mały|King's Library w British Museum Muzeologia (muzealnictwo, muzeografia) – nauka pomocnicza historii, zajmująca się architekturą muzeów i ich zarządzaniem, poszerzona o teorię komunikacji, edukację i rolę, jaką pełnią instytucje muzealne w społeczeństwie. W sensie praktycznym jest nauką o funkcjonowaniu muzeówDorota Folga-Januszewska, Muzeologia, Muzeografia, Muzealnictwo, „Muzealnictwo” 2006, nr 47, s. 9.. Jej nazwa zrodziła się w 1934 r. na konferencji zorganizowanej w Madrycie przez Office International des Musées (poprzednik ICOM – Międzynarodowej Rady Muzeów), uznanej za pierwszą konferencję muzeologiczną. Georges Henri Riviere (1897–1985), założyciel i wieloletni dyrektor generalny ICOM, twórca teorii „nowej muzeologii” mówił o niej tak: muzeologia jest to nauka stosowana, nauka o muzeum. W jej polu znajdują się rozważania nad rolą muzeum w społeczeństwie, badania i konserwacja, sposoby prezentacji, animacji i rozpowszechnienia, organizacji i funkcjonowania, architektury wznoszonej dla celów muzealnych oraz architektury „zmuzealizowanej” (adaptowanej do potrzeb muzeów), badania nad miejscami i obiektami pozyskanymi, nad wyborami, a także typologia i deontologiaDorota Folga-Januszewska, Muzeologia, Muzeografia, Muzealnictwo, „Muzealnictwo” 2006, nr 47, s. 13..
Muzeografię należy rozumieć jako zbiór zasad stosowanych w muzeum w powiązaniu z praktycznym aspektem zarządzania tym obiektem. „Muzealnictwo” to polski odpowiednik muzeologii, który powstał w latach 40. XX w. Obejmuje swoim zakresem zagadnienia związane z funkcjonowaniem muzeum, historią polskich muzeów, ich aspektem filozoficznym i socjologicznym. Także jedyne w Polsce czasopismo muzeologiczne nosi nazwę „Muzealnictwo”, co świadczy o utrwaleniu tej nazwy na gruncie krajowym.
Podstawowe pojęcia w muzealnictwie Muzeum – z gr. mouseion („dom muz”). Międzynarodowa Rada Muzeów przyjęła następującą definicję autorstwa Georges’a Henri Riviere’a: „Muzeum jest instytucją trwałą, nie obliczoną na zysk, pozostającą w służbie społeczeństwa i jego rozwoju, otwartą dla publiczności, mającą za zadanie gromadzenie, konserwowanie, badanie, rozpowszechnianie i wystawianie materialnych świadectw dotyczących człowieka i jego otoczenia, a to dla studiowania, edukacji i przyjemności”Dorota Folga-Januszewska, Muzeum: definicja i pojęcie. Czym jest muzeum dzisiaj?, „Muzealnictwo” 2008, s. 200.. Działanie „muzealne” ma przede wszystkim na celu zapobieganie zniszczeniu i całkowitemu zniknięciu zarówno pewnych towarów materii nieożywionej, różnych form życia lub jego pozostałości, jak też samego człowieka i wytworów jego kultury oraz techniki.
Kolekcja – zbiór przedmiotów jednego rodzaju, np. zbiór dzieł sztuki (kolekcja obrazów, broni, numizmatów, zabytków, pamiątek kultury), gromadzonych ze względu na ich wartość historyczną, naukową, artystyczną. Kolekcją nie jest zbiór przypadkowych przedmiotów, a tylko świadomie uporządkowany i tworzony. Kolekcjonerstwo istniało już w starożytnej Grecji i Rzymie; znaczny jego rozwój nastąpił w renesansie (wraz z instytucją mecenatu). Kolekcje prywatne często przekształcano później w galerie, muzea.
Obiekt muzealny – przedmiot o szczególnej wartości naukowej, historycznej, artystycznej lub kulturowej, przechowywany i wystawiany na pokaz w muzeach itp. obiektach w celach edukacyjnych, pamiątkowych, ochronnych.
Ekspozycja – zorganizowana wystawa, prezentacja przedmiotu lub danej grupy przedmiotów, realizowana głównie w galeriach sztuki, muzeach itp. Charakteryzuje się przemyślaną kompozycją, planowo rozmieszczonymi punktami oświetlenia i odpowiednio dobranym tłem, mającymi na celu uwypuklić cechy wystawianych przedmiotów.
