mały|240x240px|Kolejowy Most Europy, wielokrotnie opisywany w powieści, w 1868 Bestia ludzka (fr. La bête humaine) – siedemnasty tom cyklu Rougon-Macquartowie Émile’a Zoli, , a zarazem powieść społeczna opisująca dziewiętnastowieczną kolej francuską. Głównym bohaterem utworu jest Jakub Lantier, syn Gerwazyny Macquart i Augusta Lantiera, bohaterów powieści W matni. Powieść została wydana w odcinkach między 1889 a 1890 rokiem, jej akcja rozgrywa się w latach 1869–1870.
Bestia ludzka stanowi najpełniejszą realizację literackiej koncepcji wpływu dziedziczenia cech przodków na życie człowieka, którą Zola rozwijał na podstawie prac doktora Prospera Lucasa, a równocześnie typową realizację naturalistycznej metody dokumentacji przedstawianych w powieści społecznych środowisk. Powieść jest również wykładnią poglądów pisarza na kwestie postępu technologicznego i natury ludzkiej.
Okoliczności powstania utworu mały|329x329px|Émile Zola w celu lepszego poznania środowiska kolejarzy odbył podróż lokomotywą
Geneza fabuły Tworząc w 1868 roku jeden ze wstępnych szkiców planowanego cyklu powieściowego Émile Zola umieścił wśród planowanych bohaterów z rodziny Macquartów również mordercę. Koncept ten został następnie sprecyzowany w liście do wydawcy. Pisarz uważał bowiem, że w cyklu, który miał ukazywać całe społeczeństwo, konieczne było ukazanie również postaci funkcjonujących poza zwykłymi regułami życia społecznego - księdza (Grzech księdza Mouret), prostytutki (Nana), artysty (Dzieło) i mordercy właśnie. Bohater, wówczas jeszcze Stefan Lantier, miał być „zabójcą przez dziedziczenie”, przestępcą, w którym morderczy instynkt zaistniał z powodu alkoholizmu rodziców. Pisarz twierdził, że znane są mu podobne przypadkiH.Mitterand, Etude sur La bête humaine [w:] E. Zola, Les Rougon-Macquart. Histoire naturelle et sociale d'une famille sous le second Empire, vol.IV, Paris, Gallimard 1996, s.1710, ISBN 9782070105892.. W czasach swojej pracy dziennikarskiej kilkakrotnie relacjonował procesy sądowe i żywo interesował się zarówno postaciami podejrzanych, jak i funkcjonowaniem systemu karnego; początkowo „powieść o mordercy” miała zresztą dotyczyć właśnie środowiska sądowniczegoH.Mitterand, Etude sur La bête humaine [w:] E. Zola, Les Rougon-Macquart. Histoire naturelle et sociale d'une famille sous le second Empire, vol.IV, Paris, Gallimard 1996, s.1711-1713, ISBN 9782070105892..
Henri Vincenot wskazywał, że bliskie sąsiedztwo domu Zoli w Medanie i nowo otwartej linii kolejowej z Paryża do Hawru zainteresowało pisarza kwestią rozwoju kolejnictwa. Zola zaczął wręcz wyrażać obsesję na punkcie pociągów jako nowego elementu rzeczywistości społecznej i zarazem symbolu i nośnika postępuH. Vincenot, Quelques réflexions sur Zola et sur <<La bête humaine>> pouvant lui servir de préface [w:] E.Zola, La bête humaine, Fasquelle, Paris 1984, s.5-6.. Przez krótki czas był wręcz skłonny wierzyć, że szybkie przemieszczanie się, jakie umożliwiają koleje, zapobiegnie wojnom i klęskom humanitarnym. Pisarz spędzał wiele czasu obserwując przejazdy pociągów, w tym ekspresu do Hawru, który odegra decydującą rolę w powstałej ostatecznie powieści. Wielokrotnie odwiedzał paryskie dworce i maszynownię w Batignolles, rysował i opisywał strukturę linii kolejowej i mostu kolejowego, zastanawiał się również nad specyfiką życia pracowników koleiH. Vincenot, Quelques réflexions sur Zola et sur <<La bête humaine>> pouvant lui servir de préface [w:] E.Zola, La bête humaine, Fasquelle, Paris 1984, s. 8-9.. W 1878 roku, w czasie spotkania z Edmondo De Amicisem opowiadał mu o planowanym utworze, w którym miały pojawić się liczne sceny związane z kolejnictwem, w tym opis wysiłku maszynisty i lokomotywy oraz scena wypadku. Ten ostatni koncept miał związek z jednym z koszmarów nękających Zolę, który kilkakrotnie zwierzał się swojemu lekarzowi z irracjonalnego lęku przed jazdą pociągiem w tunelu: obawiał się, że dwa wjazdy do tunelu zawalą się, grzebiąc żywcem pasażerów pojazdu. O planowanej powieści, której akcja miałaby rozgrywać się w środowisku kolejarzy, Zola wspominał też w 1878 roku Paulowi AlexisowiH. Suwała, Emil Zola, Wiedza Powszechna, Warszawa 1968, s. 327-328..
