mały|Tymf z 1663 mały|Próbny tymf portretowy z 1664 Tymf (tynf) – początkowo potoczna, od uniwersału Przebendowskiego (1717) oficjalna, nazwa srebrnych monet podwartościowych (kredytowych) Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w których ilość srebra była niższa niż deklarowana przez emitenta wartość.
Deklarowany na monecie nominał tymfa (złotówki) wynosił 30 groszyR. Radziwonka, Kontrybucje nakładane na warszawski organizm miejski w latach 1702-1716, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio L”, vol. 13, 2015, 1, s. 122, przypis 30., jednak srebro użyte do produkcji miało wartość nieprzekraczającą 10–15 groszyD. Orzechowska, Złoty – atrybut tożsamości narodowej Polaków?, „Myśl Ekonomiczna i Polityczna”, 2010, 4 (31), s. 139, przypis nr 16.. Spowodowane to było trudnościami skarbu królewskiego po potopie szwedzkim (por. boratynka).
Tymfy emitowano w latach 1663–1666, początkowo w mennicach bydgoskiej i krakowskiej, później również lwowskiej. W niektórych źródłach podawana jest informacja, że bicie tymfów zakończono dopiero w 1667, ale w Łegonicach, po krwawej bratobójczej bitwie pod Mątwami wojska królewskiego z rokoszanami Lubomirskiego (13 lipca 1666), król Jan Kazimierz zawarł ugodę, w której zobowiązał się między innymi do przerwania produkcji monet kredytowych (boratynek i tymfów). Jednak ze względu na potrzebę fiskalną tych emisji bicie faktycznie zakończono dopiero 20 listopada 1666.
Na awersie tymfów widniał trzyliterowy monogram króla Jana Kazimierza „ICR” (od Ioannes Casimirus Rex), co ze względu na niską wartość monety złośliwie odczytywano jako: Initium Calamitatis Regni (początek nieszczęść królestwa)W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, wyd. 4 krajowe, Warszawa 1999, s. 451.. Inskrypcja: (Cenę daje ocalenie kraju i to lepsze jest od kruszcu) miała wyjaśniać intencję, dla której władze zdecydowały się na bicie monety niepełnowartościowej. Emitowanie tych monet umożliwiło dzierżawcy mennic koronnych Andrzejowi Tymfowi (Tympfowi)W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, Warszawa 1999, s. 445., od którego nazwiska powstała nazwa, dopuszczenie się znacznych nadużyć, których wykrycie ostatecznie zmusiło go do ucieczki z Polski.
Moneta będąca wraz z boratynką symbolem upadku gospodarczego Rzeczypospolitej, została upamiętniona powiedzeniem „dobry żart jest tynfa wart”. Tymfów wyemitowano ok. 6 mln sztuk. Bito je bardzo niedbale, z częstymi błędami w napisach. Rzekomo srebrna blacha mennicza była z reguły źle rozwalcowana, o nierównej powierzchni, .
W latach 1752–1755 tymfy bił również August III w mennicy lipskiej.
Tymfy były w obiegu sto lat, zawsze liczone jako wielokrotność szelągów. Początkowo jako 30x3=90 szelągów, za króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego 31 gr równe 93 szelągom, a za króla Jana III Sobieskiego już 34 gr równym 102 szelągom. Po upływie pół wieku zajęto się tymfami z urzędu. Król August II Sas w 1717 roku naznaczył im kurs przymusowy 38 groszy, płatanych szelągami miedzianymi. W 1765 r. król Stanisław August Poniatowski polecił przyjmować tymfy przymusowo po cenie 36 groszy miedzianych, właśnie nowo emitowanych. Już w następnym roku kasy państwowe wykupiły je po 27 groszy miedzianych, a mennica warszawska przebiła na nową monetę.
Zobacz też gatunki pieniądza na ziemiach polskich monety Jana II Kazimierza Wazy systemy monetarne w Polsce ort
Przypisy
Bibliografia W. Konopczyński: Dzieje Polski nowożytnej. Warszawa 1999 (wyd. 4), s. 445, 451. P. Niziołek: Geneza kryzysu monetarnego w Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVII wieku w opinii szlachty województwa krakowskiego, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, 75 (2015), s. 239–262.
Kategoria:Historia Polski 1572–1697 Kategoria:Srebrne monety I Rzeczypospolitej