Systemy monetarne w Polsce – ogół różnych nominałów określonej jednostki monetarnej, warunków jej obiegu i zdolności zwalniania od zobowiązań, jej podział na drobniejsze nominały, jej stopa mennicza i wartość określona w stosunku do kruszców szlachetnych obowiązujących na terytorium: państwa pierwszych Piastów, księstw okresu rozbicia dzielnicowego, zjednoczonego Królestwa Polskiego, Korony Królestwa Polskiego, I Rzeczypospolitej, ziemiach odebranych I Rzeczypospolitej w wyniku rozbiorów, II Rzeczypospolitej, ziemiach II Rzeczypospolitej okupowanych bądź anektowanych w czasie II wojny światowej, PRL oraz III Rzeczypospolitej, aż do czasów współczesnych.
Systemy monetarne w średniowieczu System denarowy (X-XIII wiek) W obiegu była tylko jedna moneta – denar, mająca tylko jeden nominał wykonany jedynie ze szlachetnego kruszcu (tym samym moneta wytworzona z 90% miedzi i 10% srebra była uważana za srebrną). O wartości monety decydowała ilość kruszcu użytego przy produkcji. Z tego powodu zamiast odliczania w pełni uprawnionym było odważanie pieniędzy.
Dominacja srebra każe uznać system denarowy za klasyczny przykład monometalizmu. Charakterystycznym dla okresu denarowego jest zjawisko stopniowego spadku wartości denara, objawiające się poprzez zmniejszanie jego masy oraz pogarszanie próby stopu. Od końca X w., do początków XIV w., wartość denara na ziemiach polskich spadła z ok. 1,5 do 0,15 grama. Schyłek XII w. przyniósł także istotną zmianę techniki produkcji: zastąpienie dotychczasowego bicia dwustronnego – biciem jednostronnym, skutkującego powstaniem brakteata. Z racji tych wszystkich czynników okres denarowy dzieli się na trzy podokresy, wprawdzie niedające się zamknąć w datach rocznych, ale wyraźnie następujące jeden po drugim: denarów grubych – od Bolesława I Chrobrego, do Władysława I Hermana i Sieciecha, czyli przez cały XI w. denarów cienkich – od panowania Bolesława III Krzywoustego, do przełomu XII i XIII w. denarów brakteatowych – związanych ze zmianą techniki produkcji, obejmujący XIII w. Niewielki wyłom w monopolu denara stanowił wykreowany przez reformę karolińską obol, którego nazwa wywodziła się jeszcze z okresu starożytnej Grecji. Wartość obola była równa ½ wartości denara, zatem 1/480 funta. Postać materialną obol przybrał m.in. w Niemczech, Francji i ma Węgrzech. Na ziemiach polskich pomiędzy X a XIII w. nie był chyba w ogóle produkowany, choć stosowano go jako jednostkę obrachunkową.
Wspólną dla całej Europy podstawową zasadą, wywodzącą się z modelu karolińskiego, była zwierzchność mennicza, będąca jednym z atrybutów panującego. Jedynie władca miał prawo do określania jakości monety (tworzywa, stempla i stopy menniczej), oraz normowania warunków jej obiegu. Praktyczną konsekwencją zwierzchności menniczej było uprawnienie panującego do bicia monety (regale mennicze), które jednak mogło ulec uszczupleniu w przypadku nadawania przywilejów i immunitetów menniczych. Na ziemiach polskich w X-XII w. regale mennicze pozostawała z reguły przy panującym, poza nielicznymi wyjątkami takimi jak palatynowie Sieciech i Piotr Wszeborzyca. W XIII w., w konsekwencji rozbicia dzielnicowego, nastąpiła jednak daleko posunięta decentralizacja mennictwa.
Konsekwencją zwierzchności menniczej stała się zasada wyłączności obiegu monety własnej – w warunkach średniowiecznych praktycznie nie do zrealizowania w pełni. Skupiano się więc na egzekwowaniu przymusu użytkowania monet władcy w transakcjach i płatnościach wewnątrz granic, zwłaszcza przy regulowaniu należności podatkowych, celnych i sądowych. Formą realizacji zasady wyłączności była też przymusowa renowacja monety.
Monety na wagę Posługiwanie się denarem sprawiało wiele kłopotów, istniał tylko jeden gatunek monety, nie było więc ani jednostek grubych, ani drobnych. Poszczególne egzemplarze różniły się masą i średnicą, a więc i wartością. Z tego powodu w wielu transakcjach posługiwano się wagą, przeliczając ilość monet na wielokrotność jednostki obrachunkowej. W tej roli funkcjonowały na różnych etapach okresu denarowego: nieznana z nazwy jednostka równa mniej więcej 4 gramy srebra, funt karoliński (408 gramów srebra), ósma część funta karolińskiego – grzywna (51 gramów srebra).
