Staffa (w języku staroskandynawskim określano w ten sposób filar wyspy; gael. Stafa) – jedna z wysp należąca do archipelagu Hebrydów w prowincji Argyll and Bute, w Szkocji. Wikingowie nadali wyspie taką nazwę ze względu na kolumnowy kształt ciosu termicznego występującego w bazaltach budujących wyspę. Kolumny te przypominały wikingom ich domy, zbudowane z ułożonych pionowo pni drzewMurray, W.H. (1973) The Islands of Western Scotland. London. Eyre Methuen..
Staffa leży około 10 kilometrów (6 mil) na zachód od wyspy Mull. Powierzchnia wyspy wynosi 33 hektarySą to przybliżone dane Haswell-Smith’s. Keay (1994) utrzymuje, że 28 ha. najwyższy punkt wyspy wynosi 42 metrów (135 ft) nad poziomem morza.
Wyspa stała się znana w końcu XVIII wieku, po tym jak ją odwiedził sir Joseph Banks. On i towarzyszący mu podróżnicy zachwycili się naturalnym pięknem bazaltowych kolumn i morską grotą na brzegu wyspy, którą nazwano 'Grota Fingala'. Ta wizyta pociągnęła za sobą wizyty wielu innych znanych osobistości, przez dwa najbliższe stulecia, włączając królową Wiktorię i Feliksa Mendelssohna. Uwertura Hebrydy (Mendelssohn) przyniosła niezamieszkanej wówczas wyspie sławę. Dzisiaj jest pod ochroną National Trust for ScotlandKeay, J. & Keay, J. (1994) Collins Encyclopaedia of Scotland. London. HarperCollins..
Geologia i prehistoria thumb|left|220px|Widok wyspy z lotu ptaka, bazaltowy cios widoczny po prawej stronie. W czasach prehistorycznych Staffa pokryta była przez warstwę lodu, który rozciągał się ze Szkocji do Atlantyku poprzez Hebrydy. Po ustąpieniu lodowca około 20,000 lat temu, poziom morza był o 125 metrów niższy od współczesnego. Ruchy izostatyczne skorupy ziemskiej oszacowane zostały na okres po-lodowcowy, na około 14,000 lat temu, przedtem Staffa była większą wyspą i prawdopodobnie stanowiła wybrzeże Szkocji, które w owym czasie obejmowało też wyspę Mull, Iona i Treshnish Isles.
Regularne podnoszenie poziomu morza od tego czasu doprowadziło do wyodrębnienia małej wyspy, która ma całkowicie wulkaniczne pochodzenie. Jej podłoże zawiera tuf, pod kolumnami czarnego, pięknie ukształtowanego trzeciorzędowego bazaltu, który został położony jako trzecia warstwa bazaltowej lawy pozbawionej krystalicznej struktury. Dla kontrastu, powolne chłodzenie drugiej warstwy bazaltu zaowocowało nadzwyczajnym wzorem sześciokątnych kolumn, która to forma jest charakterystyczna głównie dla jaskińHaswell-Smith, Hamish. (2004) The Scottish Islands. Edinburgh. Canongate.. Ochładzająca się lawa kurczyła się, pojawiały się przerwy w jej strukturze i krzepnąc przybierała kształt pryzmatycznych kolumn. Kolumny mają od trzech do ośmiu boków, ale najczęściej jest ich sześć. Kolumny są także podzielone horyzontalnie przez krzyżujące się łączaMitchell, Colin and Mitchell, Patrick (2005) Landform and Terrain: The Physical Geography of Landscape Brailsford Press. 3.pdf.. Podobne ukształtowanie znajduje się w Grobli Olbrzyma w Irlandii, na wyspie Ulva i w Ardmeanach na wyspie MullKeay, J. & Keay, J. (1994) Collins Encyclopaedia of Scotland. London. HarperCollins.. Wyżłobienie sklepienia Groty MacKinnon’a nie wskazuje ani na lawinę piroklastyczną ani na serię erodującego popiołu spadającego na skałę powyżej kolumnowego bazaltuGrampian Speleological Group Newsletter Number 128 (September 2006) To Staffa with Ladder.. ‘Staffa Group’ jest nazwą nadaną dla serii oliwinów, skał magmowych (‘tholeiite basalt’) znalezionych na pobliskiej wyspie Mull, która powstała w wyniku erpucji sprzed 55-58 milionów latBell, B.R. and Jolley, D.W. (1997) Application of palynological data to the chronology of the Palaeogene lava fields of the British Province: implications for magmatic stratigraphy. Journal of the Geological Society. London. Vol. 154, s. 701–708.. thumb|Widok w kierunku północno-wschodnim w stronę Ulva
Topografia wyspy Staffa leży około 10 kilometrów (6 mil) na zachód od wyspy Mull i 9 km na północ od wyspy Iona. Jej podłużny kształt zorientowany jest według kierunku północno-południowego i ma kilometr długości przy około pół kilometra szerokości. W obwodzie wyspa uzyskuje prawie 3 km. Jedynie w północno-wschodniej części wyspa ma płaskie wybrzeże, ponadto wybrzeże jest tu bardziej poszarpane i wyrzeźbione, kilka grot wyrzeźbionych przez deszcz, burze i ocean. Trawa porastająca wyspę wystarcza jedynie dla wykarmienia nielicznego stada bydła, jest tutaj też trochę wody.