W 1882 roku projekt powieści o pociągach był na tyle skonkretyzowany, że Zola był już w stanie zaprezentować ogólne tło utworu, faktycznie wykorzystane później w Bestii ludzkiej: puste równiny, przez które przejeżdża ekspres, samotny dom przy torach i kobietę z chorągiewką przy przejeździe kolejowym, co razem tworzyło poczucie izolacji. Dwa lata później, według wspomnień braci Goncourtów, Zola miał już pracować nad powieścią, której głównym bohaterem był kolejarz, a w której miał się pojawić motyw strajku i sądownictwa. Pisarz chciał, by powieść była czymś przerażającym, wywołującym koszmary w całej Francji, podobnie strasznym, jak jego dużo wcześniejsza historia o zbrodni - Teresa Raquin.
Ostateczny projekt powieści powstał, gdy Zola połączył wątek kolei z planowaną już wcześniej powieścią o „zwierzęciu ludzkim” popełniającym zbrodnię oraz z powieścią o sądownictwie. Konkretyzacja literackiego konceptu nastąpiła pod wpływem rozwijającej się filozoficznej dyskusji o zabójstwie i „prawie do zabijania” przez jednostki wybitne - jedną z inspiracji była tu wydana w 1884 roku we Francji Zbrodnia i kara Fiodora Dostojewskiego. Równolegle szybki rozwój przeżywała medycyna sądowa, antropologia i kryminologia, a w 1887 roku ogromną poczytność zyskało studium Człowiek zbrodniarz napisane przez antropologa włoskiego Cesare Lombroso oraz poświęcone analogicznej tematyce prace Gabriela Tarde'a. Zola popierał zawarte w pracach obydwu autorów tezy o społecznym i antropologicznym podłożu zbrodni, które mogą być wywołane zarówno czynnikami czysto środowiskowymi, jak i obciążeniem dziedzicznym. Tematyka zbrodni była silnie obecna również w ówczesnej prasie, która regularnie publikowała opisy zbrodni i egzekucji, sprawozdania ze śledztw i procesów sądowych.
W 1886 roku Zola był już zdecydowany, że jego kolejna powieść będzie poświęcona problemowi zbrodni oraz będzie zawierała obraz kolei. W 1889 r. pisał do wydawcy Van Santen Kolffa, że postanowił zawrzeć w jednym utworze tematykę sądownictwa, kolei i zbrodni. Zainteresowanie dziełem jeszcze przed jego powstaniem było na tyle duże, że do autora zgłosili się przedstawiciele związków zawodowych kolejarzy, którzy liczyli na to, że planowana powieść odegra ważną rolę w nagłaśnianiu wyzysku pracowników kolei, podobnie jak Germinal zwiększył powszechne zainteresowanie losem górnikówH.Mitterand, Etude sur La bête humaine [w:] E. Zola, Les Rougon-Macquart. Histoire naturelle et sociale d'une famille sous le second Empire, vol.IV, Paris, Gallimard 1996, s.1714, ISBN 9782070105892..
Zola długo zastanawiał się nad tytułem utworu i stworzył ponad sto propozycji, z których trzy zawierają pojęcie bête humaine, termin, jakim Zola posługiwał się już od połowy lat 60. XIX wieku. Według Haliny Suwały ten związek wyrazowy powinien być tłumaczony jako zwierzę ludzkie, gdyż intencją pisarza było zestawienie ze sobą tego, co zwierzęce, atawistyczne, i tego, co ludzkie, wynikające z rozumu i dążenia do postępu. Dlatego też Suwała uznaje polskie tłumaczenie Bestia ludzka za niefortunneH. Suwała, Emil Zola, Wiedza Powszechna, Warszawa 1968, s. 329.. Odrzucone przez autora tytuły odnosiły się albo do natury głównego bohatera i faktu, że popełnia on przestępstwo, nie planując go i nie mając prawdziwego motywu, albo do idei postępu, która mimo wszystko triumfuje ponad mrocznymi skłonnościami człowiekaW. Tomasik, "Szalona lokomotywa", albo: Witkacy kontra Zola, "Pamiętnik Literacki", XCIII, 2002, z. 4, s. 116-118..
