thumb|Ewolucja dinozaurówWielka Encyklopedia PWN, tom 7, s. 190, wydanie 2001-2005. Ewolucja dinozaurów – ewolucja biologiczna zwierząt zaliczanych do nadrzędu dinozaurów (Dinosauria)
Trias Dinozaury pojawiły się, kiedy wszystkie kontynenty były ze sobą połączone w olbrzymi prakontynent, zwany Pangeą, a klimat był suchy i gorący. Za ich bezpośrednich przodków uważa się żyjące w środkowym triasie niewielkie drapieżne archozaury z kladu Dinosauromorpha, podobne do lagerpetona czy marazucha. Pozostaje przedmiotem sporu, które z odkrytych dotąd prymitywnych triasowych archozaurów (tradycyjnie nazywanych „tekodontami” – termin obecnie używany raczej nieformalnie, gdyż odnosi się do grupy parafiletycznej) można już uznać za najstarsze dinozaury. Potencjalnie najstarszym znanym dinozaurem jest odkryty w Tanzanii Nyasasaurus parringtoni, żyjący w anizyku; z przeprowadzonej przez autorów jego opisu analizy filogenetycznej wynika, że był on przedstawicielem Dinosauria lub też taksonem siostrzanym do tej grupy. Jego odkrycie dowodzi istnienia dinozaurów, lub przynajmniej bardzo blisko spokrewnych z dinozaurami i podobnych do nich dinozauromorfów już w środkowym triasie. Hipotezę o powstaniu dinozaurów co najmniej w środkowym triasie wspiera też odkrycie w Baranowie niedaleko Suchedniowa w województwie świętokrzyskim tropów reprezentujących ichnorodzaj Sphingopus, pozostawionych przez żyjącego w późnym oleneku lub wczesnym anizyku przedstawiciela kladu Dinosauromorpha bliżej niż Lagerpeton spokrewnionego z dinozaurami. Do dinozaurów zaliczano niekiedy kilka rodzajów środkowo- i późnotriasowych archozaurów, takich jak Avipes i Spondylosoma z ladynu, czy Saltopus z karniku; są one jednak znane tylko z nielicznych skamieniałości i niemożliwe jest dokładnie określenie ich pozycji systematycznej. Na Madagaskarze w osadach z przełomu środkowego i późnego triasu odkryto skamieniałości pierwotnie zidentyfikowane jako należące do bazalnych zauropodomorfów; jednak późniejsze badania wykazały, że w rzeczywistości należą one do bazalnych archozauromorfów nie należących do kladu Archosauriformes (a tym samym niemogących być dinozaurami) i być może reprezentują nowy gatunek z rodzaju Azendohsaurus (też dawniej uważanego za dinozaura). Niepewna jest pozycja filogenetyczna przedstawicieli rodziny Silesauridae. Z większości analiz kladystycznych wynika, że były one bazalnymi przedstawicielami kladu Dinosauriformes nienależącymi do dinozaurów; niektóre analizy wykazują jednak ich przynależność do dinozaurów ptasiomiednicznych.