W połowie XI w. upowszechniła się nowa jednostka wagowo-pieniężna – marka równa 200–250 gramów srebra. W Polsce i w Czechach przeniesiono na nią dotychczasowe miano grzywny. Okazała się niezwykle długowieczna. Wzmianki o grzywnie kolońskiej srebra (200 g) można jeszcze znaleźć na pierwszych polskich banknotach wyemitowanych pod koniec XVIII w. Grzywna dzieliła się na cztery wiardunki, a wiardunek na sześć skojców.
Posługiwanie się wagą do odmierzania pieniędzy miało wpływ na metodę określania zapłaty. Ceny w denarach podawano jedynie w przypadku drobnych transakcji.
Placki, okruchy, ozdoby, sztabki srebrne Niejako na obrzeżach obiegu denara pojawił się, rozwinął, a potem zniknął obrót plackami srebrnymi. W pewnym okresie placki musiały stanowić popularny środek płatniczy. W handlu międzynarodowym funkcjonowały sztabki srebrne o większej masie. Zostały wyparte dopiero wskutek wprowadzenia ciężkiego grosza srebrnego oraz złotego florena, reprezentujących duże jednostki pieniężne w sposób bardziej precyzyjny.
Monety systemu denarowego monety srebrne denar = 2 obole obol = ½ denara
System groszowy (XIV – pocz. XVI w.) Późne średniowiecze było okresem szybkiego rozwoju gospodarczego, do którego nie przystawał już wywodzący się z epoki karolińskiej, nazbyt prosty, bo oparty jedynie na istnieniu tylko jednej jednostki monetarnej, system denarowy. Szybko rosnące obroty wewnętrzne oraz wymiana międzynarodowa wymagały nowych rozwiązań. Panaceum okazał się grosz, który nie tylko wyszedł naprzeciw oczekiwaniom epoki, ale odegrał również rolę istotnego katalizatora dalszego rozwoju. Inną ważną nowością było pojawienie się monet złotych – dukatów i florenów.
Istota reformy groszowej polegała na: wprowadzeniu dwustopniowego systemu monetarnego składającego się z monet „grubych” (grossi, grosz) i „drobnych” (parvi: denar, parwus). Nazwa monet grubych wywodziła się od „grubego denara” – denarius grossus, co skrócono do samego grossus – po polsku grosz, zmiany technologii produkcji – powrotu do bicia monety dwustronnej (zaprzestania bicia brakteatów), zaniechania renowacji monety na rzecz wprowadzenia monety wieczystej. Zysk menniczy osiągano dzięki świadomemu obniżaniu masy monety poniżej wartości wynikającej z obowiązującej stopy menniczej.
Grosz praski Reforma groszowa obejmowała po kolei różne kraje Europy. W Anglii zrealizowaną ją w 1248 i 1351 r. (grosze), we Francji w 1266 r. (grosze turońskie), we Flandrii i Hainaut w 1275 r. (małe grosze flandryjskie), w zachodnich Niemczech w pierwszej połowie XIV w. U schyłku XIII w. zmiany objęły również Europę Środkową, gdzie przeprowadzono równocześnie dwie niezależne reformy wprowadzające monetę „grubą”: groszową w Czechach i kwartnikową na Śląsku. Obie miały istotne znaczenie dla ziem polskich. Reforma groszowa pociągnęła za sobą jednak skutki szersze i bardziej dalekosiężne. Królestwo Czeskie stanęło na czele reformy monetarnych tej części kontynentu, dzięki dużym złożom kruszcowym odkrytym w ostatniej ćwierci XIII w. w Kutnej Horze, z których wydobycie znacznie przekraczało lokalne potrzeby. Reformę przeprowadził Wacław II, korzystając z pomocy specjalistów sprowadzonych z Florencji przez swojego kanclerza – biskupa Piotra z Aspeltu. W 1300 r. otwarto w Kutnej Horze centralną mennicę (powstałą z połączenia dotychczasowych 17 mennic) i rozpoczęto bicie słynnego grosza praskiego. W bardzo krótkim czasie grosz praski stał się w Europie Środkowej i Wschodniej „dolarem średniowiecza”, na tyle popularnym, że na wielu ziemiach nie było już potrzeby bicia analogicznej monety rodzimej. Grosz praski opanował: Czechy, Polskę, Austrię, Karyntię, Ruś, Litwę, Saksonię, Brandenburgię, Turyngię. Na północy spotykano go w Skandynawii, na południu na Bliskim Wschodzie, na wschodzie w Armenii. Najprawdopodobniej grosz praski był bity na stopę menniczą: 56 monet z grzywny ważącej około 218 gramów, średnia masa wynosiła 3,9 grama, a stosunek do denara to 12:1. Próba srebra wynosiła 937. Grosz praski był produkowany na ogromną skalę – rocznie nawet 55 ton, czyli 14,5 mln sztuk. Wygląd grosza praskiego nie uległ zmianie przez następne 250 lat, tzn. do zakończenia produkcji w 1547 r.
