23 Brasławska Brygada Armii Krajowej

250px|right mały 23 Brasławska Brygada Armii Krajowej – polski oddział partyzancki Okręgu Wilno Armii Krajowej.

Sformowana na terenie Brasławszczyzny. 85 Oddział Leśny (OL -85) Kazimierza Krauzego "Wawrzeckiego" wszedł w skład brygady jako 1 kompania. Na stanowisko komendanta brygady powołano por. Mariana Kisielewicza ps. „Ostroga” (oficera 13 pułku ułanów i dowódcę patroli w Wachlarzu).

Pierwszą znaczącą akcją 23 Brygady AK była likwidacja posterunku niemiecko-białoruskiej policji w Opsie 3 maja 1944. Por. Marian Kisielewicz zginął w czasie walki brygady z oddziałem wojsk niemieckich pod Łokcianami 21 czerwca 1944. Został pochowany we wsi Olszowa. Nowym dowódcą został por. Witold Kisiel ps. „Światołdycz”, dotychczasowy zastępca dowódcy. W lipcu 1944 brygada liczyła około 410 partyzantów.

O świcie 18 lipca 1944, w okolicach Skorbucian, 23 Brygada Armii Krajowej została rozbrojona przez zmotoryzowane oddziały Armii Czerwonej.

Formowanie i zmiany organizacyjne Na przełomie lutego i marca 1944, na podstawie rozkazu Komendy Okręgu „Wiano”, komendant inspektoratu BC mjr Mieczysław Potocki ps. „Węgielny” przystąpił do organizowania brygad partyzanckich na terenie inspektoratu. Brygady powstawały na bazie oddziałów partyzanckich (leśnych). Zalążek oddziału stanowiło kilku lub kilkunastu żołnierzy ruchu oporu, którzy w oznaczonym przez dowódcę oddziału dniu i godzinie zabierali z zakonspirowanej skrytki przygotowaną broń i wyruszali do lasu na zbiórkę. Taki oddział powiększał swój stan osobowy i zasoby uzbrojenia, a po osiągnięciu liczby 200–250 ludzi otrzymywał, na wniosek inspektora, nazwę i numer brygady. W obwodzie brasławskim w marcu 1944 w ten sposób została utworzona 23 Brygada Brasławska. Większość żołnierzy rekrutowała się z miejscowych Polaków, należeli do niej również Polacy z Łotwy oraz uciekinierzy z policji białoruskiej. Dowódcą brygady został por. Marian Kisielewicz ps. „Ostróg”. Wcześniej odbył on dwutygodniowy staż w 5 Brygadzie.

Działania brygady Pierwszą akcją 23 Brygady dokonaną dokonana 3 maja 1944 wspólnie z Oddziałem Leśnym – 85, było rozbicie posterunku policji niemiecko–białoruskiej w Opsie. Uderzono w czasie kiedy policjanci na ćwiczeniach ustawili broń w kozły. Broń zdobyto praktycznie bez walki. Po akcji brygada wykonała odskok w kierunku Korzeniowszczyzny. Na postoju zebrał się sąd polowy, a policjanci, którym udowodniono ludobójstwo, zostali ukarani, prawdopodobnie rozstrzelani.

W drugiej dekadzie maja dowódcy brygad mieli wykonać jedną lub dwie akcje bojowe całością brygady lub znaczną jej częścią. Celem tych akcji miało być zgranie oddziałów, dywersja, uzupełnienie amunicji i zdobycie sprzętu bojowego. Dowódca 23 Brygady, por. Marian Kisielewicz ps. „Ostroga”", po rozpoznaniu obiektów i sił nieprzyjaciela, wybrał dwa miejsca jednoczesnego uderzenia: Rymszany i Nowe Daugieliszki. Datę ataku wyznaczono na 21 maja. Załoga posterunku policji litewskiej w Nowych Daugieliszkach liczyła do 20 osób. Około 2.30 pluton szturmowy wszedł do miasteczka, obrzucił policyjny bunkier granatami i opanował go. Załoga litewska, która spała w pobliskim pomieszczeniu, próbowała go odbić. W wyniku zdecydowanego działania plutonu, część Litwinów poddała się, część załogi uciekła w bieliźnie. Straty policji litewskiej: 2 rannych i 12 jeńców. Zdobyto: 10 kb, 2 rkm, 2 skrzynie granatów, 6 skrzyń amunicji, 6 pistoletów, materiał sanitarny, papierosy i żywność. Strat własnych nie było. Po akcji brygada wróciła teren powiatu brasławskiego i operowała w rejonie Czeżuliszki–Wesołowo nieopodal Turmont. Tam zetknęła się z batalionem łotewskim. Otworzono ogień z moździerza.To wystarczyło, aby batalion łotewski zaprzestał przygotowania do ataku wycofał się z pola walki. Starcia polsko-łotewskie, należy w tym rejonie raczej do wyjątków. Do 23 czerwca brygada, zmieniając miejsca postoju, przeprowadzała szkolenie, rozbudowywała swe struktury, penetrowała teren.

