Cmentarz żydowski w Lutowiskach – kirkut społeczności żydowskiej zamieszkującej niegdyś Lutowiska i okoliczne miejscowości podlegające lutowiskiemu kahałowi. Powstał w drugiej połowie XVIII wieku. Znajduje się we wschodniej części wsi. Przetrwał II wojnę światową w dość dobrym stanie, dzięki czemu jest, obok leskiego, jednym z najlepiej zachowanych cmentarzy żydowskich w południowo-wschodniej Polsce, a najlepiej zachowanym w polskich Bieszczadach (w rzeczywistości nekropolia znajduje się już na terenie Gór Sanocko-Turczańskich, a nie BieszczadówGeoseriws GDOŚ.). Nie jest wpisany do rejestru zabytków.
Położenie thumb|left|Macewy na cmentarzu żydowskim w Lutowiskach thumb|Widok ogólny cmentarza żydowskiego w Lutowiskach thumb|Macewy na cmentarzu żydowskim w Lutowiskach Cmentarz żydowski w Lutowiskach znajduje się we wschodniej części miejscowości, przy polnej drodze wiodącej do nieistniejącej od czasu zakończenia II wojny światowej wsi Krywka.
Cmentarz ma kształt nieregularnego czworokątaAugustyn et al. Bieszczady przedstawia plan Lutowisk sporządzony w oparciu o plan katastralny, gdzie cmentarz ma kształt zbliżony do litery „L”. Zarówno mapa WIG, jak i mapa Krukar Bieszczady przedstawiają prostokątny kształt cmentarza. i zajmuje pofałdowane zbocze bezimiennego wzniesienia. Rozciąga się wzdłuż osi południowy zachód – północny wschód. Ma powierzchnię około 1 haTak podaje Potocki Żydzi i Bieszczadzkie Judaica, a także serwisy sztetl.org.pl i kirkuty.xip.pl oraz strona FODŻ.. Jest otoczony ogrodzeniem z drewnianych żerdziBrak jest danych dotyczących ogrodzenia cmentarza przed II wojną światową.. Brak śladów po domu przedpogrzebowym znajdującym się niegdyś w zachodnim narożniku kirkutuJego istnienie odnotowuje Augustyn et al. Bieszczady, brak go natomiast na mapie WIG.. Obecnie wejście na cmentarz prowadzi po schodkach przez metalową bramę w kamiennym obramowaniuNie wiadomo gdzie znajdowało się wejście przed II wojną światową, lecz można ostrożnie przypuszczać, iż w pobliżu domu przedpogrzebowego..
Historia Cmentarz żydowski w Lutowiskach powstał zapewne w drugiej połowie XVIII w., jednak data roczna pozostaje nieznanaAni Potocki Żydzi i Bieszczadzkie Judaica, ani Olszański Szlakiem, ani Augustyn et al. Bieszczady nie podają daty powstania cmentarza. Jedynie Potocki w obu publikacjach, a także serwisy sztetl.org.pl i kirkuty.xip.pl podają datę najstarszego nagrobka pochodzącego faktycznie z II połowy XVIII w. Burchard z kolei podaje wprost nieznaną datę powstania cmentarza, natomiast strona ŻIH podaje XVIII w..
Powstanie cmentarza jest ściśle związane z prężnym rozwojem tutejszej społeczności żydowskiej. Pierwsze wzmianki o pojawiających się w Lutowiskach Żydach dotyczą połowy XVIII stulecia. W 1870 stanowili oni już około 70% mieszkańców (1309 na 1849)Potocki Żydzi s. 100.. Ludność żydowska podlegała wówczas, to jest w początkach swej obecności w Lutowiskach, leskiemu kahałowi. Istnienie samodzielnej gminy żydowskiej w Lutowiskach jest potwierdzone dopiero w odniesieniu do XIX wieku. Nie wiadomo gdzie grzebali swoich zmarłych lutowiscy Żydzi przed powstaniem kirkutu – czy na cmentarzu w Ustrzykach Dolnych, czy też w odległym Lesku. Być może, dla uniknięcia niewygód i kosztów, kirkut w Lutowiskach powstał w okresie, gdy nie funkcjonowała tu jeszcze samodzielna gmina żydowska.
Brak jest danych dotyczących historii cmentarza podczas I wojny światowej. Nie wiadomo, czy byli na nim chowani polegli żydowscy żołnierze walczących armii.