Na wschodnim wybrzeżu znajduje się Grota Goat i Grota Clamshell. Ta druga ma około 10 m wysokości, 6 m szerokości i 45 m długości, a z jednej ze stron fałdy bazaltu przypominają szkielet statku. W pobliżu groty znajduje się piramidalna skała nazwana Am Buachaille (Gaelicki: Pasterz), sterta bazaltowych kolumn w pełni jest widzialna tylko podczas odpływu. Spośród innych zarysowujących się skał wymienić należy Eilean Dubh na północnym zachodzie i seria skalistych wysepek rozciągających się pół kilometra w stronę płd.-zach. Na południowo-zachodnim wybrzeżu znajdują się Boat Cave i Mackinnon’s Cave (nazwane tak od XV-wiecznego opata z Iona), która ma podziemne połączenie z Cormorant Cave. Groty te znajdują się w południowo-zachodniej części i mogą być dostępne z zatoki Port an Fhasgaidh podczas odpływu. W 1945 mina eksplodowała w pobliżu Boat Cave powodując zniszczenie zbocza klifu, który jednak jest nadal widoczny. Długa na 107 metrów, Grota Mackinnon’a jest 79-tą długą grotą morską na świecie [dostęp 2012-02-02]. Note however that the list only features entries from North America, Hawaii, and Europe..
Najbardziej znaną osobliwością Staffa jest Grota Fingala. Jest to ogromna grota morska w pobliżu południowego krańca wyspy, mająca około 20 m wysokości i 75 m długości, ukształtowana w klifie wśród sześciokątnych bazaltowych kolumn. To klifowe wybrzeże nazywane jest Perystazą (kolumnadą) i wraz z jego grotą było inspiracją dla uwertury Feliksa Mendelssohna Die Hebriden (Hebrydy, opus 26), Program Notes by Rita Junker Pickar, 2002, odczyt 21 października 2010., której premiera miała miejsce w Londynie w 1832 [dostęp 2012-02-02].. Oryginalna gaelicka nazwa Groty Fingala brzmi An Uamh Bhin – ‘melodyjna grota’ – ale później została zmieniona i nazwana od iryjskiego wojownika z III wieku Fionna MacCoolKeay & Keay (1994) op cit state that the re-naming was done by Banks, although showcaves.com states that Mendelssohn is blamed for the ‘misnaming’.Bray (1996) op cit notes that James Macpherson’s Fingal, an Ancient Epic Poem was a „runaway bestseller” in many European countries at the time, and that Banks may later have regretted his choice when it became clear that Macpherson’s claims to have translated the work from an ancient Gaelic manuscripts proved to be bogus..
Mendelssohn w roku 1829 nie mniejszym stopniu zainspirowany został przez odgłosy fal w środku groty i pisał później do Karla Klingemanna: „W sierpniu wyruszam do Szkocji z grabiami na piosenki ludowe, uchem na woń tamtejszej sielskości i z sercem dla obnażonych nóg tubylców”The New Encyclopedia Britannica (1978) Chicago. Encyclopedia Britannica Inc..
Historia thumb|200px|Rycina oparta na szkicu Groty Fingala dokonanej przez John Cleveley Jnr. opublikowana w 1772Cleveley accompanied Pennant (1772) op cit on his voyage.