Historia muzealnictwa Starożytność: Bliski Wschód, Grecja, Rzym Pierwsze rzeczywiste muzea powstały na terenie Grecji. Były to tak zwane muzejony – „domy muz”. W zależności od gromadzonych przedmiotów nosiły nazwy: thesauros (θησαυρός, skarbiec), gliptoteka (γλυπτοθήκη, zbiór rzeźb), daktylioteka (zbiór kamei i gemm), pinakoteka (zbiór obrazów). Były to jednak głównie zbiory prywatne, które niekiedy wystawiano w miejscach publicznych: rynkach, teatrach, hipodromach. W muzeach publicznych kładło się nacisk przede wszystkim na zbiory naukowe, w związku z czym ich zasadniczą część stanowiły biblioteki. Jednym z najznamienitszych przykładów takiego muzeum jest Biblioteka Aleksandryjska, założona w III w. p.n.e., w której znajdowało się około 400 tys. zwojów papirusowych i pergaminowych.
W Babilonie muzea nazywano bit tabrat niszim – „gabinet cudów ludzkości”. Były to muzea na otwartym powietrzu. Przedmioty pochodziły częściowo ze zdobyczy wojennych, a częściowo z poszukiwań prowadzonych na życzenie króla. W starożytnym Egipcie faraonowie mieli zwyczaj kolekcjonowania przedmiotów po swoich poprzednikach. Były to, podobnie jak w przypadku obiektów babilońskich, przedmioty pochodzące z łupów wojennych, darów poselskich i znalezisk.
Starożytni Rzymianie chętnie gromadzili kolekcje dzieł sztuki, pośród których znajdowały się zarówno rzeźby, przedmioty codziennego użytku, jak i zapisane zwoje. Kolekcje najbogatszych, zwłaszcza konsulów i patrycjuszy, przybierały niesłychane rozmiary. Cesarz Hadrian zasłynął ze stworzenia pierwszego skansenu w swej rezydencji (Villa Hadriana) w Tibur. Polecił wznieść tam w pełnej skali budowle oglądane podczas swych podróży po imperium.
Średniowiecze europejskie Najazdy ludów barbarzyńskich przed i po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego przyczyniły się do znacznych zniszczeń materialnego dziedzictwa starożytnego Rzymu. Wczesnośredniowieczni chrześcijanie i muzułmanie, coraz liczniejsi na tych obszarach, niszczyli sztukę figuratywną (ikonoklazm) lub wykorzystywali dawne obiekty do własnych celów, np. rzemieślniczych (przetapianie metali, także szlachetnych, pozyskiwanie budulca z ruin itp.). Również znane od dawna kurhany, czyli kopce pogrzebowe, oprócz oczywistej funkcji pochówkowej często pełniły także rolę skarbca. Wraz ze zmarłym grzebano kosztowności, wyposażenie domu, przedmioty codziennego użytku, wyroby ze skóry i metalu, czasem konie w pełnej uprzęży, a nawet osoby służebne (niewolników). W krajach nordyckich istniał zwyczaj grzebania na statkach, jednak przywilej ten przysługiwał tylko najzamożniejszym. Najdoskonalszym przykładem wikińskiego tzw. ship burial jest odkryta na pocz. XX wieku na brzegu Oslofjordu łódź z Oseberg.
Wraz z rozwojem chrześcijaństwa w Europie także sanktuaria zaczęły stawać się obiektami muzealnymi – . Przechowywano tam też różnorodne wota oraz insygnia królewskie. Tak kształtowała się pozadewocjonalna, muzealna funkcja kościołów. Również bogato wyposażone skarbce królewskie pełniły w średniowieczu rolę swoistych muzeów. Zgromadzone tam przedmioty, głównie z zakresu militariów oraz insygnia koronne, wystawiano przy szczególnych okazjach na widok publiczny.
Wówczas też pojawiły się pierwsze katalogi: autorstwa francuskiego opata Sugera, który skatalogował swoje kościelne zbiory, i Robineta d’Estampes, który w 1416 r. spisał majątek sławnego kolekcjonera, księcia Jeana de Berry.
Renesans włoski W dobie renesansu, w wyniku ruchu humanistycznego łączącego się z badaniem antyku i próbą wskrzeszenia antycznych wartości, odżyła także idea zapoczątkowanego w starożytności muzealnictwa. Pierwsze próby zaistniały we Włoszech, a zwłaszcza we Florencji, która swą pozycję miasta-muzeum uzyskała dzięki pomyślnym stosunkom gospodarczym, przyczyniającym się do rozwoju ekonomicznego i artystycznego. Pozwoliło to najbogatszym na tworzenie początkowo niewielkich gabinetów osobliwości, które stanowiły w tym czasie nieodzowny element modnego domu, a w miarę rozrastania się zbiorów – na umieszczanie ich w osobnych gmachach przeznaczonych wyłącznie do tego celu.
