thumb|Różnobarwne kwiaty Niecierpek gruczołowaty, n. himalajski, n. Roylego (Impatiens glandulifera) – gatunek roślin należący do rodziny niecierpkowatych. Występuje naturalnie w zachodniej części Himalajów. Introdukowany został do innych krajów Azji, do Europy i Ameryki Północnej, gdzie stał się uciążliwym gatunkiem inwazyjnym, także w Polsce. Rosnąc masowo, zwłaszcza na terenach aluwialnych w dolinach rzek, przyczynia się do ograniczenia ich różnorodności biologicznej. Rozpowszechniony został i wciąż uprawiany jest jako roślina ozdobna i miododajna. Jest najwyższą w Europie rośliną jednoroczną.

Rozmieszczenie geograficzne Występuje w stanie dzikim w Azji środkowej, w zachodnich Himalajach – na obszarze od pakistańskiej prowincji Chajber Pasztunchwa, poprzez Kaszmir, po Kumaon (wschodnia dywizja stanu Uttarakhand) w Indiach. Gatunek podawany jest także z zachodniego Nepalu. Rośnie w górach na rzędnych od 1600 do 4300 m n.p.m.

Jako roślina ozdobna zawleczony został i stał się gatunkiem inwazyjnym na różnych kontynentach. Sprowadzony do Europy po raz pierwszy został w 1839 z Kaszmiru do Anglii (Kew Gardens) (później jeszcze co najmniej dwukrotnie rośliny z różnych lokalizacji w obrębie pierwotnego zasięgu trafiały do Anglii), i w ciągu dekady trafił do różnych ogrodów w kontynentalnej Europie. Zaobserwowany został jako roślina zdziczała po raz pierwszy także w Anglii w 1855 i 1859. W kontynentalnej Europie stwierdzony został jako inwazyjny ok. 1900 roku. W ciągu XX wieku rozprzestrzenił się, stając się w wielu krajach gatunkiem szeroko rozpowszechnionym, przy czym szczególnie szybko zaczął się rozprzestrzeniać od lat 60. XX wieku. Na północy osiągnął koło podbiegunowe, przy czym północną granicę jego zasięgu wyznacza długość sezonu wegetacyjnego (ocieplenie klimatu pozwala na powiększanie obszaru inwazji). Na zachodzie sięga do Hiszpanii, Francji i Irlandii, na południu rośnie w krajach alpejskich, w Chorwacji, na Węgrzech i Ukrainie. W górach europejskich rośnie do 1200 m n.p.m. we wschodnich Alpach, do 210 m n.p.m. w Wielkiej Brytanii i ok. 800 m n.p.m. w polskich Karpatach. W wielu krajach uważany jest za jeden z najbardziej inwazyjnych gatunków (np. w Szwecji w pierwszej piątce, w Polsce i Wielkiej Brytanii w pierwszej 20). Ekspansji gatunku sprzyjać ma globalne ocieplenie.

Na ziemiach współczesnej Polski rejestrowany od 1890 roku, kiedy stwierdzony został w rejonie Sudetów. Później rozprzestrzenił się, głównie wzdłuż rzek. W początkach XXI wieku był rozpowszechniony w całym kraju, przy czym częściej spotykany jest na południu.

Poza Europą, gatunek został introdukowany i rozprzestrzenia się w Ameryce Północnej, Azji i Nowej Zelandii. W Ameryce Północnej rośnie w Kanadzie zachodniej (Kolumbia Brytyjska), środkowej (Manitoba, Ontario, Saskatchewan) i wschodniej (Quebec (pierwsze pojawienie w Kanadzie w 1901), Nowa Szkocja, Nowy Brunszwik, Wyspa Księcia Edwarda i Nowa Fundlandia), w Stanach Zjednoczonych – na zachodzie (Waszyngton, Oregon, Montana, Idaho i Kalifornia) oraz na północnym wschodzie (od Michigan poprzez Nowy Jork do Maine). W połowie XX wieku notowany był na kontynencie amerykańskim jako okazjonalny uciekinier z upraw. Na przełomie XX i XXI wieku zadomowił się już w USA i Kanadzie, choć nie jest tu jeszcze tak inwazyjny jak w Europie. W Azji rośnie we wschodniej Syberii i na rosyjskim Dalekim Wschodzie oraz na japońskiej wyspie Honsiu.

