Louis Lavelle [czyt. lawẹl] (ur. 15 lipca 1883 w Saint-Martin-de-Villeréal, zm. 1 września 1951 w Parranquet) – francuski filozof, przedstawiciel „Filozofii ducha”, profesor w Collège de France i na Sorbonie oraz wykładowca na uniwersytetach w Niemczech, Włoszech, Szwajcarii, Belgii i Holandii.

Życiorys Urodził się 15 lipca 1883 w Saint-Martin-de-Villeréal (w krainie Périgord, w północnej Akwitanii) jako syn nauczyciela i właścicielki drobnego gospodarstwa. Studiował filozofię w Lyonie, gdzie szczególny wpływ na młodego Lavelle’a wywarł jeden z jego nauczycieli – Arthur Hennequin, który zafascynował go francuską wersją kantyzmu, skoncentrowaną na doświadczeniach wewnętrznych. Pod jej wpływem (ale i w opozycji do niej) Lavelle stworzył własną koncepcję filozoficzną. Podczas pobytu w Lyonie poznał Jeana Naberta – późniejszego głównego przedstawiciela „filozofii refleksji”. Po ukończeniu studiów, od 1906 nauczał w liceach (w kilku francuskich miastach). Uczęszczał jednocześnie na wykłady Octavego Hamelina i Henriego Bergsona w Paryżu.

W 1909 zdobył uprawnienie do nauczania filozofii (agrégation). Podczas I wojny światowej służył jako żołnierz armii francuskiej. Spędził blisko 2 lata w niewoli niemieckiej, gdzie organizował polowy uniwersytet. W roku 1922 otrzymał stopień doktora, po przedłożeniu Léonowi Brunschvicgowi dwóch prac: „Wizualna percepcja głębi” (La Perception visuelle de la profondeur) oraz „Dialektyka wrażliwego świata” (La Dialectique du monde sensible).

Od 1930 pisywał regularne felietony filozoficzne na łamach pisma „Czas” (Le Temps).

W latach 1932–1934 był wykładowcą na Sorbonie, a następnie ponownie nauczał w liceach. W 1941 objął katedrę filozofii w Kolegium Francuskim (Collège de France). Razem z René Le Sennem współredagował od 1934 serię książkową pod nazwą ,,Filozofia Ducha" (Philosophie de l’Esprit). Z okazji powstania tej serii, wspólnie opublikowali manifest w „Międzynarodowym Przeglądzie Filozoficznym” (Revue Internationale de Philosophie z 15 października 1939 r.), będący reaktywacją francuskiego spirytualizmu.

Poczynając od 1930 Lavelle zaczął opracowywać i wydawać felietony w formie książkowej i w układzie tematycznym, nie chronologicznym. Zatytułował je „Kroniki Filozoficzne” (Chroniques Philosophiques). Na kroniki składają się: „Ego i jego przeznaczenie” (Le Moi et son destin), „Filozofia francuska między dwiema wojnami” (La Philosophie française entre les deux guerres), „Moralność i religia” (Morale et religion), „Panorama doktryn filozoficznych” (Panorama des doctrines philosophiques), „Psychologia i duchowość” (Psychologie et spiritualité), Nauka (Science), Estetyka (Esthétique) oraz Metafizyka (Métaphysique).

Za namową Bernarda Grasseta, pisarza i wydawcy, Lavelle od 1933 rozpoczął wydawanie pism (esejów) o charakterze moralnym, które przyniosły mu dość duży rozgłos. Między innymi takie tytuły jak: „Samoświadomość” (La Conscience de soi, 1933), „Błąd Narcyza” (L’Erreur de Narcisse, 1939), „Zło i cierpienie” (Le Mal et la souffrance, 1940), „Słowo Pisane” (La Parole et l’écriture, 1947), „Moce jaźni czterech świętych” (Les Puissances du moi a Quatre Saint, 1948). Ostatnie z nich ukazało się w polskim przekładzie Janiny Kossakowskiej, pod tytułem Przyjaciele Boga i ludzi, PAX, 1963. Ponadto opublikował tekst „Całkowita obecność” (La présence totale, 1934).

W 1947 Lavelle został członkiem Akademii Nauk Moralnych i Politycznych (Académie des Sciences Morales et Politiques). Zmarł dnia 1 września 1951, w Parranquet (w departamencie Lot-et-Garonne, w Nowej Akwitanii).