Szczególnie pod tym względem wsławił zasłynął toskański ród Medyceuszów, który nie tylko gromadził, ale i wystawiał obiekty na widok publiczny. Kosma Medyceusz Starszy zgromadził ogromną kolekcję okazów złotnictwa, gemm, kamei, zegarów i astronomicznych instrumentów, zbroi i broni. Będąc mecenasem sztuki, w 1444 r. założył też pierwszą od czasów rzymskich bibliotekę publiczną, znaną później jako Biblioteka Laurenziana. Zbierał rękopisy greckie i łacińskie, stał się nabywcą wielu unikatów, dzięki czemu uratowane zostały skarby dawnej literatury: tragedie Sofoklesa, pisma Juliusza Cezara itp. Wraz z bratem Wawrzyńcem Wspaniałym stworzył zaczątek muzeum w pałacu koło klasztoru San Marco, gdzie umieścił kolekcję złożoną z gemm, rzeźb antycznych i obrazów. Miejsce to, dostępne dla amatorów i artystów, stało się czymś w rodzaju akademii sztuk pięknych (kształcił się tam m.in. Michał Anioł). W 1581 r. powstał pomysł stworzenia muzeum medycejskiego, które przetrwało do dzisiaj jako Galeria Uffizi. Ostatnia z rodu, Anna Maria Ludwika Medycejska, w 1737 r. zapisała zbiory miastu Florencji pod dwoma warunkami: aby nigdy nie opuściły miasta oraz były dostępne dla zwiedzających z całego świata. Jednym z pierwszych muzeów było też Muzeum Narodowe Neapolu (Museo Reale Borbonico).
W tym czasie również papieże zaczęli wchodzić w rolę wpływowych mecenasów sztuki, stawiając sobie za cel uczynienie z Rzymu miasta-muzeum. Leon X mianował Rafaela konserwatorem Rzymu. W 1414 roku papież Marcin V, zainspirowany renesansem florenckim, zaczął upowszechniać go na gruncie rzymskim. Założył też Bibliotekę Watykańską. Kolejni papieże w myśl tych założeń doprowadzili do stworzenia Muzeum Kapitolińskiego, Palazzo Venezia, kaplicy Sykstyńskiej, Akademii Świętego Łukasza i in.
Rozwój muzealnictwa na kontynencie po XVI w. W wieku XVII zaczęło coraz szerzej przyjmować się udostępnianie zbiorów kolekcjonerskich. Kolekcje publiczne i prywatne rozrastały się zwłaszcza w miastach uniwersyteckich, stanowiących centra rozwoju nauki. Co więcej, wzrost znaczenia klasy średniej przyczynił się do zwiększenia się liczby prywatnych kolekcjonerów, którzy zbierali dzieła sztuki nie ze snobizmu, lecz z pasji (Holandia). Pierwszym w pełni publicznym muzeum, otwartym poza Półwyspem Apenińskim, było muzeum w Oksfordzie (Ashmolean Museum), założone w 1679 r. przez Eliasa Ashmole’a. Koniec XVII w. to również czas, w którym otwierały swoje podwoje europejskie pałace królewskie (Dania, Szwecja, Niemcy), udostępniając zbiory dla zwiedzających. W Niemczech i Austrii zbiory cesarskie i książęce stały się podstawą do stworzenia w późniejszym czasie kolekcji muzealnych. Do najstarszych muzeów publicznych należy też Muzeum Brytyjskie (British Museum) otwarte w 1759 r.
Dopiero jednak rewolucja francuska z 1789 roku radykalnie zmieniła podejście do dzieł sztuki dowodząc, że są one wspólnym dobrem. Wyraz temu przekonaniu dał dekret Zgromadzenia Narodowego z 1791 r., który mówił, że zbiory „mają stać otworem dla całej ludzkości, dla całego świata”Stefan Komornicki, Tadeusz Dobrowolski (red.), Muzealnictwo: praca zbiorowa, Kraków: Wydawnictwo Związku Muzeów w Polsce, 1947 s. 19.. Na mocy tej ustawy utworzono Muzeum Luwru, gdzie oprócz upaństwowionych zbiorów królewskich wystawiono skonfiskowane dobra prywatne. Jednocześnie ze zbiorami humanistycznymi gromadzono kolekcje przyrodnicze, geologiczne bądź techniczne. W r. 1798 otwarto w Paryżu najstarszą w Europie szkołę i muzeum przemysłu: Conservatoire National des Arts et Métiers.
Wiek XIX charakteryzował się powstawaniem różnorodnych muzeów. Prym wśród europejskich krajów wiodły nadal Włochy, Francja, Niemcy, Wielka Brytania, Holandia, Belgia, Rosja, Szwecja. W tej ostatniej popularność zdobywały skanseny, czyli muzea na otwartym powietrzu, prezentujące dawne budownictwo ludowe, układ planistyczny wiosek itp.
Muzealnictwo polskie