Bitwa koło Gotlandii, znana także jako bitwa koło Östergarnu lub rosyjski rajd na Memel – bitwa morska stoczona 2 lipca 1915 roku pomiędzy marynarką niemiecką i rosyjską w trakcie I wojny światowej na Bałtyku u wschodnich wybrzeży Gotlandii.
Tło bitwy W trakcie ofensywy armii niemieckiej w 1915 roku w kierunku Windawy w Kurlandii flota niemiecka aktywnie wspierała jej działania na lądzie, bombardując pozycje rosyjskie.
Rosjanie, aby wpłynąć na niemiecką opinię publiczną i zaprzeczyć twierdzeniom niemieckiej propagandy na temat uzyskania panowania nad Bałtykiem, postanowili przeprowadzić śmiałą operację, która byłaby również demonstracją siły floty rosyjskiej. Zaplanowano zbombardować z morza jeden z portów niemieckich na południowym Bałtyku. Pomysłodawcami operacji byli oficerowie sztabu Floty Bałtyckiej A. Sakowicz i Iwan Rengarten. Pierwotny plan zakładał zbombardowanie Kołobrzegu (ówczesny Kolberg), lecz dowódca Floty wiceadmirał A. Kanin zmienił cel na bliższą i pozbawioną takiego znaczenia dla Niemców Kłajpedę (ówczesny Memel)M.A. Partała, Raz Iwan Iwanowicz sierditsja, ja dam wam "Riuryka", ss.33-37 . Początkowo dowódca Floty pozbawił też zespół rosyjski najsilniejszego okrętu, krążownika pancernego „Riurik”, lecz pomysłodawcy operacji zdołali go przekonać do włączenia go do zespołuDoszło przy tym do anegdotycznej sytuacji – po kłótni wiceadmirał Kanin miał powiedzieć: „No dobrze, skoro Iwan Iwanowicz [Rengarten] się gniewa, dam wam Ruryka” – M.A. Partała: Raz Iwan Iwanowicz sierditsja, ja dam wam "Riuryka", s.34. Akcję zaplanowano dokładnie w czasie, gdy Wilhelm II Hohenzollern wizytował flotę w Kilonii. Dowództwo rosyjskie nie miało pojęcia, że w tym samym czasie Niemcy postanowili postawić zaporę minową w Zatoce Fińskiej w pobliżu Wysp Alandzkich na północny wschód i północny zachód od klifów Bogskär.
Plan rosyjski Na dowódcę operacji został wyznaczony kontradmirał Michaił Bachiriew, szef sztabu 1 Brygady Krążowników. Do przeprowadzenia operacji Rosjanie wyznaczyli znaczne siły: zespół ogniowy, którego zadaniem był ostrzał Kłajpedy: krążownik pancerny „Riurik”, krążowniki lekkie (pancernopokładowe) „Oleg" i z 4 Brygady Rezerwowej, duży niszczyciel „Nowik” oraz 6 Dywizjon Kontrtorpedowców: „Turkmieniec Stawropolskij”, „Kazaniec”, „Stierieguszczij”, „Wojskowoj”, „Strasznyj”, „Ukraina” i „Zabajkalec”; zespół osłony złożony z dwóch przestarzałych okrętów liniowych z 1 Brygady: „Cesariewicz” i „Sława”, krążowników pancernych typu Bajan „Admirał Makarow" i „Bajan" z 1 Brygady oraz 7 Dywizjonu Kontrtorpedowców: , „Bojewoj”, „Burnyj”, „Inżenier-miechanik Dimitriew”, „Inżenier-miechanik Zwieriew”, „Wnimatielnyj”, „Wnuszytielnyj” i „Wynosliwyj”; zespół dalekiej osłony złożony z okrętów podwodnych: „Makriel”, „Okuń” i brytyjskiego E 9;
Plan rosyjski przewidywał, że zespół ogniowy wyjdzie w morze w nocy z 1 na 2 lipca, aby dotrzeć rankiem 2 lipca do Kłajpedy i ostrzelać bazę. Okręty liniowe miały w tym czasie przebywać w pobliżu wyspy Örö na północny zachód od Bengtskär (pod wybrzeżem Finlandii). Okręty podwodne miały wcześniej zająć pozycje u wybrzeży Kurlandii i Zatoki Gdańskiej na przypuszczalnych trasach okrętów niemieckich, które mogły wyjść w morze w wyniku rosyjskiej operacji. Dowództwo rosyjskie spodziewało się na podstawie danych rozpoznawczych, że krążowniki niemieckie, które pełniły funkcje dozorowe na podejściach do południowego Bałtyku zostaną zmienione przez pomocnicze trałowce (uzbrojone kutry rybackie). W ostatniej chwili zmieniono plan i wzmocniono zespół ogniowy krążownikami „Bajan” i „Admirał Makarow”. Na tym ostatnim podniósł swoją flagę kadm. Bachiriew.
Plan niemiecki W tym samym czasie Niemcy postanowili postawić w Zatoce Fińskiej w pobliżu Wysp Alandzkich na północny wschód i północny zachód od klifów Bogskär zaporę minową złożoną ze 160 min.
