Monodelf (Monodelphis) – rodzaj ssaków z podrodziny dydelfów (Didelphinae) w obrębie rodziny dydelfowatych (Didelphidae).
Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Ameryce Środkowej i Południowej.
Morfologia Długość ciała (bez ogona) 6–18,3 cm, długość ogona 3,6–10,6 cm; masa ciała 7,5–150 g.
Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1829 roku brytyjski botanik Gilbert Thomas Burnett w artykule zatytułowanym Ilustracje Quadrupeda, czyli czworonogów, przedstawiających układ prawdziwych czworonożnych zwierząt, przedstawionych w zarysie, opublikowanym na łamach „Quarterly Journal of Science, Literature and the Arts”. Burnett wymienił kilka gatunków – Monodelphis? Dorsigerens Burnett, 1830 (= Mustela Touan Bechstein, 1799), Monodelphis Brachyura Burnett, 1830 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777) i Didelphys brachyuros von Schreber, 1777 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777) – nie wskazując gatunku typowego; gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Monodelphis Brachyura Burnett, 1830 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777) (monodelf rdzawoboczny).
Etymologia Monodelphis: monos ‘pojedynczy’; δελφυς delphus ‘macica’. Peramys: gr. πηρα pēra ‘skórzana torba, sakwa’; μυς mus, μυός muos ‘mysz’. Gatunek typowy: Lesson wymienił kilka gatunków – Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777, Didelphis crassicaudata A.G. Desmarest, 1804, Peramys tristriata Lesson, 1842 (= Sorex americanus P.L.S. Müller, 1776) i Didelphis pusilla A.G. Desmarest, 1804 – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Didelphys brachyuros von Schreber, 1777 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777). Hemiurus: gr. ἡμι- hēmi- ‘pół–’, od ἡμισυς hēmisus ‘połowa’; ουρα oura ‘ogon’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Didelphis hunteri (= Didelphis brevicaudata ). Monodelphiops: rodzaj Monodelphis (monodelf); ωψ ōps, ωπος ōpos ‘wygląd, oblicze’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Microdelphis sorex (= Didelphys dimidiata ). Minuania: „od minuanés, jednego z rdzennych ludów zamieszkujących Urugwaj”. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Didelphys dimidiata . Mygalodelphys: gr. μυγαλη mugalē ‘ryjówka’; δελφυς delphus ‘macica’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Peramys adustus . Pyrodelphys: gr. πυρ pur, πυρος puros ‘ogień’; δελφυς delphus ‘macica’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Peramys emiliae .
Podział systematyczny Do rodzaju należą następujące gatunki zgrupowane w pięciu podrodzajach: Podrodzaj Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała StatusIUCNPyrodelphysS.E. Pavan & Voss, 2016Monodelphis emiliae(O. Thomas, 1912)monodelf dżunglowymonotypowywschodnie Peru (na południe od połączenia rzek Marañón–Ukajali, na południe od rzeki Urubamba), północna Boliwia, Brazylia (na południe od rzeki Amazonka, na wschód od rzeki Tocantins); zakres wysokości: 0–300 m n.p.m.DC: 9,7–15,8 cmDO: 4,5–7 cmMC: 20–60 gMonodelphiopsMatschie, 1916100pxMonodelphis dimidiata(J.A. Wagner, 1847)monodelf żółtobocznymonotypowypołudniowo-wschodnia Brazylia, południowy Paragwaj, północna i wschodnia Argentyna oraz UrugwajDC: 8,8–15,4 cmDO: 3,7–7,6 cmMC: 40–84 gMonodelphis unistriata(J.A. Wagner, 1842)monodelf jednopręgimonotypowypołudniowo-wschodnia Brazylia (São Paulo) i północno-wschodnia Argentyna (Misiones)DC: około 14,1 cmDO: około 6,2 cmMC: brak danychMicrodelphysBurmeister, 1856100pxMonodelphis scalops(O. Thomas, 1888)monodelf długonosymonotypowypołudniowo-wschodnia Brazylia (Espírito Santo do Santa Catarina) i północno-wschodnia Argentyna (Park Narodowy Iguazú i Misiones); zakres wysokości: poniżej 1400 m n.p.m.DC: 6,3–16,3 cmDO: 3,7–8,3 cmMC: 23–90 gMonodelphis gardneriSolari, Pacheco, E. Vivar & L.H. Emmons, 2012monodelf parańskimonotypowyendemit Peru: 4 miejsca na wschodnich zboczach Andów; zakres wysokości: 1785–2800 m n.p.m.DC: 7,6–10 cmDO: 3,9–5,3 cmMC: brak danychMonodelphis iheringi(O. Thomas, 1888)monodelf płaskogłowymonotypowyendemit Brazylii: przybrzeżne Espirito Santo do Rio Grande do Sul, Brazylia; być może północno-wschodnia Argentyna (Misiones)DC: 7,5–10 cmDO: 5,3–6 cmMC: 15–23 gMonodelphis semilineataI.C.V. Borges, C.A.O. Silva & P.R. Gonçalves, 2026 gatunek monotypowyendemit Brazylii: Rio de Janeiro; zakres wysokości: 