thumb|Dzielżan jesienny Dzielżan (Helenium L.) – rodzaj roślin należący do rodziny astrowatych. Obejmuje ok. 32–33 gatunków. Zasięg rodzaju obejmuje rozległe obszary w Ameryce Północnej od Kanady po Antyle i Kostarykę, a także Chile, Argentynę i Urugwaj w Ameryce Południowej. Dzielżan jesienny H. autumnale oraz Helenium amarum zostały rozprzestrzenione i rosną zdziczałe w Europie, Azji i Australii. Pierwszy z tych gatunków notowany jest także jako przejściowo dziczejący w Polsce.
Rośliny te zasiedlają zwykle wilgotne łąki i siedliska bagienne.
Dzielżan jesienny H. autumnale w licznych odmianach jest uprawiany jako roślina ozdobna. Jego sproszkowane liście wykorzystywane są do pobudzania kichania. Laktony zawarte w H. amarum wykorzystywane są w środkach do ochrony roślin przed roślinożercami.
Morfologia thumb|Dzielżan Bigelowa w naturze Pokrój Rośliny jednoroczne, dwuletnie lub byliny o łodygach wyprostowanych, osiągających od 10 do 160 cm wysokości, często oskrzydlonych zbiegającymi nasadami liści. Pędy są nierozgałęzione lub rozgałęziają się w górnej części, są nagie lub owłosione, czasem gęsto. Liście Skrętoległe, choć najniższe liście są czasem naprzeciwległe. Siedzące lub ogonkowe, pojedyncze, o kształcie od jajowatego do lancetowatego i równowąskiego, często pierzasto klapowane, całobrzegie lub ząbkowane. Kwiaty Zebrane w koszyczki powstające pojedynczo na szczycie pędu lub liczne, tworzące wiechowate lub baldachogroniaste kwiatostany złożone. Okrywy są kulistawe, półkuliste, stożkowate lub jajowate o średnicy od kilku mm do ponad 3 cm. Listki na okrywach ułożone są zwykle w dwóch rzędach (rzadko w pojedynczym lub trzech), są trwałe, w czasie owocowania zwykle odginają się. Dno kwiatostanowe jest wypukłe – stożkowate, półkuliste lub jajowate, dołkowane, zwykle pozbawione plewinek (czasem z drobnymi szczecinkami). Brzeżnych kwiatów języczkowych czasem brak lub jest ich od 7 do 34. Są żółte, fioletowe, czerwonawe lub brązowe, często ciemniej zabarwione u nasady i jaśniej w dalszej części. Kwiaty rurkowe są obupłciowe i płodne, liczne (od 75 do ponad tysiąca). Ich korony mają podobną paletę barw jak języczkowe – od żółtej po brązową, przy czym odwrotnie u nasady często są jaśniejsze, a na końcach ciemniejsze. Łatki na końcach rurki korony są trójkątne i jest ich 4 lub 5. Owoce Niełupki 4- lub 5-kątne, nagie lub w różnym stopniu owłosione. Puch kielichowy tworzy 5–12 łusek całobrzegich, postrzępionych lub ościstych. thumb|Owoce Helenium 'El Dorado'
Systematyka Pozycja systematyczna Rodzaj typowy dla plemienia Helenieae w podrodzinie Asteroideae z rodziny astrowatych Asteraceae. W niektórych ujęciach włączane są tu gatunki z rodzaju Hymenoxys, np. dzielżan Hoopesa Helenium hoopesii ≡ Hymenoxys hoopesii.
Wykaz gatunków
Zastosowanie Niektóre gatunki są uprawiane jako ogrodowe rośliny ozdobne. Wśród uprawianych odmian ozdobnych niektóre są mieszańcami międzygatunkowymi. Są łatwe w uprawie i odporne na mróz. Wymagają słonecznego stanowiska i przepuszczalnej, ale wilgotnej gleby. Rozmnażają się przez wysiew nasion wiosną lub jesienią, albo przez podział starszych roślin. Przekwitnięte kwiaty usuwa się.
Gatunki uprawiane w Polsce dzielżan Bigelowa Helenium bigelowii A. Gray dzielżan nagokwiatowy Helenium nudiflorum Nutt. dzielżan jesienny Helenium autumnale L. dzielżan ogrodowy Helenium ×hybridum hort.
Przypisy
Kategoria:Asteroideae Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza