Nova civitas (łac.), dzisiejsze Gryfice, uzyskały prawa miejskie w 1262 r. Prawa te nadał książę dymiński Warcisław III z dynastii Gryfitów. Miasto zostało lokowane na prawie lubeckim na lewym brzegu dolnej Regi. W latach 1262–1648 należały do ziem książąt pomorskich, z dynastii Gryfitów, w latach 1648–1701 do Brandenburgii-Prus. W latach 1701–1918 do Królestwa Prus (od 1871 r. wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego), a od 1918 r. do Prus – kraju związkowego. W latach 1919–1933 należały do Republiki Weimarskiej, natomiast w latach 1933–1945 do III Rzeszy. W latach 1945–1952 Gryfice należały do Rzeczypospolitej Polskiej, w latach 1952–1989 do Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL) i od 1989 r. do Rzeczypospolitej Polskiej.

Mimo ataków zbrojnych ze strony licznych band, pożóg wojennych i nawiedzających miasto pożarów, Gryfice rozwijały się dość dynamicznie. Najwyższy poziom gospodarczy osiągnęły pomiędzy XIV a połową XVI wieku. Później, także po II wojnie światowej, nie utraciły znaczenia w regionie. Miasto odgrywa ważną rolę w życiu politycznym, ekonomicznym i gospodarczym lokalnej społeczności. thumb|Przedwojenny herb Gryfic

Ślady osadnictwa przedlokacyjnego i lokacyjnego miasta Z badań przeprowadzonych przez niemieckich i polskich archeologów wynika, że ziemia gryficka była zasiedlona w okresie neolitu. Świadectwem kultury materialnej tego okresu są znaleziska w Bielikowie, Gąbinie, Gosławiu, Pruszczu i Strzykocinie, które zostały potwierdzone w późniejszym okresie. Ponadto stwierdzono zasiedlenie tych terenów w późniejszym okresie (epoka brązu), tj. w Kołomąciu, Kępie, Mojszewku, Rewalu, Smolęcinie, Wyszkowie, Cerkwicy, Niedźwiedziskach, Rogozinie, Niedyszu, Chomętowie, Skrobotowie, Rzęskowie, Wołczynie, Witnie i Trzebuszu .

Badania na podstawie źródeł przekazują, że tereny te w II w. n.e. były zamieszkane przez ludy germańskie. W traktacie Ptolemeusza – Geografia (gr.) Γεωγραφικὴ Ὑφήγησις (II w. n.e.) wymienione zostały wśród tych ludów te, które zamieszkiwały tereny dzisiejszego Pomorza Zachodniego i Gdańskiego. Współczesne badania nad traktatem (D. Stichtenoth) wskazują, że tereny od Zalewu Szczecińskiego na wschód po rzekę Wieprzę były zasiedlone przez Sidinów. Ich zachodnimi sąsiadami byli Farodinowie a wschodnimi Rutikliowie.

Badania archeologiczne nie potwierdziły ciągłości osadniczej tych terenów, dla Gryfic sięgającej V okresu brązu (okres halsztacki) – kultury łużyckiej, czy późniejszego okresu – kultury jastorfskiejChodzi o książęce groby grupy lubieszewskiej, sięgające IV w. p.n.e. Badania archeologiczne potwierdziły czasową ciągłość osadniczą od IV w. p.n.e. do I w. n.e. . Niektórzy badacze, w oparciu o ślady, świadczące o rozwijającym się w tej okolicy – V i VII/VIII w. dość zwartym osadnictwie wczesnośredniowiecznym – przypuszczali, że początek miastu dały trzy osady z ok. X w., z czego jedna (być może gród?) mogła stanowić podłoże pod przyszłą lokację. Lokowanie miasta na terenie zagospodarowanym sprzed XIII w. potwierdziły współczesne badania archeologiczne. Archeolog Marek Dworaczyk odkopał i opisał pozostałości osady (paleniska i artefaktów), z silnymi wpływami kultury halsztackiej (V okres brązu, tj. X-VIII w. p.n.e.) na terenie miasta lokacyjnego, na działkach obecnego Urzędu Skarbowego w Gryficach przy ul. Niepodległości. Osada ciągnęła się w kierunku północno-wschodnim na obecny plac Zwycięstwa.