Zadanie miał wykonać zespół złożony z krążownika minowego „Albatross”, krążownika pancernego „Roon”, krążowników lekkich i oraz niszczycieli G 135, S 141, S 142, S 126Podawana w literaturze nazwa niszczyciela S 126 jest błędna, gdyż nie było okrętu o takim numerze (był V 126 lub zachodzi omyłka co do numeru)., S 147, S 149 i S 131. Całością sił dowodził komandor Johannes von Karpf, który podniósł swoją flagę na krążowniku „Augsburg”.
Działania obu stron przed bitwą 30 czerwca zespół niemiecki wypłynął z Kłajpedy.
Z sił rosyjskich, pierwsze wyruszyły na pozycje okręty podwodne – E 9 pod Rozewie, „Makriel” pod przylądek LuzerortDzis. Oviši, Łotwa oraz „Okuń” pod przylądek SteinortDzis. Akmensrags, Łotwa. 1 lipca około godziny 2.00 spod wyspy Utö wyruszyły krążowniki i 7 dywizjon kontrtorpedowców, do których około godziny 5.00 dołączył krążownik „Riurik”, który wyszedł z Rewla. Około godziny 6.00 miał dołączyć do zespołu „Nowik” oraz 6 dywizjon kontrtorpedowców, ale przeszkodziła temu gęsta mgła. Ostatecznie 6 dywizjon pozostał w Moonsundzie, a „Nowik” dołączył do zespołu krążowników o godzinie 14.00.
Coraz gęstsza mgła i pogarszająca się widoczność sprawiły, że kadm. Bachiriew jak najszybciej chciał przeprowadzić ostrzał Kłajpedy. Jego obawy co do trudności w marszu i zajęciu pozycji ogniowych były uzasadnione. Około godziny 16.00 „Riurik” oraz podążający za jego rufą "Nowik" z powodu mgły straciły kontakt wzrokowy z resztą eskadry.
Około godziny 21.00 „Riurik” zameldował dowódcy, że znajduje się w odległości około 18 mil od Kłajpedy i widoczność jest na tyle dobra, że nie będzie przeszkadzać w ostrzale portu. Kadm. Bachiriew przełożył jednak akcję na ranek 2 lipca. Wśród mgły „Riurik” nie zdołał odnaleźć pozostałych krążowników i oba zespoły przez całą noc manewrowały oddzielnie. W nocy „Nowik” oddzielił się od „Riurika” i skierował się do Zatoki Ryskiej.
thumb|left|Akcja minowa okrętów niemieckich pod latarnią Bogskär w nocy z 1 na 2 lipca 1915 roku oraz koncentracja okrętów rosyjskich w rejonie na zachód od Saaremy 1 lipca 1915 roku Okręty obu stron wyminęły się w gęstej mgle i nie zauważyły się wzajemnie. Około godziny 21.30 1 lipca Niemcy zakończyli stawianie pola minowego w zaplanowanym miejscu. Komandor von Karpf przesłał meldunek do dowódcy osłaniającego akcję krążownika pancernego „Roon” kmdra por. Gygasa o wykonaniu zadania i wyznaczył mu spotkanie o godzinie 1.00 w nocy 2 lipca. W radiogramie podał swoją pozycję, kurs, prędkość swoich okrętów i miejsce spotkania.
Meldunek ten został przechwycony przez rosyjski nasłuch radiowy. Rosjanie bez problemu rozszyfrowali jego treść gdyż dysponowali książkami kodowymi pochodzącymi z krążownika „Magdeburg”, który rozbił się na skałach i został wysadzony w powietrze przez załogę w trakcie Bitwy pod Oldensholmem (26 sierpnia 1914). W związku z tym, że zespół rosyjski posiadał znaczną przewagę i mógł zadać Niemcom znaczne straty, dowództwo rosyjskie, po odkodowaniu meldunków niemieckich, rozkazało Bachiriewowi zaniechać ostrzału Kłajpedy i nakazało przechwycić eskadrę niemiecką. Radiogram o wykryciu zespołu niemieckiego wraz z rozkazem nawiązania z nim walki dotarł do kadm. Bachiriewa 2 lipca o godzinie 4.00. Zespół rosyjski znajdował się wtedy około 25 mil na południowy wschód od Hoburga na Gotlandii. Rosjanie skierowali się na północny wschód, aby przechwycić zespół niemiecki. Dzięki bieżącemu rozkodowywaniu meldunków niemieckich, Michaił Bachirew był przez cały czas informowany przez sztab floty o zmianie kursu i prędkości eskadry niemieckiej, co ułatwiło mu jej odnalezienie na morzu. Był to nowy sposób dowodzenia, który nie był dotąd stosowany w żadnej flocie. Nawigatorzy obliczyli, że do spotkania powinno dojść pomiędzy godziną 6.00 a 7.00 na wschód od latarni Östergarn.
