Bedřich Hrozný (ur. 6 maja 1879 w Lysá nad Labem, zm. 12 grudnia 1952 w Pradze) – czeski językoznawca, orientalista i archeolog.

Uznawany za „ojca hetytologii” – odczytał język hetycki i wykazał, że należy on do rodziny indoeuropejskiej. Rektor Uniwersytetu Karola w Pradze w roku akademickim 1939/1940.

Życiorys Bedřich Hrozný urodził się 6 maja 1879 roku w Lysá nad Labem w rodzinie ewangelickiego pastora Václava Hroznego. Uczył się w gimnazjum w Pradze i gimnazjum w Kolínie, które ukończył w 1897 roku. W Kolínie jego nauczycielem historii i geografii był Justin Václav Prášek (1853–1924) – jeden z pionierów czeskiego orientalizmu – który zajmował się historią starożytnego Bliskiego Wschodu, zwłaszcza Persji pod rządami Achemenidów. Dzięki niemu Hrozný miał zainteresować się historią orientu.

Po maturze Hrozný rozpoczął studia na Uniwersytecie Wiedeńskim. Początkowo zamierzał studiować teologię ewangelicką, lecz po dwóch semestrach przeniósł się na wydział filologiczny, by zgłębiać asyrologię. Podczas studiów opanował – oprócz łaciny i greki – dziesięć języków orientalnych. W 1901 roku obronił pracę doktorską Südarabische Grafitti o południowoarabskich napisach naskalnych, napisaną pod kierunkiem Davida H. Müllera (1846–1912). Następnie otrzymał stypendium na studia z zakresu asyrologii na Uniwersytecie Berlińskim i w Londynie. W Berlinie opublikował swoją pierwszą pracę o roli pieniędzy u Babilończyków, która ukazała się w „Beiträge zur Assyriologie und semitischen Sprachwissenschaft”. W Londynie skopiował z tabliczek w British Museum tekst eposu, a rok później wydał książkę na temat tekstu.

Po powrocie odrzucił propozycję objęcia posady nauczyciela w gimnazjum w Kolínie, decydując się na karierę naukową. Początkowo pracował bez wynagrodzenia jako praktykant w bibliotece uniwersyteckiej uczelni wiedeńskiej. W 1904 roku wziął udział w wyprawie do Palestyny wraz z profesorem teologii Ernstem Sellinem (1867–1946) – podczas tej ekspedycji odkryto nowe tabliczki z pismem klinowym. W 1905 roku uzyskał habilitację na Uniwersytecie Wiedeńskim, gdzie jako pierwszy zaczął prowadzić zajęcia z zakresu pisma klinowego.

W 1913 roku opublikował pracę o wykorzystaniu zbóż w Babilonii, która m.in. zawierała rozdział o warzeniu piwa. W 1915 roku uzyskał tytuł profesora na Uniwersytecie Wiedeńskim.

Odczytanie tekstów hetyckich W roku 1906 w anatolijskim Boğazköy (dziś Boğazkale) odkryto glinianie tabliczki, którymi zainteresował się niemiecki ekspert pisma klinowego Hugo Winckler (1863–1913) i w tym samym roku zorganizował ekspedycję. Towarzyszył mu turecki archeolog Theodore Makridi (1872–1940). Podczas prac wykopaliskowych wyprawa Wincklera odnalazła tysiące tabliczek, przy czym większość z nich pokrywały teksty w nieznanym dotychczas języku. Tabliczki pochodziły z archiwum królewskiego i część z nich zapisana była w języku akadyjskim, co umożliwiło Wincklerowi zidentyfikowanie miejsca ich odkrycia jako stolicę państwa hetyckiego – Hattusę. Winckler wraz z Makridim powrócili na wykopaliska w kolejnym roku wraz z grupą niemieckich archeologów zainteresowanych pozostałościami zabudowań stolicy oraz w latach 1911–1912.