Na posterunek policji niemiecko–litewskiej w Rymszanach uderzyła 4 kompania ppor. „Bociana”. Partyzanci nie mieli informacji, że posterunek został wzmocniony, a w wieży kościelnej umieszczono karabiny maszynowe. Bunkier nie został opanowany. a pluton wycofał się. Straty wyniosły dwóch zabitych i kilku rannych. Z nieudanej akcji wyciągnięto kilka wniosków szkoleniowych. Wszyscy uczestnicy stwierdzili, że w tego rodzaju akcjach zaskoczenie jest czynnikiem najważniejszym. Bez niego nie ma mowy o powodzeniu. W akcji na Rymszany element ten nie został uwzględniony. W czasie odskoku kompania zlikwidowała patrol złożony z dwóch Niemców z ochrony kolei.

20 czerwca nastąpiła koncentracja polskich oddziałów partyzanckich podległych dowódcy 2 Zgrupowania mjr. „Węgielnemu”. 23 Brygada „Ostrogi” stawiła się na nim.

21 czerwca dowódca Zgrupowania przeprowadził siłami wydzielonych plutonów 4 i 23 Brygady oraz oddziału leśnego „Żejmiana” akcję na pociąg towarowy na linii kolejowej Postawy-Podbrodzie. Pociąg wiózł zarekwirowane bydło i konie w głąb Niemiec. Został wykolejony przez partyzantów w okolicach Łokocian. Po zatrzymaniu się wagonów nastąpił atak na całej długości pociągu. Akcja trwała kilka minut i zakończyła się całkowitym zwycięstwem polskich partyzantów. Straty nieprzyjaciela wynosiły: 2 zabitych, kilku rannych, 14 jeńców. Straty własne: zginął por. Marian Kisielewicz „Ostroga”, dowódca 23 Brygady. Nowym dowódcy 23 Brygady został mianowany por. Witold Kisiel „Swiatołdycz” pośmiertnie awansowany na stopień rotmistrza

W dniach 25–27 czerwca brygada wzięła udział w rajdzie 2 Zgrupowania na tereny położone wzdłuż granicy polsko-litewskiej, rozpoczynając od jezior sużańskich w kierunku na Inturki. Rajd miał zademonstrować obecność sił polskich na tym terenie. Nie miał on na celu przeprowadzenia pacyfikacji czy odwetu. Bezpośredni uczestnik rajdu, Henryk Sipowicz-Bogowski ps.„Farys” tak wspomina:

W okresie kwiecień-czerwiec 23 Brygada przeprowadziła 6 akcji, w tym: 3 akcje przeciw oddziałom litewskim (Czeboreki, Rymszany, Nowe Daugieliszki); 2 akcje z białoruską policją (Opsa, Różowo); 1 akcja z oddziałem łotewskim (Czyżuliszki). Brygada nie miała starć z oddziałami niemieckimi i partyzantką sowiecką.

Działania brygady w czasie Akcji „Burza” Akcję „Burza” na terenie Inspektoratu BC Okręgu Wilno Armii Krajowej rozpoczął 1 lipca 1944 dowódca Zgrupowania mjr Mieczysław Potocki ps. „Węgielny”. Brygady przemieściły się na odcinki szos Michaliszki−Świr–Postawy oraz Święciany–Podbrodzie.

2 lipca w czasie przejścia zgrupowania przez szosę Święciany – Podbrodzie zorganizowano zasadzkę na kolumnę samochodów niemieckich w okolicach Szakien. Do działania dowódca zgrupowania użył dwóch plutonów 23 Brygady i jednego 4 Brygady. Była to kolumna wycofujących się żołnierzy niemieckich wraz z administracją Gebietskomisariatu Głębokie. Liczyła 15 samochodów plus dwa motocykle i około 80 uzbrojonych ludzi. W walce jeden z plutonów 23 Brygady wiązał nieprzyjaciela czołowo, pluton „Bociana” oskrzydlił go z lewej strony, a pluton „Korsarza” z 4 Brygady zamknął go z prawej. Okrążona załoga niemiecka pozostawiła samochody i wycofała się po 20 minutowej walce. Straty nieprzyjaciela wyniosły 5 zabitych, 2 rannych i 10 jeńców, a polskie – 2 rannych, w tym dowódca plutonu „Korsarz”. Zdobyto między innymi 12 samochodów, 1 motocykl, 2 karabiny maszynowe i kilkanaście skrzynek amunicji. W kolejnych dniach brygada rozbroiła grupę około 120 Łotyszów pod Kiemieliszkami,

12 lipca, wykonując rozkaz ppłk. „Wilka” o koncentracji oddziałów okręgu w Puszczy Rydnickiej, mjr „Węgielny” ugrupował swoje brygady w dwie kolumny i około 18.00 rozpoczął marsz do pośredniego rejonu ześrodkowania: Krawczuny – Nowosiółki Płócienniszki – Korwieliszki. Na dowódcę kolumny północnej wyznaczony został dowódca 1 Brygady por. Czesław Grombczewski ps. „Jurand”, a oprócz 1 Brygady maszerowała w niej 23 Brygada kpt. Witolda Kisiela „Światołdycza”. Przed kolumnami działał oddział rozpoznawczy por. Borysa Sztarka „Ptasznika”. Jeszcze przed świtem 13 lipca brygada osiągnęła Płócienniszki.