Główne dzieła Głównym dziełem filozoficznym Lavelle'a jest monumentalna, czterotomowa „Dialektyka wiecznej obecności” (La Dialectique de l’éternel présent), której część pierwsza ukazała się w 1928 r., a ostatnia w 1951 r. tuż przed jego śmiercią. Składają się na nią następujące tomy: „Bycie” (De l'Être, 1928), „Akt” (De l’Acte, 1937), „Czas i wieczność” (Du Temps et de l’eternité, 1945) i „Z ludzkiej duszy” (De l'âme Humaine, 1951). Nie zdążył ukończyć piątego tomu, który miał nosić tytuł „Mądrości” (De la Sagesse).

Jeszcze przed śmiercią filozofa ukazał się pierwszy tom innego obszernego dzieła – „Traktat wartości” (Traité des valeurs), prezentujący historię filozofii wartości i wykład własnej ontologii w kategoriach aksjologicznych. Drugi tom traktatu ukazał się już po śmierci autora (w 1955 r.). Tom ten został opracowany przez wspomnianego wcześniej Le Senne’a i zawiera wyprowadzony ze stanowiska spirytualistycznego opis hierarchicznego systemu poszczególnych wartości.

Ostatnią ukończoną pracą Lavelle’a był „Podręcznik metodologii dialektycznej” (Manuel de la méthodologie dialectique), który wydany został dopiero w 1962 r. Niektóre spośród książek Lavelle’a ukazały się w przekładach (m.in. w językach: angielskim, włoskim i niemieckim), a jego filozofii poświęcono ponad 200 opracowań. Dwa czasopisma poświęciły mu także swoje numery specjalne: „Recherches et Débats” – Hommages a Louis Lavalle (Javier [styczeń] 1952) oraz „Giornale di Metafisica” (nr 3, 1952).

Metafizyka Lavelle’a Ogólne spojrzenie na filozofię Louis Lavelle był głównym twórcą ruchu głoszącego „powrót do metafizyki” jako odpowiedzi na rozwój prądów myślowych o nastawieniu pozytywistycznym i scjentystycznym. Było to odrodzenie wywodzące się z francuskiego spirytualizmu. „Filozofia ducha” cechowała się poszukiwaniami metafizycznymi, z jednej strony nawiązującymi do tradycji Immanuela Kanta, z drugiej jednak będącymi w opozycji wobec jego ustaleń. Obok inspiracji Kantem, Lavelle stosował metodę fenomenologiczną, a także wtrącił drobne wątki, charakterystyczne dla późniejszego egzystencjalizmu, lecz nie był zgodny z głównymi, zasadniczymi tezami egzystencjalistów.

„Przełom antypozytywistyczny” jaki od czasu Henriego Bergsona dokonywał się wśród części francuskich intelektualistów, wyznaczał zmianę punktu ciężkości dociekań filozoficznych, z perspektywy teoriopoznawczej na ontologiczną. Polegała ona na wyjściu poza obszar relacji dychotomicznej „podmiot-przedmiot” i na postawieniu pytania o możliwość sensu ludzkiego poznania (wiedzy), a w konsekwencji także sensu ludzkiego życia. Było to stawianie pytań, mających na celu doprowadzenie do poznania ostatecznej zasady wszechistnienia.

Lavelle, już w latach 20. XX w. (a nawet wcześniej), pierwszorzędną rolę w dociekaniach nad rzeczywistością przyznał ontologii. Według niego najważniejszym zadaniem filozofii jest konstytuowanie „znaczenia duchowego” fenomenów i własnego (osobowego) życia pośród nich. Nie dbał on jednocześnie o intelektualistyczno-poznawcze ambicje fenomenologii, koncentrując się zdecydowanie na duchowym utożsamianiu się z pełnią bytu – na stałym poczuciu obecności „całości” (absolutu). Myślą przewodnią jego filozofii jest dążenie do osiągnięcia „pełni duchowej”, uzyskania świadomości pewności absolutu – stopienia się z absolutnym Aktem. Oryginalność filozofii Lavelle’a stanowi fakt, że w przeciwieństwie do rozkwitających wówczas nurtów, rozwinęła się ona w ogólną teorię bytu, którego pełnia może być osiągalna dla każdego człowieka, pod warunkiem wdrożenia rygorystycznej metody refleksyjnej. Jest to zatem filozofia o wydźwięku optymistycznym, zarówno pod względem poznawczym, jak metafizycznym i moralnym.

