarzyszące życiu Teramenesa i jego pamięci.
Rodzina Źródła historyczne przekazują nam jedynie najogólniejszy zarys życia Teramenesa poza sferą publiczną. Jego ojciec, Hagnon, odgrywał znaczącą rolę w ateńskim życiu publicznym w dekadach poprzedzających pojawienie się na scenie Teramenesa. Dowodził grupą kolonistów greckich, którzy w 437/6 r. p.n.e. założyli AmfipolisKagan, The Peloponnesian War, 4.106. Kilkakrotnie, przed i w czasie wojny peloponeskiej, zajmował stanowisko strategaTukidydes wspomina w Wojnie peloponeskiej, że Hagnon zajmował stanowiska dowódcze (Wojna peloponeska, 1.117, 2:58 oraz 2.95), był również jednym z sygnatariuszy pokoju NikiaszaTukidydes, Wojna peloponeska, 5.19. W 411 r. p.n.e. rządząca Rada Czterystu mianowała go jednym z dziesięciu członków komisji mającej przygotować nowe prawoLizjasz, Przeciw Eratostenesowi, 65 (ang.).
Zamach stanu w 411 r. p.n.e. Obalenie demokracji thumb|Alcybiades zachęcał do dokonania oligarchicznego zamachu stanu, obiecując, w razie obalenia demokracji, wsparcie Persów. Teramenes po raz pierwszy pojawia się w zapisach historycznych w związku z jego zaangażowaniem w oligarchiczny zamach stanu w 411 r. p.n.e. W następstwie porażki Aten na Sycylii, wśród podległych im państw basenu Morza Egejskiego zaczęły wybuchać bunty, rozpadł się pokój Nikiasza i do 412 r. p.n.e. wojna peloponeska rozgorzała na nowo z całą siłą. W tych okolicznościach część ateńskich arystokratów zawiązała spisek, którego celem było obalenie demokratycznych władz w mieście. Przewodził im Pejsander, Teramenes natomiast był jedną z wyżej postawionych osób w tej grupie. Intrygę zapoczątkował przebywający na wygnaniu arystokrata Alcybiades, będący w tym czasie doradcą perskiego satrapy Tissafernesa. Twierdząc, że ma wielki wpływ na Tissafernesa, obiecał wrócić do Aten wraz z perskim wsparciem, o ile stanowiąca przyczynę jego wygnania demokracja zostanie zastąpiona oligarchiąTukidydes, Wojna peloponeska, 8.47–48. W związku z tym niektórzy trierarchowie i inni dowódcy armii ateńskiej na Samos zaczęli planować ustanowienie oligarchii. Wysłali do Aten Pejsandera, który przekonał eklezję, że powrót Alcybiadesa i sojusz z Tissafernesem będą tylko wtedy możliwe, gdy Ateńczycy zastąpią demokrację rządem oligarchów. Postanowiono, że Pejsander uda się do Tissafernesa i Alcybiadesa i zawrze z nimi te porozumienia, które uznają za konieczneTukidydes, Wojna peloponeska, 8.53–54. Alcybiades zdawał sobie jednak sprawę, że jego wpływ na Tissafernesa nie jest aż tak wielki, jak twierdził i że nie będzie w stanie nakłonić satrapy do wejścia w sojusz z Ateńczykami, dlatego, chcąc to ukryć, domagał się od nich coraz większych ustępstw, aż wreszcie odmówili mu posłuszeństwa. Pomimo rozczarowania Alcybiadesem, Pejsander i jego towarzysze nie zmienili planów, nadal zamierzali obalić demokrację. Powrócili na SamosTukidydes, Wojna peloponeska, 8.56, aby zabezpieczyć swoją kontrolę nad armią i zachęcić grupę rodowitych samijskich oligarchów do podjęcia działań mających doprowadzić do zniesienia demokracji w ich mieścieTukidydes, Wojna peloponeska, 8.63. Tymczasem w Atenach stronnictwo młodych oligarchów uzyskało faktyczną kontrolę nad rządem, dopuszczając się przy tym mordów i zastraszaniaTukidydes, Wojna peloponeska, 8.65–66. Po dokonaniu odpowiednich przygotowań przywódcy spisku popłynęli do Aten. Wśród nich był Teramenes, którego Tukidydes nazywa jednym z liderów partii, która doprowadziła do przewrotu i dodaje, że był to „dobry mówca i mądry człowiek”Tukidydes, Wojna peloponeska, 8.68. W Atenach zwołali zgromadzenie ludowe i przedstawili mu wniosek o podjęcie działań mających doprowadzić do formalnego zastąpienia demokracji rządem czterystu wybranych mężów, którzy mieli wybierać i zwoływać większe zgromadzenie pięciu tysięcy obywateli. Krótko po tym spiskowcy przybyli pod bronią do ratusza i rozkazali przebywającym tam radnym rozejść się po podjęciu poborów. Radni posłuchali rozkazu i od tego momentu cała władza znalazła się w rękach oligarchów, którzy szybko dostosowali prawo do narzuconej przez siebie formy rząduTukidydes, Wojna peloponeska, 8.69–70.