Morfologia Łodyga Osiąga zwykle do 2,5 m, czasem do 3 m wysokości. Jest naga, w węzłach i w dole zgrubiała (do 5 cm), dęta, połyskująca, zwykle ciemnoczerwono nabiegła. Gałęzista w górnej części, dołem jest bezlistna. Korzenie Korzeń pierwotny rozwija się w kilka (do 4) walcowatych korzeni o średnicy do 3 mm. System korzeniowy tworzą głównie liczne (zwykle ponad 100) i mięsiste korzenie przybyszowe osiągające ok. 15–20 cm długości. Wyrastają one gęsto z najniższej części łodygi i koncentrycznie z kilku dolnych węzłów nad poziomem gruntu. Korzenie boczne wyrastające z korzeni przybyszowych są kluczowe dla pozyskiwania zasobów z gleby. W sumie korzenie sięgają w głąb gruntu na 10–50 cm. Korzenie przybyszowe mogą rozwinąć się z wyższych partii łodyg w przypadku ich przygięcia do gruntu lub uszkodzenia. Liście Naprzeciwległe lub po 3, rzadziej do 5 w okółkach, lancetowate do eliptyczno-jajowatych, osiągają od 5 do 18 cm długości i 2,5–7 cm szerokości. Brzeg liścia jest piłkowany, u nasady gruczołowato (gruczołki są pozakwiatowymi miodnikami). Na każdym brzegu liścia znajduje się 18–50 ząbków. Blaszka osadzona jest na ogonku o długości 3–3,5 cm.

Kwiaty Zebrane po kilka do 14 w silnie skrócone grona. Kwiaty wyrastają na szypułkach o długości do 9 cm, wspartych lancetowatymi i eliptycznymi przysadkami o długości 7–8 mm (rzadko do 10 mm). Kwiaty mają 2,5–4 cm długości i są silnie grzbieciste. Działki kielicha są trzy. Dwie boczne są zielone lub w barwie płatków, skośnie sercowate. Dolna działka jest woreczkowato rozszerzona i w tylnej części wyciągnięta w niewielką (2–7 mm długości) i prostą ostrogę. Koronę tworzy pięć płatków. Górny jest hełmiasto wysklepiony, na grzbiecie z grzebieniem, na szczycie dwudzielny, ma ok. 12 mm długości. Boczne płatki są zrośnięte i nierówne, tworzą dolną wargę. Kwiaty są różowe, ale bardzo różnie wysycone barwą (od białej do ciemnobordowej). Pręcików jest 5. Ich nitki są krótkie i szerokie, pylniki są zrośnięte ze sobą i otaczają znamię. Zalążnia 5-komorowa, z zalążkami anatropowymi (odwróconymi).

Owoce Zwisające, lancetowate, soczyste i pękające torebki o długości 1,4–1,8 cm (w Europie do 3,5 cm). Otwierające się torebki zwijają gwałtownie klapki wyrzucając nasiona. Każda torebka zawiera do 16 kulistawych nasion o średnicy 4–7 mm i szerokości 2–4 mm, osiągających średnio 2,35 mg. Łupina nasienna jest pomarszczona, szarobrązowa do czarnej po dojrzeniu. Jedna roślina mateczna może wyprodukować w sumie do 800 nasion, czasem nawet 4000 nasion. Gatunki podobne Roślina raczej trudna do pomylenia z innymi niecierpkami występującymi w Europie. Jest znacznie wyższa od żółto kwitnącego niecierpka pospolitego i pomarańczowo kwitnącego niecierpka pomarańczowego. Rzadko dziczejący niecierpek balsamina ma pojedyncze kwiaty i omszoną łodygę oraz owoce. W obszarze naturalnego występowania podobny wielkością Impatiens sulcata ma górne liście skrętoległe i karbowane, a owoce dłuższe – do 3 cm.

Systematyka i nazewnictwo Gatunek klasyfikowany do sekcji Sulcate obejmującej oprócz niego pięć gatunków z Himalajów i południowo-zachodnich Chin: I. amplexicaulis Edgew., I. sulcata Wall., I. chungtienensis Y.L.Chen, I. thomsonii Hook.f. i I. fragicolor Marq. & Airy.

Gatunek przedstawiony został po raz pierwszy naukowo i nazwę Impatiens glandulifera otrzymał w 1834 (ilustracja na tablicy 28 Illustrations of the botany and other branches of the natural history of the Himalayan Mountains: and of the flora of Cashmere autorstwa Johna Forbesa Royle (1799?-1858), opis ukazał się w roku kolejnym w tomie 1 tego dzieła). Nazwa opublikowana później w 1842 przez Wilhelma Gerharda Walpersa (Impatiens Roylei Walp. Rep. 1, 475 (1842)) została odrzucona jako nomenklatorycznie zbyteczna. Pozostałe, rzadziej spotykane synonimy tego gatunku to: Balsamina glandulifera (Royle) Ser., Balsamina macrochila Ser., Balsamina roylei (Walp.) Ser., Impatiens candida Lindl., Impatiens cornigera Hook., Impatiens glanduligera Lindl., Impatiens macrochila Lindl., Impatiens moschata Edgew., Impatiens royleana Payer.

Biologia thumb|Siewki niecierpka gruczołowatego w kwietniu

Rozwój Roślina jednoroczna, rozmnażająca się wyłącznie generatywnie, tj. za pomocą nasion. Cechuje się znaczną dynamiką liczebności populacji – w różnych latach potrafi wystąpić masowo dominując w zajmowanych zbiorowiskach, w innych wykazuje się ogromną regresją liczebności.