Po śmierci Wincklera w 1913 roku Niemieckie Towarzystwo Orientalistyczne (niem. Deutsche Orient-Gesellschaft) powierzyło przygotowanie wydania tekstów z hetyckich tabliczek glinianych Hroznemu. Imperium Osmańskie odmówiło wysłania tabliczek do Europy i Hrozný musiał udać się do Konstantynopola i skopiować teksty. Prace Hroznego przerwał wybuch I wojny światowej, sam uczony został powołany do służby wojskowej w armii Austro-Węgier i musiał wrócić do Wiednia. Początkowo został zwolniony ze służby z uwagi na krótkowzroczność, później jednak wcielony do armii jako skryba w Wiedniu, gdzie trafił na przełożonego – był nim porucznik A. Kammergruber – który do pracy naukowej Hroznego odnosił się z wielkim zrozumieniem, umożliwiając mu prace nad tłumaczeniem tekstów. Jesienią 1915 roku udało się Hroznemu rozszyfrować zapisy a wyniki swojej pracy zaprezentował podczas dwóch wykładów – w Berlinie i w Wiedniu. Jeszcze w czasie wojny opublikował gramatykę dotąd nieznanego języka hetyckiego (Die Sprache der Hethither, ihr Bau und ihre Zugehörigkeit zum indogermanischen Sprachstamm. Ein Entzifferungsversuch, Lipsk 1917) i wykazał, że należał on do rodziny indoeuropejskiej. Potwierdził tym samym tezę norweskiego lingwisty Jørgena Alexandra Knudtzona (1854–1917), który prowadząc pogłębione badania tekstów klinowych odkrytych w Tell el-Amarna w Egipcie, jako pierwszy odkrył, że dwa z nich nie zostały spisane w języku semickim, i wykazał, że ów nieznany język to język indoeuropejski. Już po zakończeniu wojny wydał też transkrypcję i tłumaczenie tablic z Boğazköy (Hethitische Keilschrifte aus Boghazköi, Lipsk 1919).

Poprzez porównywanie form gramatycznych i poszczególnych wyrazów Hrozný zdołał przetłumaczyć pierwsze zdanie po hetycku: nu NINDA-an eizzaatteni waatar-ma ekuutteni.

Hrozný wiedział, że ideogram ninda w języku sumeryjskim oznacza „chleb”. Założył, że słowo waatar oznacza „wodę”. Końcówki -an i -ma dodane do ninda i waatar zidentyfikował jako końcówki biernika, co wskazywało na dopełnienie, natomiast końcówkę -teni uznał na podstawie akadyjskiego za wyznacznik drugiej osoby liczby mnogiej, przez co wyrazy eizzaatteni i ekuutteni zidentyfikował jako czasowniki. Dalej założył, że eizzatteni oznacza czynność dokonywaną zwykle z chlebem, przyjął, że może to być czasownik „jeść”. Przypuszczenie to wzmagał fakt podobieństwa fonetycznego tego słowa z niemieckim essen. Ekuutteni skojarzył z łacińskim aqua („woda)” i przyjął, że chodzi tu o czasownik „pić”. Słowo nu na początku zdania uznał jako „teraz”. Stąd całe zdanie przetłumaczył jako: teraz chleb będziecie jeść, wodę potem będziecie pić.

Uniwersytet w Pradze Po zakończeniu wojny i powstaniu Czechosłowacji Hrozný przeprowadził się do Pragi. W 1919 roku uzyskał profesurę i rozpoczął pracę na wydziale filozoficznym na Uniwersytecie Karola, gdzie kontynuował badania nad pismem klinowym i historią starożytnego Bliskiego Wschodu. Po uzyskaniu funduszy rządowych za sprawą pierwszego prezydenta Czechosłowacji Tomáša Masaryka (1850–1937) i ówczesnego ministra spraw zagranicznych Edvarda Beneša (1884–1948) poprowadził w latach 1924–1925 wykopaliska na Bliskim Wschodzie. Była to pierwsza czechosłowacka ekspedycja, w której oprócz Hroznego uczestniczył architekt Jaroslav Cukr. Wykopaliska prowadzone były w Kültepe, gdzie odkryto ok. 1000 tabliczek z pismem klinowym tworzące archiwum handlowe, z których wiele przywieziono do Pragi. Postępy prac Hrozný udokumentował w dziennikach oraz w regularnych raportach do praskiej gazety „Národní listy”.

W 1929 roku Hrozný założył czasopismo „Archiv orientální”, które ukazuje się nieprzerwanie do dziś. W latach 30. XX wieku brał udział w wielu konferencjach naukowych na terenie Europy. Został uznany za „ojca hetytologii”.

Podjął się próby odczytania pisma linearnego B i pisma protoindyjskiego – w obu wypadkach popełnił szereg błędów i nie odniósł sukcesu.