Niemcy nie mieli pojęcia, że zostali wykryci przez rozpoznanie rosyjskie. O godzinie 6.00, w momencie kiedy znajdowali się około 35 mil na północny wschód od latarni Östergarn i 20 mil od Rosjan, kmdr von Karpf rozdzielił swój zespół. „Albatross”, „Augsburg” oraz 3 niszczyciele (G135, S141, S142) obrały kurs wzdłuż południowego brzegu Gotlandii na Rozewie zmierzając do Gdańska. Pozostałe okręty niemieckie podążały do Lipawy. Pogoda była doskonała i zapowiadał się słoneczny dzień.
Przebieg bitwy thumb|left|Ogólny przebieg bitwy Faza 1 Kmdr ppor. Karl BühlerDowódcą „Albatrossa” był kmdr por. Fritz West, jego zastępcą był kmdr ppor. Karl Bühler. , który przejął dowództwo nad „Albatrossem” o godz. 4.00 i pełnił wachtę na mostku, o 6.15 zobaczył przez lornetkę ciemne kształty na horyzoncie. Wkrótce spostrzegł, że zostały one oświetlone przez płomienie wystrzałów i podniósł alarm. Cztery rosyjskie okręty – krążowniki pancerne „Admirał Makarow” i „Bajan” oraz krążowniki lekkie „Oleg” i „Bogatyr” wyłoniły się z mgły.
Dowództwo nad „Albatrossem” przejął kmdr por. Fritz West. Rozkazał rozwinąć pełną prędkość, by uciec Rosjanom. O 6.30 kontakt z okrętami rosyjskimi nawiązał także „Augsburg”. Pomimo tego, że dookoła okrętów niemieckich padały pociski z dział kalibrów 203 mm i 152 mm, nie mogły one odpowiadać ogniem, ze względu na zbyt dużą dla ich dział odległość.
W związku z przewagą rosyjską, kmdr Karpf obrał kurs na zachód oraz wezwał na pomoc przez radio krążowniki „Roon” i „Lübeck”. „Augsburg” był jednym z najszybszych okrętów niemieckich na Bałtyku i bez trudu umknąłby Rosjanom, jednak szybko okazało się, że „Albatross” był wolniejszy od rosyjskich okrętów.
Rosjanie mieli duże szanse na zniszczenie obydwóch krążowników niemieckich, ale ich nie wykorzystali, ponieważ kadm. Bachiriew popełnił zasadniczy błąd taktyczny – nie przydzielił konkretnych celów swoim okrętom i wszystkie krążowniki rosyjskie skoncentrowały ogień na pozostającym w tyle niemieckim krążowniku minowym. Krążowniki pancerne podążały za „Albatrossem” po stronie południowej, a „Bogatyr'” i „Oleg” równoległym kursem od północySiergiej Winogradow, Aleksiej Fiedieczkin: Bronienosnyj kriejsier "Bajan" i jego potomki. Od Port-Artura do Moonzunda. Moskwa: Jauza / EKSMO, 2011. , ss.177-179 . Ze względu jednak na to, że ich pociski wybuchały jednocześnie w pobliżu burt niemieckiego okrętu, Rosjanie mieli problemy z korygowaniem ognia, ponieważ trudno było ustalić, która salwa pochodzi z którego okrętu. Na decyzje rosyjskiego dowódcy w tej fazie bitwy wpływało to, że błędnie identyfikowano „Albatrossa” jako silniej uzbrojony lekki krążownik „Undine”.
O 6.53 kmdr Karpf rozkazał „Albatrossowi” udać się na wody terytorialne Szwecji u wybrzeża Gotlandii. Sam, za zasłoną dymną postawioną przez torpedowce, uciekł na południe i o 7.35 stracił kontakt z eskadrą rosyjską.
„Albatross” na pełnej prędkości kierował się w stronę Gotlandii, jednak dystans cały czas się zmniejszał i o 7.00 okręty rosyjskie weszły w zasięg jego dział. Odłamki pocisku 88 mm lekko uszkodziły „Admirała Makarowa” i raniły jednego marynarza. W miarę, jak Rosjanie zbliżali się, rosła skuteczność ich ognia. Jeden z pocisków trafił „Albatrossa” w magazyn na rufie i zapalił 50 kg oleju. Kolejne pociski trafiały i wywoływały następne pożary, pojawili się pierwsi ranni i zabici. Wybuch granatu, który eksplodował po trafieniu w reflektor, zabił oficera artyleryjskiego. Lekarz okrętowy został raniony odłamkiem w głowę, co pozbawiło załogę opieki medycznej. Rosła liczba rannych i zabitych. Lazaret został trafiony pociskiem kalibru 203 mm, od którego wybuchu zginęło 11 znajdujących się tam rannych. Pocisk kal. 152 mm trafił poniżej linii wodnej w kadłub wywołując przecieki, które udało się jednak załodze prowizorycznie załatać.
Podczas ostrzału pojawiła się wiadomość, że dowódca okrętu zginął. Jego zastępca, kmdr ppor. Bühler udał się na mostek, aby przejąć dowództwo, ale okazało się, że kmdr por. Fritz West nie został ranny i dalej był w stanie dowodzić. W wyniku fali uderzeniowej od bliskiej eksplozji stracił jedynie na chwilę przytomność.