Grosz praski stanowił wyższy stopień zamierzonego systemu dwustopniowego. W roli niższego stopnia nie wystąpiły brakteaty, a nowo powołana jednostka parwus, utworzona na wzór włoskich parvi, równa ½ grosza., którą pod koniec lat dwudziestych XIV w. nazwano halerzami.
Grosz praski Wacława II, panującego w latach 1289–1305 (na Wawelu od 1291), wkomponował się bezpośrednio w system pieniężny ziem polskich, przy czym znaczą pozycję osiągnął jednak po utracie Wawelu przez Przemyślidów. Szczególnie istotną rolę w napływie groszy praskich odegrał eksport soli do Czech (ok. 15 groszy za cetnar surowca).
W Krakowie grosz praski pojawił się zapewne pomiędzy 1300 a 1305 r., stamtąd ok. 1306 r. opanował Małopolskę i Śląsk, w 1312 r. Kujawy, w 1314 r. Wielkopolskę, w 1325 r. Pomorze Gdańskie, w 1333 r. Mazowsze. Przez cały XIV w. stanowił podstawę miejscowej waluty. Jeszcze reforma krakowska Władysława II Jagiełły z 1396 r. ustalała stały stosunek monety krajowej do grosza praskiego, uznając, że jest równy sześciu kwartnikom lub 24 starym denarom (16 nowym).
Na ziemiach polskich wyparcie z obiegu grosza praskiego nastąpiło w XV w. i było następstwem przejęcia jego funkcji rynkowych przez polskie półgrosze oraz obce monety złote, a także skutkiem przestoju w produkcji monetarnej w Czechach w okresie wojen husyckich. Wznowienie produkcji grosza praskiego w latach 50. XV w. spowodowało ponowny jego napływ na ziemie polskie, który ograniczył się jednak do Śląska i części Małopolski.
Okres półgroszowy Wbrew przypuszczeniom obecność samego grosza jako monety rodzimej, a nie obcej, w systemach monetarnych okresu groszowego, wcale nie była przesądzona. Wręcz przeciwnie, w Polsce od lat 60. XIV w. grosz zanotował aż 150-letnią przerwę, kiedy to zaprzestano jego produkcji wobec silnej konkurencji grosza praskiego. Podstawę systemu groszowego stanowił wówczas wprowadzony pod koniec XIV w. przez Władysława Jagiełłę półgrosz. Nietypowa sytuacja dominacji półgrosza w systemie groszowym utrzymała się aż do reformy Zygmunta I Starego z 1526 r.
Moneta złota W tym samym okresie co reforma groszowa nastąpił powrót do monety złotej wykorzystywanej już w czasach rzymskich (aureus) wypchniętej z obiegu w wyniku reformy karolińskiej. W połowie XIII w. na nowo zaczęto się przyglądać bizantyjskiemu następcy aureusa, czyli solidowi. Nazwa solidusa była znana zresztą w samym systemie karolińskim – oznaczał on jednostkę obrachunkową (równą w zależności od czasu i miejsca 12, 30 lub 40 denarów). Pierwszy krok uczynił cesarz Fryderyk II, który w 1231 r. przystąpił na Sycylii do produkcji augustalisa (5,28 grama). Następnie kolejno Genua, Florencja i Wenecja wypuściły swoje złote monety.
Pod koniec pierwszej połowy XIII w. Genua wyprodukowała swoje genovino (równe ½ augustalisa), wyznaczając standardy wagowe złotej monety – 3,5 grama prawie czystego złota. Genua nie była jednak w stanie utrzymać swojego standardu, ale podchwyciła go Florencja, wypuszczając w 1252 r. florena. Monety florenckie dosłownie zalały ówczesne rynki, podbijając zwłaszcza tereny na północ od Alp. Rokrocznie bito od 500 tys. do 1 miliona sztuk (ok. 3,5 tony czystego złota). Na Węgrzech pojawiło się lokalne naśladownictwo w postaci florena węgierskiego, który stał się podstawową złotą monetą Europy Środkowej.