W okresie triasowym doszło do wyodrębnienia się głównych grup, na które dzielą się dinozaury: teropodów, zauropodomorfów (grupy obejmującej zauropody i taksony tworzące grad ewolucyjny obejmujący przodków zauropodów, tradycyjnie określane jako prozauropody) i być może również dinozaurów ptasiomiednicznych (grupy obejmującej m.in. heterodontozaury, ornitopody, tyreofory – w tym stegozaury i ankylozaury, oraz marginocefale – w tym pachycefalozaury i ceratopsy). Teropody i zauropodomorfy są generalnie uznawane za bliżej spokrewnione ze sobą nawzajem niż z dinozaurami ptasiomiednicznymi; obie te grupy są zwykle zaliczane do dinozaurów gadziomiednicznych, uznawanych za grupę siostrzaną do dinozaurów ptasiomiednicznych. Podział ten został jednak zakwestionowany przez Barona, Normana i Barretta (2017); z przeprowadzonej przez autorów analizy filogenetycznej wynika bliższe pokrewieństwo teropodów z dinozaurami ptasiomiednicznymi niż z zauropodomorfami
Najstarsze skamieniałości, co do których naukowcy generalnie zgadzają się, że należą do dinozaurów, znaleziono w Ameryce Południowej (Argentyna, Brazylia). Były to skamieniałości niewielkich dwunożnych dinozaurów gadziomiednicznych: Eoraptor i rodzajów z kladu Herrerasauria, takich jak Herrerasaurus czy Staurikosaurus (klasyfikowanych jako bazalne teropody lub jako bazalne dinozaury gadziomiedniczne niebędące ani teropodami ani zauropodomorfami; Eoraptor bywa też klasyfikowany jako bazalny przedstawiciel zauropodomorfów), których wiek szacuje się na ok. 230–225 mln lat, co odpowiada przełomowi środkowego i późnego triasu. W 2009 roku opisano niewielkiego dinozaura Panphagia z datowanych na około 228,3 mln lat osadów formacji Ischigualasto w Argentynie. Mimo iż jest to jeden z najwcześniejszych znanych dinozaurów, Panphagia ma cechy świadczące o jej przynależności do zauropodomorfów, co dowodzi, że linia rodowa gadziomiednicznych rozdzieliła się na teropody i zauropodomorfy jeszcze w środkowym triasie. W 2010 r. Martin Ezcurra opisał innego bazalnego zauropodomorfa, Chromogisaurus, którego skamieniałości również odkryto w osadach formacji Ischigualasto (datowanych na 231,4–230,3 mln lat temu) w Argentynie; z przeprowadzonej przez Ezcurrę analizy kladystycznej wynika, że najbliższym znanym krewnym Chromogisaurus nie był Panphagia, lecz młodszy od nich obu Saturnalia. Odkrycie to nie tylko potwierdza, że zauropodomorfy istniały już ok. 230 mln lat temu, ale także dowodzi, że już wówczas istniało kilka odrębnych linii ewolucyjnych bazalnych zauropodomorfów, co dodatkowo wspiera hipotezę o powstaniu dinozaurów już w środkowym triasie. Ponadto według Ezcurry odkrycie Chromogisaurus sugeruje, że już najstarsze znane dinozaury były zróżnicowane taksonomicznie; według tego autora różnorodność gatunkowa dinozaurów, których skamieniałości odkryto w dolnych warstwach formacji Ischigualasto (Ezcurra naliczył 5 gatunków – Herrerasaurus ischigualastensis, jeszcze nienazwanego przedstawiciela Herrerasauria, Eoraptor lunensis, Panphagia protos i Chromogisaurus novasi; później opisano jeszcze 2 gatunki, których skamieniałości pochodzą z dolnych warstw tej formacji – Sanjuansaurus gordilloi i Eodromaeus murphi; nie jest pewne, czy skamieniałości Pisanosaurus mertii, odkryte w północnej części formacji Ischigualasto, również pochodzą z jej dolnych warstw) jest porównywalna z różnorodnością gatunkową faun dinozaurów żyjących w noryku, takich jak fauna znana z formacji Los Colorados w Argentynie (4 nazwane gatunki – Riojasaurus incertus, Coloradisaurus brevis, Lessemsaurus sauropoides i Zupaysaurus rougieri; oprócz tego