Nie wiadomo także, jakiego charakteru i typu była ówczesna osada. Wiadomo jednak jest, że była ona zasiedlona przez ludność kultury łużyckiej i czasowo penetrowana przez mieszkańców pobliskiego Lubieszewa. Na terenie Starego Miasta, w latach 60. XX w. przeprowadzone zostały doraźne badania powierzchniowe, a od ok. 20 lat specjalistyczne badania archeologiczne. Wykonywane były w czasie robót inwestycyjnych (modernizacja infrastruktury). W kilku partiach Starego Miasta odkopano źródła materialne, z okresu późnego średniowiecza. Tuż przy ul. Wałowej, w południowej jej części (S) odkopano relikty muru miejskiego oraz zarejestrowano poziom osadowy fosy. Fragmenty fortyfikacji miejskich odkopano również przy ul. Klasztornej. Dalsze odkrycia zarejestrowały warstwy kulturowe przy ul. Niepodległości (XIV-XV w.) natomiast przy ul. ks. S. Ruta – sondaże i wykopy liniowe odsłoniły fragmenty drewnianego moszczenia, które były wykonane z dranic i belek. Według archeologów stanowiły one część ulicy oraz fragmenty zabudowy mieszkalno-gospodarczej (XIII-XIV w.).

Marek Dworaczyk po analizie dotychczasowych badań archeologicznych, tak oto podsumował wiedzę nad początkami (łac.) Nova civitas:

Średniowiecze thumb|upright|Książę Warcisław III thumb|upright|left|Pieczęć Warcisława III z 1242 r. thumb|upright|Książę Barnim I Dobry We wczesnym średniowieczu tereny ziemi gryfickiej zamieszkiwały plemiona zachodnich Pomorzan. Były to kręgi wpływów, zgodnie z nowszymi badaniami – Wolinian, Pyrzyczan i Brzeżan (wywodzących się od plemion lechickich, tych samych co Wieleci) oraz w późniejszym okresie do poł. XIII w. KaszubówWedług T. Wróblewskiego Kaszubi do 1246 r. zasiedlali tereny na wschód od rzeki Parsęty. , a nie, jak do tej pory błędnie sugerowano SiewierzanZa tymi plemionami opowiadał się m.in. R. Wołągiewicz. Za: Współcześni badacze, m.in. K.T. Witczak, negują tę informację. Siewierzanie zainteresowani byli terenami nad Desną, Sułą i Sejmem (Ukraina). J. Mościcki natomiast umiejscowił Siewierzan wśród plemion polskich w okolicach Siewierzy. . Pozostałościami wczesnośredniowiecznego osadnictwa są grodziska w Lubinie, Prusinowie, Trzygłowiu i WitnieWykaz stanowisk archeologicznych w ramach strefy W. I. – grodzisko Lubin (AZP: 21-12/8), grodzisko Prusinowo (AZP: 19-11/52), grodzisko Trzygłów (AZP: 21-11/25), grodzisko Witno (AZP: 19-10/49)..

W czasach Mieszka I i Bolesława Chrobrego ziemie te na krótko były przyłączane do państwa polskiego. W 1121 r. (lub w 1119 r.J. Spors opowiada się za roczną datą bitwy – 1119. ) na ziemi gryfickiej miała miejsce bitwa pod Niekładzem (łac. Naclam), w której Bolesław III Krzywousty pobił wojska Pomorza Zachodniego dowodzone przez książąt: Warcisława I i Świętopełka. Wiosną 1124 r. na polecenie księcia Bolesława Krzywoustego nad dolną Regę przybyła misja biskupa Ottona z Bambergu. W niedalekiej (łac.) Clodonie (dziś Kłodkowo?) ochrzczono bez żadnych oporów okolicznych mieszkańców – Wendów (Słowian). Przekazy ludowe także podają, że nauczania nowej wiary dokonywano w miejscu o nazwie „Apostołów”, ziemi leżącej pomiędzy dzisiejszymi Gryficami a Trzygłowiem.

W połowie XIII w. Pomorzem rządzili książęta z pomorskiej dynastii Gryfitów – Barnim I i Warcisław III, którzy w celu wzmocnienia swojej władzy zachęcali do osiedlania się na tych terenach. Barnim I, książę na Szczecinie – władający obszarami wschodnimi, osiedlał tu przede wszystkim ludność niemiecką, podczas gdy Wacisław III, książę dymiński, rządzący na terenach zachodnich, namawiał do osiedlenia osadników holenderskich i duńskich. Od 1234 r. Barnim I i Warcisław III konkurowali ze sobą w zakładaniu miast. Warcisław ufundował Greifswald, Demmin i Kołobrzeg. W 1262 r. wydał dokument lokacyjny na prawie lubeckim, w którym osiedle (złożone z trzech wsi) otrzymało prawa miejskie, a także 100 łanów ziemi w okolicach dolnego biegu rzeki Regi. Dokument lokacyjny określał nazwę miasta jako (łac.) Nova civitas supra Regam (pol. Nowe miasto nad Regą). Zasadźca miasta – Jakob von Trebetow otrzymał 20 łanów ziemi i zadanie lokacji miastaZob. akt lokacyjny dla Nova civitas (obecnie Gryfice), [w:] . Po śmierci Warcisława III właścicielem jego ziem został Barnim I, który potwierdził nadania lokacji i prawa. Z jego czasów pochodzi nazwa miasta – (łac.) Civitat Griphemberch super Regam (pol. Gryfia Góra – miasto nad rzeką Regą) z 21 września 1264 r. Miejscowość otrzymała prawa celne, wyrębu lasów, żeglugi po rzece Redze i na wodach przybrzeżnych, czasowe zwolnienie od podatku (okres 10 lat), dzięki czemu mogła się znacznie bogacićZob. potwierdzenie nadań praw miejskich dla Gryfic, [w:] .