Na rok akademicki 1939/1940 został wybrany na stanowisko rektora Uniwersytetu Karola. W początkach wojny zaangażował się on w ratowanie studentów i pracowników, a także zbiorów i wyposażenia uniwersytetu, później wycofał się z życia publicznego z uwagi na podupadające zdrowie. W 1944 roku doznał udaru mózgu, co uniemożliwiło mu powrót na uczelnię po zakończeniu wojny. W 1952 roku wybrano go na członka Czechosłowackiej Akademii Nauk.

Hrozný zmarł 12 grudnia 1952 roku w Pradze.

Publikacje Lista publikacji podana za Hadler (2016): 1902 – Zum Geldwesen der Babylonier 1903 – Vznik mythu o Leviatanovi [Die Entstehung des Mythos vom Leviathan] 1903 – Sumerisch-babylonische Mythen von dem Gotte Ninrag (Ninib) 1913 – Das Getreide im alten Babylonien. Ein Beitrag zur Kultur- und Wirtschaftsgeschichte des alten Orients 1915 – Die Lösung des hethitischen Problems. Ein vorläufiger Bericht 1917 – Die Sprache der Hethiter, ihr Bau und ihre Zugehörigkeit zum indogermanischen Sprachstamm. Ein Entzifferungsversuch 1919 – O problému hetitském a o úkolech vědy staroorientální vůbec [Über das hethitische Problem und überhaupt die Aufgaben der altorientalischen Wissenschaft] 1920 – Nové úkoly orientální archeologie [Neue Aufgaben der Orientarchäologie] 1922 – Code hittite: provenant de l’Asie Mineure (vers 1350 a. v. J.-C.) 1927 – V říši půlměsíce. Cesty a výkopy v Turecku [Im Reich des Halbmondes. Reisen und Grabungen in der Türkei] 1927 – Chetité [Hethiter] [w:] Masarykův slovník naučný 1929 – Hittites [w:] Encyclopaedia Britannica 1931 – Vlastní životopis v kostce [Eigener Lebenslauf in Kürze] 1933–1937 – Les Inscriptions «hittites hiéroglyphiques», essai de déchiffrement 1937 – O „chettskich“ ieroglifach na stelach Tel‘-Amara 1937–1938 – V pěti sovětských republikách 1939 – Über die älteste Völkerwanderung und über das Problem der Protoindischen Zivilisation. Ein Versuch, die Proto-Indischen Inschriften von Mohendscho-Daro zu entziffern 1940 – O nejstarším stěhování národů a o problému civilisace proto-indické [Über die älteste Völkerwanderung und über das Problem der Protoindischen Zivilisation] 1940 – Vstup Přední Asie do dějin: Sumer, Akkad a Hethité [Der Einstieg Kleinasiens in die Geschichte: Sumer, Akkad und die Hethiter] [w:] Dějiny lidstva od pravěku k dnešku. Díl I. Světla východu a Hellady [Geschichte der Menschheit von der Urzeit bis heute. Teil I. Lichter des Ostens und der Hellada] 1940 – Die Älteste Geschichte Vorderasiens 1943 – Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens 1943 – Nestaršií dějiny Přední Asie a Indie [Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens] 1947 – Histoire de L’Asie antérieure de l’Indie at de la Crète. Depuis les origines jusqu’au début du second mellénaire 1948 – Nestaršií dějiny Přední Asie, Indie a Kréty [Die Älteste Geschichte Vorderasiens, Indiens und Kretas] 1948 – Stručný přehled mých vědeckých objevů [Kurzübersicht meiner wissenschaftlichen Entdeckungen] 1953 – Ancient History of Western Asia, India and Crete

Członkostwa i wyróżnienia 1937 – członek Akademii Inskrypcji i Literatury Pięknej (fr. Académie des inscriptions et belles-lettres) 1938 – członek Królewskiej Holenderskiej Akademii Sztuk i Nauk (niderl. Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen) 1946 – doktor honoris causa uniwersytetu w Oslo 1952 – członek Czechosłowackiej Akademii Nauk

Upamiętnienie Na cześć Hroznego nazwano jedną z planetoid – (5946) Hrozný.

Zobacz też język hetycki

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Wiedeńskiego Kategoria:Czescy orientaliści Kategoria:Czescy językoznawcy Kategoria:Czescy archeolodzy Kategoria:Członkowie Królewskiej Holenderskiej Akademii Sztuk i Nauk Kategoria:Rektorzy Uniwersytetu Karola Kategoria:Urodzeni w 1879 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Karola Kategoria:Zmarli w 1952