z osadów tej formacji znany jest nienazwany bazalny zauropod i być może jeszcze jeden zauropodomorf nienależący do zauropodów) czy fauna znana z dolnych warstw formacji Elliot na południu Afryki (co najmniej 4 gatunki – Melanorosaurus readi, Euskelosaurus browni, Eucnemesaurus fortis i Plateosauravus cullingworthi). Natomiast populacje dinozaurów żyjących w karniku były mniejsze niż tych żyjących w noryku – według Ezcurry dinozaury stanowią zaledwie 6% czworonogów odkrytych w dolnych warstwach formacji Ischigualasto, podczas gdy w noryku dinozaury w swoich ekosystemach stanowiły już 25–60% ogółu lądowych czworonogów. Badania Martíneza i współpracowników (2011) potwierdziły wysoką różnorodność taksonomiczną dinozaurów z formacji Ischigualasto, i to również w porównaniu z innymi grupami czworonogów, których przedstawiciele znani są z osadów tej formacji: rodzaje dinozaurów stanowiły 33% wszystkich rodzajów czworonogów odkrytych w dolnych warstwach tej formacji, czyli tyle samo co rodzaje terapsydów, a więcej niż rodzaje archozaurów z kladu Crurotarsi – 22% – i bazalnych archozauromorfów – 11%. Zarazem jednak z badań autorów wynika, że dinozaury jako grupa były w Ischigualasto liczniejsze niż zakładał Ezcurra; według nich dinozaury stanowią 10,7% ogółu czworonogów odkrytych w dolnych warstwach tej formacji. Najliczniejszym dinozaurem na tych terenach był drapieżny Herrerasaurus – przedstawiciele tego rodzaju stanowią 8,5% ogółu czworonogów z Ischigualasto; dinozaury drapieżne (Eodromaeus oraz przedstawiciele kladu Herrerasauria) były też najliczniej występującymi drapieżnikami lądowymi na tym obszarze (łącznie ok. 70% wszystkich drapieżników lądowych). Dinozaury z rodzajów Eoraptor, Panphagia, Chromogisaurus i Pisanosaurus, uznawane przez autorów za roślinożerne lub wszystkożerne, były zdecydowanie mniej liczne (znane okazy stanowią łącznie zaledwie 1–2% ogółu czworonogów z Ischigualasto); tym niemniej są one jedynymi niewielkimi roślinożercami znanymi z tego obszaru. Zdaniem autorów odkrycia z dolnych warstw formacji Ischigualasto podważają hipotezę, według której pierwsze dinozaury były bardzo rzadkimi zwierzętami w swoich ekosystemach, a ich różnorodność i liczebność mogła się zwiększyć dopiero po wymarciu rynchozaurów, dicynodontów oraz większości roślinożernych cynodontów na przełomie karniku i noryku (i później jeszcze raz po wymarciu wszystkich przedstawicieli Crurotarsi oprócz krokodylomorfów na przełomie triasu i jury). Obecnie wiadomo, że przynajmniej niektóre z wymienionych grup żyły jeszcze jakiś czas po przełomie karniku i noryku, nie ograniczając dinozaurom możliwości zwiększenia różnorodności gatunkowej czy wielkości populacji. W opinii Martíneza i współpracowników odkrycia z Ischigualasto dodatkowo dowodzą, że jeszcze przed wymarciem rynchozaurów dinozaury cechowały się wysoką różnorodnością taksonomiczną, która niekoniecznie zwiększyła się znacząco w noryku (zdaniem tych autorów zarówno w reprezentujących karnik osadach formacji Ischigualasto, jak i w reprezentujących noryk osadach formacji Los Colorados opisane rodzaje dinozaurów stanowią 33% wszystkich opisanych rodzajów czworonogów; natomiast według Ezcurry i Apaldetti (2012) gatunki dinozaurów – wliczając te nienazwane – stanowią do 43% wszystkich gatunków czworonogów znanych z osadów formacji Los Colorados), już wtedy też populacje przynajmniej niektórych dinozaurów były stosunkowo duże. W Ischigualasto wymarcie rynchozaurów nie tylko nie przyniosło zwiększenia liczby gatunków i wielkości populacji dinozaurów, ale zbiegło się w czasie z lokalnym wymarciem dinozaurów.