XVIII wiek Niewiele wiemy o wczesnej historii Staffa, jakkolwiek szwajcarskie miasto Stäfa na Jeziorze Zyruskim zostało nazwane według nazwy wyspy przez mnicha z pobliskiej Iony. Pierwotnie część wyspy Ulva należała do klanu MacQuarries do roku 1777. Uwaga anglojęzycznej części wysp brytyjskich została na nią zwrócona po wizycie Joseph Banks w sierpniu 1772. Podczas podróży do Islandii w towarzystwie malarza Johann Zoffany, bp Linköping i dr. Solander, Banks (później prezydent Royal Society) bawiony był opowieściami Maclean of Drummen, na wyspie Mull. Słuchając o Staffa zdecydował złożyć tam wizytę i opuścić Tobermory już następnego dnia. Wiatr był słaby, więc przybyli dopiero po zapadnięciu ciemnościBray, Elizabeth (1996) The Discovery of the Hebrides: Voyages to the Western Isles 1745-1883. Edinburgh. Birlinn.Bray (1996) ibid suggests that Banks’ companion was a Bishop of Iceland, but this seems unlikely as Cooper (1979) op cit provides him with a name and a bishopric – see note below.. Banks napisał:
It was too dark to see anything, so we carried our tent and baggage near the only house on the island, and began to cook our suppers, in order to be prepared for the earliest dawn, and to enjoy that which, from the conversation of the gentlemen we had, now raised the highest expectations ofPennant, Thomas (1772) A Tour of Scotland and a Voyage to the Hebrides. London. Benjamin White. Quoted in Bray (1996) op cit page 90..
Było zbyt ciemno, żeby zobaczyć cokolwiek, więc wykonaliśmy nasz namiot i bagaż w pobliżu domu na wyspie, zaczęliśmy gotować naszą kolację, aby być przygotowanym o najwcześniejszym świcie, i cieszyć się rozmowami, które prowadziliśmy, teraz podniosły się nasze najwyższe oczekiwania.
Nie zostali rozczarowani. Jedyną niedogodnością były wszy, które dokuczały im podczas krótkiego pobytu na wyspie. Banks zostawił po sobie pełen zachwytu opis swej wizyty. Wyznał, że był:
(...) Forced to acknowledge that this piece of architecture, formed by nature, far surpasses that of the Louvre, that of St. Peter at Rome, all that remains of Palmyra and Paestum, and all that the genius, the taste and the luxury of the Greeks were capable of inventingHowever, Cooper (1979) op cit is unequivocal in stating that this „hyperbole” was penned by The Bishop of Linköping, Uno von Troil, who accompanied Banks..
Zostaliśmy zmuszeni do uznania, że ten kawałek architektury, utworzony przez naturę, znacznie przewyższa Luwr, bazylikę św. Piotra w Rzymie, to co pozostało po Palmyrze i Paestum, a jest to smak i zbytek, jaki tylko Grecy byli w stanie wymyślić.
Samuel Johnson i jego przyjaciel James Boswell odwiedzili The MacQuarrie na Ulvie w 1773, w rok po wizycie Banks’a. Być może w świadomości, że Banks uznał bazaltowy klif, na Ulvie nazywany ‘The Castles’, za rywala godnego kolumnowej formacji ze StaffaMacNab, Peter (1993) Mull and Iona: Highways and Byways. Edinburgh. Luath Press. Johnson napisał:
When the islanders were reproached with their ignorance or insensibility of the wonders of Staffa, they had not much to reply. They had indeed considered it little, because they had always seen it; and none but philosophers, nor they always, are struck with wonder otherwise than by noveltyJohnson, Samuel (1775) A Journey to the Western Islands of Scotland. London. Chapman & Dodd. (1924 edition)..
Gdy wyspiarzom czyniło się zarzuty z powodu ich niewiedzy lub braku wrażliwości na cuda Staffa, nie mieli wiele do powiedzenia. Oni rzeczywiście wiedizeli mało, ponieważ oni zawsze je widzą; a żaden z filozofów, a cud zawsze uderza nie w inny sposób jak przez nowość.
Wśród pierwszychIn fact Cooper (1979) op cit states that Faujus was the first such person to be attracted to the Hebrides (page 16), but then later (page 26) refers to a prior visit by Uno von Troil in the company of Banks. Perhaps he did not consider Swedish bishops to be sufficiently important to merit this accolade. odwiedzających Staffa znakomitych zagranicznych gości byli Barthélemy Faujas de Saint-Fond, bogaty francuski zoolog i mineralog oraz amerykański architekt i naturalista William Thornton. Wizyta w 1784 roku, wywarła na nich wrażenie, Faujus napisał: „this superb monument of nature, which in regard to its form bears so strong a resemblance to a work of art, though art can certainly claim no share in it”Faujus de Saint Frond, B. A Journey through England and Wales to the Hebrides in 1784, edited by Sir Archibald Geikie (1907) and quoted in Cooper (1979) op cit..
XIX i XX wiek