Konflikt wewnątrzpartyjny thumb|left|100px|Grecki hoplita. Teramenes opowiadał się za rządem, do którego mieliby być dopuszczeni wszyscy mężczyźni posiadający co najmniej status hoplity. Wraz z przejęciem władzy zaczęły się pojawiać konflikty zagrażające przyszłości nowego rządu. Po pierwsze, nie doszedł do skutku planowany zamach stanu na Samos, któremu przeciwstawili się samijscy demokraci wspomagani przez przebywających na wyspie AteńczykówTukidydes, Wojna peloponeska, 8.73. Kiedy do stacjonujących na Samos wojsk dotarła wiadomość o przewrocie w Atenach (towarzyszyły jej wyolbrzymione relacje o aktach przemocy, których miały dopuszczać się nowe władze) żołnierze zadeklarowali swoją lojalność wobec demokracji i wrogość w stosunku do nowego rząduTukidydes, Wojna peloponeska, 8.74–76. Tymczasem w Atenach narastał podział pomiędzy umiarkowanymi i radykalnymi oligarchami. Na czele frakcji umiarkowanej stali Teramenes i Arystokrates, syn Skeliasa. Do frakcji radykalnej, której przewodził Frynichos, należeli prominentni przywódcy zamachu stanu, jak Pejsander i Antyfon, a nadto większość członków Rady Czterystu, przeciwna poszerzeniu składu oligarchii i gotowa zawrzeć pokój ze Spartą w zasadzie na każdych warunkachHornblower, The Greek World, 147. Umiarkowany odłam oligarchii, mimo że dążył do pokoju ze Spartą na warunkach umożliwiających zachowanie rządów w Atenach, nie był gotowy poświęcać władzy nad sprzymierzeńcami i floty, ponadto zamierzał poszerzyć oligarchię, aby liczyła pięć tysięcy osób, prawdopodobnie obejmując wszystkich mężczyzn posiadających co najmniej status hoplityChociaż Tukidydes (Wojna peloponeska, 8.89) utrzymuje, że nawoływania umiarkowanych do ustanowienia rządu Pięciu Tysięcy były tylko wybiegiem propagandowym, współcześni naukowcy nie zgadzają się z takim spojrzeniem i powołując się na opis Arystotelesa (Ustrój polityczny Aten, 29 (ang.)), utrzymują, że byli oni szczerzy – zobacz: Kagan, „The Peloponnesian War”, 392–3 oraz Hornblower, „The Greek World”, 147..
Wkrótce po przejęciu władzy radykalni liderzy przewrotu rozpoczęli budowę fortyfikacji na Eetionei, stanowiącej główny punkt u wejścia do portu w Pireusie, rzekomo dla obrony portu przed atakiem floty z Samos. Wśród narastających sporów, połączyli te nowe fortyfikacje z już istniejącym murem, tworząc redutę, której można było bronić zarówno przed atakiem z morza, jak i z lądu. Znajdowały się tam duże składy, w których radykałowie zgromadzili większość miejskich zapasów zbożaTukidydes, Wojna peloponeska, 8.90. Teramenes ostro protestował przeciwko budowie tych fortyfikacji, twierdząc, że nie zostały wzniesione w celu powstrzymania demokratów, lecz mają zostać przekazane armii spartańskiej. Tukidydes twierdzi, że jego oskarżenia nie były całkowicie bezpodstawne, gdyż radykałowie liczyli się z taką ewentualnościąTukidydes, Wojna peloponeska, 8.90–91. Początkowo Teramenes i jego stronnicy zachowywali ostrożność, jako że osoby, które wcześniej wystąpiły przeciwko reżimowi, zostały stracone, jednak rozwój wypadków ośmielił ich i zdopingował do działania. Po pierwsze, wzdłuż wybrzeży Peloponezu wolno przemieszczała się nieprzyjacielska flota, rzekomo wysłana, aby wesprzeć antyateńskie siły na Eubei. Teramenes utrzymywał, że jej prawdziwym celem jest zajęcie fortyfikacji na Eetionei i udzielenie pomocy radykałomTukidydes, Wojna peloponeska, 8.91. Po drugie, jeden z funkcjonariuszy ateńskiej straży granicznej, najwyraźniej działając z umocowania wysoko postawionych członków rządu, zamordował Frynichosa, przywódcę frakcji radykalnej. Sprawca uciekł, ale udało się schwytać jego wspólnika, mieszkańca Argos. Poddany torturom, nie wskazał jednak nazwiska zleceniodawcy. Zważywszy na to, że radykałowie nie byli w stanie podjąć w tej sprawie skutecznych działań, jak również na to, że okręty peloponeskie zarzuciwszy kotwicę koło Epidauros dokonały stamtąd wypadu na Eginę (logiczne miejsce postoju przed przybyciem do Pireusu), Teramenes i jego frakcja postanowili działać.