Zola napisał powieść między kwietniem 1889 a styczniem 1890 roku, z tym, że już od listopada 1889 roku przekazywał do druku w odcinkach gotowe rozdziały.
Główny bohater Émile Zola popełnił w Bestii ludzkiej pewną niekonsekwencję: wprowadził bohatera, którego nie ma na liście planowanych postaci sporządzonej przed rozpoczęciem pracy. Jakub Lantier nie występuje też w powieści W matni, poświęconej dziejom jego matki i jej burzliwego związku z Augustem Lantierem, gdzie wymienieni są jego dwaj bracia – Klaudiusz i Stefan. Właśnie Stefan w pierwotnym zamyśle autora miał być główną postacią powieści o mordercy. Wcześniej jednak Zola uczynił go głównym bohaterem Germinala, powieści o górnikach, ich pracy i strajku. W trakcie prac nad Germinalem pisarz tak bardzo przywiązał się do tego bohatera, że zrezygnował z zamysłu, by w kolejnych częściach uczynić go kryminalistą, niszcząc stworzony już wizerunek szlachetnego działacza robotniczegoH.Mitterand, Etude sur La bête humaine [w:] E. Zola, Les Rougon-Macquart. Histoire naturelle et sociale d'une famille sous le second Empire, vol.IV, Paris, Gallimard 1996, s.1720, ISBN 9782070105892..
Autentyczne inspiracje Zachowane notatki pisarza wykazują, że Zola świadomie wykorzystał w fabule Bestii ludzkiej co najmniej trzy znane mu z prasy autentyczne sprawy kryminalne: sprawę małżonków Feynarou, sprawę zabójstwa prefekta departamentu Eure Barreme'a oraz historię zabójstwa sędziego Poinsota, którego dokonano w pociągu 6 grudnia 1860 roku Z pierwszej historii pisarz zaczerpnął motyw zabójstwa z zemsty: Gabrièle Feynarou zdradzała męża z pracownikiem jego apteki, a po wykryciu romansu została przez męża zmuszona do wzięcia udziału w zamordowaniu kochanka. Dokonało się ono w opuszczonym domu w miejscowości Chatou. Zabójstwa Barreme'a i Poinsota zostały dokonane w pociągach, a ich sprawcy nigdy nie zostali odnalezieni. Obydwie sprawy stały się jednak pretekstem do rozpętania gwałtownych kampanii antyrządowychH.Mitterand, Etude sur La bête humaine [w:] E. Zola, Les Rougon-Macquart. Histoire naturelle et sociale d'une famille sous le second Empire, vol.IV, Paris, Gallimard 1996, s.1716, ISBN 9782070105892.. Według Haliny Suwały jest możliwe, by imię głównego bohatera - Jakub - i charakter jego psychicznej choroby - pragnienie zamordowania kobiety - zostały zainspirowane historią Kuby Rozpruwacza, który popełnił swoje zbrodnie w 1889 roku, to jest w tym samym czasie, gdy Zola zaczynał pracę nad tekstem powieściH. Suwała, Emil Zola, Wiedza Powszechna, Warszawa 1968, s. 330..
Wykorzystanie autentycznych epizodów przyspieszyło prace nad tworzeniem zasadniczej akcji powieści, która została naszkicowana jako ostatniaH.Mitterand, Etude sur La bête humaine [w:] E. Zola, Les Rougon-Macquart. Histoire naturelle et sociale d'une famille sous le second Empire, vol.IV, Paris, Gallimard 1996, s.1722, ISBN 9782070105892.. Zola w toku pracy nad powieścią gromadził również informacje o katastrofach kolejowych. Szczególnie wstrząsnęła nim i zainspirowała katastrofa pod Monte Carlo w roku 1886.
Treść 240px|right|thumb|Przebieg linii kolejowej Paryż-Hawr, na której rozgrywa się akcja powieści 240px|right|thumb|Dworzec św. Łazarza w Paryżu, którego opis rozpoczyna Bestię ludzką Akcja utworu rozpoczyna się w 1869 roku Zawiadowca stacji w Hawrze, Roubaud, postanawia zabić dawnego opiekuna swojej żony Seweryny - Grandmorina, członka zarządu Towarzystwa Kolei Zachodnich i prezesa sądu, człowieka zamożnego i wpływowego. Dowiedział się bowiem, że Seweryna, mając szesnaście lat, była przez swojego opiekuna napastowana seksualnie i odczuwa z tego powodu patologiczną zazdrość. Roubaud zmusza przy tym żonę do współudziału w zbrodni. Jedynym świadkiem ich czynu jest maszynista Jakub Lantier, który jednak nie obciąża ich przed śledczymi. Para unika odpowiedzialności.