Istniejące źródła w większości nie odnotowują faktu, jakoby cmentarz miał ulec rozległemu i rozmyślnemu zniszczeniu przez Niemców podczas II wojny światowej, co było powszechną praktyką na zajętych przez nich terenachSerwis sztetl.org.pl podaje, iż Niemcy zdewastowali cmentarz, nie podaje jednak charakteru tej dewastacji. Pozostałe źródła w przedmiocie ewentualnej dewastacji milczą.. Nie przeprowadzano również na nim masowych egzekucji, co miało miejsce na wielu innych kirkutach. Żydów zamieszkujących Lutowiska i okolice Niemcy przy udziale Ukraińców wymordowali w nocy z 22 na 23 czerwca 1942 w pobliżu miejscowego kościołaPotocki Żydzi s. 102..
Pochowani Na cmentarzu prawdopodobnie są pochowani tutejsi rabini: Pinkas Melech Beer i Mani Ajzenhandler oraz członkowie najbogatszej lutowiskiej rodziny żydowskiej, Randowie.
Współczesność Po zakończeniu II wojny światowej pozbawiony opieki cmentarz popadł w zapomnienie i niszczałKrygowski: Bieszczady i mapa Bieszczady 1978..
Stan zachowania cmentarza jest w pierwszej dekadzie XXI wieku stosunkowo dobry. Ocalało na nim, wedle różnych źródeł, od około 100 przez 200, około 250, około 500, co najmniej 500, 900 do około 1000 macewLiczbę 100 podaje serwis sztetl.org.pl; liczbę ponad 200 podaje Gosztyła z Proksą Kirkuty, z tym, że mowa tam o macewach o wysokiej wartości artystycznej, można zatem przypuszczać, że albo wszystkie znajdujące się na kirkucie macewy zostały uznane, za posiadające dużą wartość artystyczną, albo tylko te o dużej wartości autorzy policzyli; liczbę około 250 podaje Olszański Szlakiem; liczbę około 500 podaje Burchard Pamiątki; liczbę co najmniej 500 podaje Augustyn et al. Bieszczady; liczbę 900 podaje strona ŻIH; liczbę około 1000 podaje Potocki Żydzi i Bieszczadzkie Judaica, a także serwis kirkuty.xip.pl.. Część z nich jest uszkodzona i nieczytelna. Niektóre są spękane i przewrócone licami do ziemi. Dużą część macew pokrywają mchy i porosty, utrudniając odczytanie inskrypcji. Najstarszy zachowany nagrobek stoi na grobie Moszego, zmarłego 5 grudnia 1796Datę tę podaje Potocki Żydzi i Bieszczadzkie Judaica oraz serwisy sztetl.org.pl i kirkuty.xip.pl, strony ŻIH i FODŻ podają tylko datę roczną.. Najnowszy zachowany nagrobek pochodzi z 1940 roku.
Cmentarz w okresie powojennym został zinwentaryzowany przez grupę pod kierunkiem Jerzego Woronczaka.
Nagrobki, wykonane przeważnie z piaskowca i pokryte inskrypcjami w języku hebrajskim, są ustawione na osi wschód-zachód.
Cmentarz stanowi obecnie fragment ekomuzeum rozciągającego się na terenach wsi i jej okolic. Powstało ono na przełomie XX i XXI wieku. Dojście na cmentarz jest oznakowane, zaś przy wejściu na jego teren znajduje się tablica informująca o dziejach Żydów w Lutowiskach.
Przypisy
Bibliografia
Mapa turystyczna w skali 1:60 000 Bieszczady. Mapa dla wytrawnego turysty pod redakcją Wojciecha Krukara, Ruthenus, Krosno 2008-2009 Mapa turystyczna w skali 1:75 000 Bieszczady, PPWK, Warszawa 1978 Mapa WIG Ustrzyki Dolne Pas 51 Słup 35, Warszawa 1938
Linki zewnętrzne Cmentarz żydowski w Lutowiskach Opis wraz z ilustracjami na stronie poświęconej cmentarzom żydowskim w Polsce Żydowskiego Instytutu Historycznego poświęcona Lutowiskom Strona FODŻ poświęcona cmentarzowi Cmentarz żydowski w Lutowiskach – opis i fotogaleria
Kategoria:Obiekty sakralne w Lutowiskach Lutowiska