W ciągu XIII w. wzrosło znaczenie ośrodka. Po lokacji miasta zostało tu utworzone wójtostwo z siedzibą w Gryficach (ważne ogniwo administracyjne), które przejęło dawne funkcje osiedla przedlokacyjnegoZe źródeł wynika, że w 1261 r. pomorski książę Barnim I na wzór Magdeburga wprowadził w swoim państwie równe prawa dla Żydów, którzy mogli także pełnić urzędy. Nie wiadomo jednak, czy uczestniczyli oni w społeczności lokalnej Gryfic. Pierwsze wzmianki o Żydach pochodzą dopiero z 1692 r. i z połowy XVIII w. – kiedy wspomniano o 7 rodzinach żydowskich. Za: . Książęta szczecińscy przekazali pod zarząd miasta znaczną część podatków, sądy i regalia. Ośrodek podlegał pod kasztelanię kamieńską. Pierwszymi kupcami, przybyszami osiedlającymi się w Gryficach byli mieszkańcy Gryfii (dziś Greifswald w Niemczech). Napływ Niemców był stopniowy i nie powodował drastycznych zmian w miejscowych sferach rządzących. Kupcy organizowali skup intratnych produktów, m.in. zbóż, wosku, skór, smoły, konopi, mięsa i miodu. Towary eksportowano, do kontrahentów w Lubece, a stamtąd do dalszych odbiorców europejskich. Podstawą rozwoju miasta była jednak rodzima wymiana towarowa oraz rozwój lokalnej produkcji rzemieślniczej. Obsadzano liczne sołectwa, młyny i karczmy. Z eksportem gryfickich towarów wiązały się doroczne targi, które odbywały się w tym mieście. Do największych należał jarmark św. Gawła (10 października), targi miodowe (30 września) oraz targi drobiarskie.

thumb|upright|Wieża kościoła mariackiego Pod koniec XIII w. rozpoczęto budowę ceglanego kościoła mariackiego o trzech nawach, a w 1300 r. budowę murów obronnych otaczających miasto. Łączna ich długość sięgnęła 650 m a rozpiętość od 200–350 m. Fortyfikacje miasta zostały wzbogacone o 3 bramy (Wysoką z przedbramiem, Kamienną i Regi z barbakanem), 3 wieże strzelnicze (Prochową, Mostową i Młyńską), liczne baszty oraz fosę. Rada miejska składała się od 9 do 12 radnych. Co roku w dzień św. Michała (29 września) zmieniano 1/3 rady. Władze przejęły niższe sądownictwo. W roku 1316 i 1357 miasto zawierało przymierza przeciwko rabusiom, którzy prowadzili rozboje, plądrowali i napadali na okoliczne miejscowości. Przymierza te przywróciły normalizację życia i rozwoju gospodarczego.

Na przełomie XIII i XIV w. Gryfice liczyły ok. 500 mieszkańców. W centrum miasta, przy głównym rynku, wzniesiono masywną gotycką budowlę ratusza, który pełnił wielorakie funkcje. Z 1398 r. pochodzi pierwsza wzmianka o burmistrzu Gryfic. Był nim Hinze Slede, który pełnił swą funkcję do 1419 r.S. Rzeszowski podaje rok 1329. Za: Mieściły się tu hale sukiennicze oraz siedziba sądu ławniczego. W podziemiach tego budynku mieściło się miejskie więzienie wraz z katownią carcer subterranensis. Od 1327 r. miasto otrzymało prawo wymierzania kary (szubienica, stos, miecz i topór katowski). Obok ratusza umieszczono „wagę miejską”, gdzie masarze i piekarze płacili podatki. Rozwijało się życie religijne. W XIII w. powstał tu klasztor franciszkanów wraz z przylegającym do niego kościołem (przy ul. Brackiej i Klasztornej). W wieku następnym miasto posiadało już 5 kościołów wraz z przytułkami i szpitalamiPierwszym kościołem był kościół fary, drugim klasztorny franciszkanów, trzecim św. Ducha, czwartym – św. Jerzego. Piątym natomiast kościołem w Gryficach był kościół pw. św. Gertrudy, wzniesiony w 1388 r. przed Bramą Wysoką. Wszystkie kościoły były katolickie. Za: .