Około 5.30 dowódca zgrupowania nr 2 mjr „Węgielny” przyjął pierwsze meldunki sytuacyjne od pododdziałów 1 Wileńskiej Brygady AK walczących w okolicach Krawczun. Kolejne informacje pochodzące od jeńców niemieckich i wycofujących się żołnierzy sowieckich oraz własna obserwacja terenu skłoniły go podjęcia walki z wycofującymi się oddziałami niemieckimi. Dowodząc ze wzgórza 177,6 w okolicach Nowosiółek Dolnych postawił 23 Brygadzie następujące zadanie: [...] o 8.30 z podstaw wyjściowych w rejonie laski w odległości 500 m na płd. wsch. skraju Nowosiółek Dolnych uderzyć i rozbić część kolumny nieprzyjaciela maszerującego na płd. 173,7 m Pogrunda na wschód od linii wzgórz 177,6 –173,7 płd. Pogrunda. Rozgraniczenie między 23 Brygadą a 4 Brygadą – wzgórze 177,6 Nowosiółki Dolne – 173,7 płd. Pogrunda. Wykonując postawione zadanie, por. „Światołdycz” do pierwszego rzutu przydzielił 4 kompanię Waldemara Żaby „Bociana”, 2 kompanię Michała Szepiłły „Pancerza” i kompanię „Trzmiela”. 3 kompania stanowiła odwód. Posuwając się dalej w szykach luźnych, brygada minęła Płocienniszki, a wtedy 4 kompania ppor. „Bociana” otworzyła ogień. Po 10 minutowej strzelaninie grupa około 70 żołnierzy niemieckich poddała się. Kilkanaście minut później inna podchodząca grupa Niemców uderzyła z powodzeniem na 4 kompanię. Stracono dwóch ludzi, reszta odskoczyła na zapasowe stanowiska. Pozostałe kompanie brygady odpowiedziały ogniem, a nieprzyjaciel w bezładzie wycofał się.

Struktura brygady i obsada personalna Dowódca brygady por. Marian Kisielewicz „Ostroga” (oficer 13 pułku ułanów i dowódca patroli w Wachlarzu). Witold Kisiel ps. "Światołdycz" por. Witold Kisiel ps. „Światołdycz” – z–ca komendanta ppor. Czesław Budrewicz ps. „Topór” – adiutant komendanta ppor. Albin Palczewski ps. „Kot” – następny adiutant komendanta ppor. Michał Szypiłło ps. „Pancerz” – dowódca 1 plutonu ppor. Bogdan Pirtań ps.„Trzmiel” – dowódca 2 plutonu ppor. Waldemar Żaba ps. „Bocian” – dowódca 3 plutonu plut. Jan Libako ps. „Wars” – dowódca zwiadu sierż. Antoni Pietkiewicz ps. „Szyszka” – dowódca plutonu saperskiego dr Tadeusz Eugeniusz Waszczuk – lekarz Brygady Struktura i obsada personalna w okresie walk o Wilno Dowództwo dowódca – kpt. Witold Kisiel ps. „Swiatołdycz” adiutant – pchor. Albin Palczewski ps. „Kot” lekarz – Tadeusz Eugeniusz Waszczuk poczet dowódcy: ogniomistrz Jan Olszewski plut. Wiktor Mielnik ps. „Lawenda” Pododdziały oddział zwiadowczy – plut. Jan Libako ps. „Wars” 1 kompania – chor. Jan Zapolski ps. „Wilk” 2 kompania – ppor. Michał Szypiłło ps. „Pancerz” 3 kompania – ppor. Bogdan Pirtan ps. „Trzmiel” 4 kompania – por. Waldemar Żaba ps. „Bocian” 1 pluton – plut. Marian Jeznach ps. „Amela” 2 pluton – plut. „Czarny” 3 pluton – plut. „Pszczoła” 5 kompania – ppor. Franciszek Michańczyk ps. „Boa” 1 pluton – plut. Wiktor Puchacz ps. „Żuław” drużyna pionierów drużyna łączności

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Aleksander Szemiel, 23 Brasławska Brygada Partyzancka Armii Krajowej, Oficyna Wydawnicza Adiutor, Warszawa 2002.

Kategoria:Brygady Okręgu Wilno AK Kategoria:Jednostki organizacyjne Armii Krajowej utworzone w 1944 Kategoria:Jednostki organizacyjne Armii Krajowej rozwiązane w 1944