Kiełkowanie i wzrost Nasiona nie tworzą trwałego banku nasion – zachowują zdolność kiełkowania tylko przez rok, maksymalnie 18 miesięcy (w drugim roku żywotność zachowuje mniej niż 5% nasion). W bardzo sprzyjających warunkach (przy stałej, znacznej wilgotności) część nasion może zachować zdolność do kiełkowania nawet przez 5 lat. Kiełkować mogą także nasiona morfologicznie niedojrzałe. O ile krótkotrwałe podtopienia nasiona znoszą dobrze i woda przyczynia się do ich rozprzestrzenienia, o tyle podtopienie trwające ponad tydzień znacząco ogranicza zdolność nasion do kiełkowania. W celu przerwania fazy spoczynku nasion konieczna jest ich stratyfikacja – schłodzenie do 4 °C przez co najmniej 45 dni (bez przechłodzenia kiełkuje tylko 3% nasion). Nasiona cechują się wysoką zdolnością kiełkowania – kiełkuje do 80% nasion, a w warunkach laboratoryjnych blisko 100%. Kiełkowanie jest epigeiczne i następuje w lutym–kwietniu (wcześniej na obszarach o łagodniejszym, oceanicznym klimacie, później w klimacie bardziej kontynentalnym). Po 12–18 dniach rozwija się pierwszy korzeń boczny i znacząco wydłuża się hipokotyl (osiąga co najmniej 3 cm długości). Po czterech tygodniach od rozpoczęcia kiełkowania łupina nasienna jest odrzucana i rozwijają się liścienie. Osadzone są one na nagich ogonkach długości 0,3–1 cm, a ich naga i kolista blaszka o nieco zbiegającej nasadzie i wciętym wierzchołku osiąga od 1,5 do 2,5 cm długości. Epikotyl osiąga od 0,5 do kilku cm długości. Siewki pojawiają się masowo w kwietniu i szybko rosną. Kiełkowanie opisywane jest jako zsynchronizowane, dzięki czemu młode rośliny tworzą gęste, jednogatunkowe płaty ograniczając możliwość wzrostu roślinom konkurencyjnym. Pierwszy okółek liści właściwych składa się zazwyczaj z czterech liści, następny z trzech i dopiero z kolejnych węzłów wyrastają pary liści. Od skiełkowania do rozpoczęcia kwitnienia mija około 13 tygodni, wcześniej, po 10 tygodniach rośliny osiągają ok. 1,3 m wysokości (maksymalne tempo wzrostu sięga do 3 cm dziennie). W międzyczasie następuje znaczna śmiertelność młodych roślin (największa w maju i czerwcu), z początkowych zagęszczeń sięgających 350 siewek na 1 m² w fazie roślin dorosłych zagęszczenie spada zwykle do 20–70 roślin na 1 m² (maksymalnie sięgając ok. 170 osobników na 1 m²). W naturalnym zasięgu, prawdopodobnie z powodu większej presji naturalnych wrogów, zagęszczenie roślin zwykle jest mniejsze i nie przekracza 30 na 1 m². Największa zawartość biomasy nadziemnej tych roślin następuje w sierpniu i osiąga 10,5 Mg ha−1, a całej biomasy – 11,5 Mg ha−1 (rośliny te mają mały stosunek masy korzeni do pędów nadziemnych wynoszący 0,087).

Kwitnienie i zapylanie Poszczególne rośliny kwitną przez około 12 tygodni. W obszarze naturalnego występowania gatunek zakwita od lipca do sierpnia, jednak w warunkach Europy Środkowej kwitnienie przypada na okres od czerwca do października. W miejscach ocienionych kwitnienie jest opóźnione o ok. dwa tygodnie. Kwiaty wydzielają duże ilości nektaru gromadzącego się w ostrodze tylnej działki kielicha. Kwiaty pachną słodko, choć mdło, zapach określany jest też jako balsamiczny. Zapylane są przez bzygowate i pszczoły. thumb|Owoce wystrzeliwujące nasiona

Rozsiewanie Owocowanie rozpoczyna się od połowy lipca. Dojrzałe owoce pękają przy dotknięciu gwałtownie wyrzucając nasiona na odległość do 3–5 m, rzadko nawet do 7 m (w zależności od wysokości rośliny i siły wiatru). W miejscach, gdzie gatunek rośnie masowo na 1 m² może znaleźć się ok. 32 tysięcy nasion. Diaspory, którymi mogą być zarówno same nasiona, jak i owoce oraz fragmenty roślin z owocami, rozprzestrzeniane są na większe odległości przez wodę i przenoszone są przez ludzi wraz z glebą (np. podczas prac hydrotechnicznych, oczyszczaniu rowów, budowie wałów przeciwpowodziowych, także na kołach pojazdów). Prawdopodobnie nasiona transportowane są także przez mrówki (myrmekochoria) i drobne gryzonie. Gatunek rozprzestrzenia się średnio na odległość do 5 km w ciągu roku.