We wspomnianym wcześniej manifeście ruchu Philosophie de l’Esprit Lavelle wraz z Le Senne’em zachęcali do obrony zagrożonej duchowości człowieka. Obronie tej miały służyć poszukiwania filozoficzne, polegające na:

1. Wznoszeniu się ponad poziom bezpośrednio danych przedmiotów i przeciwstawionemu im „ja” (samemu w sobie), a następnie kierowaniu się ku absolutowi, bez względu na to w jaki sposób pojmowanemu (A. akt pierwotny, w którym wszyscy uczestniczymy, B. tajemnica, C. ognisko wartości)

2. Respektowaniu odrębnego charakteru każdej propozycji filozoficznej (mającej ten sam co autorzy cel fundamentalny – dotarcie do absolutnej prawdy, przeciwstawionej ograniczeniom naukowego obrazu świata) i działania, mającego służyć wykrystalizowaniu się takiej propozycji

3. Stwarzaniu poczucia duchowej jedności wśród ludzi, zajmujących się uprawianiem „duchowej filozofii”.

Powrót do metafizyki (Byt – Akt) Cała konstrukcja filozofii Lavelle’a zmierza z jednej strony do uchwycenia w najgłębszych warstwach świadomości podstawy autonomii jednostki (źródło osobowego „ja-podmiotu”), z drugiej zaś do ujawnienia nieredukowalnej i niezaprzeczalnej obecności zasady i źródła wszystkiego co istnieje, a więc bytu. Lavelle uważał, że pojęcie bytu jest logicznie pierwotne (pierwsze, wcześniejsze niż „ja”), usiłując wykazać tę pierwotność w czterech aspektach: językowym, ontologicznym, aksjologicznym i najważniejszym jego zdaniem – empirycznym. W aspekcie empirycznym byt jest pierwotny, gdyż poczucie obecności ogarniającego zewsząd bytu jest najbardziej elementarnym, nieredukowalnym doświadczeniem – wcześniejszym niż jakakolwiek refleksja.

Pierwotnym obszarem badań jest zdaniem Lavelle’a poszukiwanie jednościowej zasady bytu, jednak cała jego filozofia jest de facto stałym poruszaniem się pomiędzy ustalaniem logicznej pierwotności bytu a relacji łączącej podmiot z całością bytu.

Pierwsze doświadczenie obecności bytu da się wyrazić zdaniem „coś istnieje”. Doświadczenie to wyklucza możliwość stwierdzenia „nic nie istnieje”, negując możliwość istnienia nicości. Odczucie to jest obecnością czegoś co nas i naszą obecność przekracza. Jest ono dostępne każdemu człowiekowi, niezależnie od jego kwalifikacji intelektualnych, czy moralnych. Jest to przed refleksyjne doświadczenie „wpisania w byt”, po którym dopiero następuje doświadczenie opozycji podmiot – przedmiot. Sam byt wg Lavelle’a jest absolutnie niestopniowalny, lecz zbadać go można jedynie stopniowo. Niezbędna w tym celu jest pojawiająca się refleksja, wymagająca współpracy uczucia z intelektem. Poznawany w takim doświadczeniu byt to czysta zasada istnienia (wszystkiego), nie tylko zaś jakaś „zewnętrzna” obecność, którą należy uznać za jeden z przejawów bytu.

Byt nie może być redukowalny do rzeczywistości widzialnej (zmysłowej), ponieważ przekracza wszelkie formy przedmiotowego przedstawienia (représentation), ale i do pojęciowej. Innymi słowy – istnienie jednostkowe, które jest w stanie pomyśleć byt, musi partycypować w bycie. Klasyczne pytanie metafizyczne Leibniza – „dlaczego istnieje raczej coś niż nic?” – nie ma racji zastosowania, gdyż nie można pytać o rację bytu, skoro byt jest w tym pytaniu już zawarty i logicznie je wyprzedza. Byt jako całość istnieje poza czasem, w momencie współbieżnym z wiecznością, w taki sam sposób jak św. Augustyn relacjonował sposób istnienia Boga względem czasu, czyli w „wiecznym teraz” (l’éternel présent).

Z drugiej strony jednak, jeżeli myślenie jednostkowe może poznawać byt, musi wynikać to z homogeniczności natury myślenia i bytu (dwa przejawy jednego bytu, byt tożsamy z myśleniem). Tak więc byt myśli, jako akt danego podmiotu, jest tożsamy z bytem w najogólniejszym znaczeniu (z bytem, do którego myśl się odnosi), nawet jeżeli ten uważany jest za przedmiot tego aktu.