50–500 m n.p.m.DC: 7,8–10,8 cmDO: brak danychMC: brak danych100pxMonodelphis americana(P.L.S. Müller, 1776)monodelf amerykańskimonotypowyendemit Brazylii: wschodnie Pará do Santa Catarina, przez interior na zachód do Brasílii; być może północno-wschodnia Argentyna (Misiones)DC: 9–13,7 cmDO: 4–6 cmMC: 23–46 gMygalodelphysS.E. Pavan & Voss, 2016Monodelphis pinocchioS.E. Pavan, 2015monotypowyendemit Brazylii: Mata Atlântica w Espirito Santo i Minas Gerais do São PauloDC: 8,8–10,3 cmDO: 5–5,4 cmMC: brak danychMonodelphis kunsiPine, 1975monodelf drobnymonotypowyBoliwia (na wschód od Andów), północny Paragwaj, północna Argentyna (Salta), południowo-środkowa Brazylia; zakres wysokości: 200–1700 m n.p.m.DC: 6,2–10,2 cmDO: 3,6–4,5 cmMC: 7,5–30 gMonodelphis adusta(O. Thomas, 1895)monodelf podpalanymonotypowywschodnia Panama (wschodnie Darién), Kolumbia, południowo-zachodnia Wenezuela (Andy w Mérida i Táchira), wschodni Ekwador i północne Peru; zakres wysokości: 200–2200 m n.p.m.DC: 8,4–11,4 cmDO: 5–6,7 cmMC: 15–35 gMonodelphis reigiLew & Pérez-Hernándeez, 2004monodelf przydrożnymonotypowywschodnia Wenezuela (Sierra de Lema) i zachodnia Gujana (Ayanganna); zakres wysokości: 1100–2050 m n.p.m.DC: około 12,1 cmDO: około 7,4 cmMC: brak danychMonodelphis saciS.E. Pavan, Mendes-Oliveira & Voss, 2017monotypowyendemit Brazylii: Amazonia (Pará; występowanie w północnym Mato Grosso, północnej Rondônii i południowo-wschodnim Acre niepewne)DC: 9,8–10,1 cmDO: 4,2–4,9 cmMC: 16–19 gMonodelphis handleyiSolari, 2007monodelf pręgobrzuchymonotypowypółnocno-wschodnie Peru (Loreto, od rzeki Ukajali do rzeki Javari) i zachodnio-środkowa Brazylia (Amazona)DC: 12,3–6,9 cmDO: około 6,9 cmMC: 45–65 gMonodelphis ronaldiSolari, 2004monodelf skrytymonotypowyendemit Peru: zachodni brzeg rzeki Madre de Dios; zakres wysokości: około 355 m n.p.m. DC: około 14,1 cmDO: około 7,2 cmMC: około 70 gMonodelphis osgoodiDoutt, 1938monodelf śniadymonotypowywschodnie zbocza Andów w południowo-wschodnim Peru i zachodniej Boliwii; zakres wysokości: 1900–3200 m n.p.m.DC: 6–6,2 cmDO: 9,4–9,6 cmMC: 18–29 gMonodelphis peruvianaBurnett, 1830(Osgood, 1913)monotypowywschodnie Andy w środkowym i południowym Peru oraz zachodniej BoliwiiDC: około 9,6 cmDO: 5,6–5,8 cmMC: 24–30 gMonodelphisBurnett, 1830Monodelphis vossiS.A. Pavan, 2019monotypowyendemit Brazylii: 2 miejsca w północno-wschodniej Roraimie DC: 12,7–16,2 cmDO: 7,2–9,4 cmMC: brak danychMonodelphis glirina(J.A. Wagner, 1842)monodelf amazońskimonotypowypołudniowo-wschodnie Peru, północna Boliwia (La Paz i Pando), Brazylia na południe od rzeki Amazonka (Acre na wschód od rzeki Xingu; również wyspa Marajó)DC: 11–18 cmDO: 6,5–10,6 cmMC: 40–150 gMonodelphis sanctaerosaeVoss, Pine & Scolari, 2012monodelf peruwiańskimonotypowyendemit Boliwii: Santa CruzDC: około 10,8 cmDO: około 6 cmMC: około 23 g100pxMonodelphis domestica(J.A. Wagner, 1842)monodelf szarymonotypowywschodnia Boliwia, północna Argentyna (Formosa), północny i środkowy paragwaj oraz środkowa i północno-wschodnia BrazyliaDC: 12,3–17,9 cmDO: 4,6–9,6 cmMC: 58–110 gMonodelphis palliolata(Osgood, 1914)monodelf kapturowymonotypowypółnocno-wschodnia Kolumbia (Norte de Santander i Vichada) północno-zachodnia i północna Wenezuela; zakres wysokości: 0–2250 m n.p.m.DC: 10,2–18,3 cmDO: 5,5–10,5 cmMC: 32–106 g100pxMonodelphis touan(G.K. Shaw, 1800)monotypowyGujana Francuska, północna Brazylia (Amapá, Pará na południe od rzeki Amazonka i wyspa Marajó); być może SurinamDC: 11,9–17 cmDO: 6,5–9,5 cmMC: 40–100 gMonodelphis arlindoiS.E. Pavan, R.V. Rossi & Schneider, 2012monodelf krótkoogonowymonotypowyśrodkowa i południowa Gujana, Brazylia na północ od rzeki Amazonka (południowo-wschodnia Roraima, wschodnie Amazonas i północne Pará); być może SurinamDC: 9,5–18,2 cmDO: 6,5–9,8 cmMC: 33–105 g80pxMonodelphis brevicaudata(Erxleben, 1777)monodelf rdzawobocznymonotypowypołudniowo-wschodnia Wenezuela (na południe od rzeki Orinoko), północna Gujana, północno-zachodnia Brazylia (na północ od rzeki Rio Negro i na zachód od rzeki Rio Branco); zakres wysokości: 95–1080 m n.p.m.DC: 12,8–17 cmDO: 6,4–9,7 cmMC: 50–127 g Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunek narażony, – gatunek krytycznie zagrożony, – gatunki o nieokreślonym stopniu zagrożenia; – gatunki niepoddane jeszcze ocenie.
Uwagi
Przypisy Nazwy polskie za:
Bibliografia
Kategoria:Dydelfowate