Pawian niedźwiedzi, pawian czakma, czakma, pawian niedźwiedziowy (Papio ursinus) – gatunek ssaka naczelnego z podrodziny koczkodanów (Cercopithecinae) w obrębie rodziny koczkodanowatych (Cercopithecidae).

Taksonomia Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1792 roku brytyjski przyrodnik Robert Kerr jako podgatunek P. hamadryas i nadając mu nazwę Simia (Cercopithecus) hamadryas ursinus. Miejsce typowe to Przylądek Dobrej Nadziei, w Prowincja Przylądkowa Zachodnia, Południowa Afryka. Kerr swój opis oparł na „Baboons” Thomasa Pennanta z 1781 roku.

W odpowiednich strefach kontaktu występujących w Zambii podgatunek griseipes krzyżuje się z P. kindae i P. cynocephalus cynocephalus. Dokładne granice zasięgu występowania podgatunków i zakres hybrydyzacji są niejasne. Populacje południowe i północne, mające genetycznie różne mitochondria (najprawdopodobniej P. u. ursinus i P. u. griseipes), pokrywają się geograficznie w rezerwacie przyrody Loskop Dam Nature Reserve w Południowej Afryce na wschodzie i w środkowej Namibii na zachodzie. Trzecia linia mitochondrialna, najprawdopodobniej ruacana, występuje w skrajnie północnej Namibii i południowo-zachodniej Angoli.

Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World rozpoznają trzy podgatunki. Podstawowe dane taksonomiczne podgatunków (oprócz nominatywnego) przedstawia poniższa tabelka:

Podgatunek Oryginalna nazwa Autor i rok opisu Miejsce typowe HolotypP. u. griseipesPapio porcarius griseipesPocock, 1911Potchefstroom, Transwal (= Prowincja Północno-Zachodnia), Południowa Afryka.Skóra dorosłej samicy (sygnatura BMNH Mammals 1911.3.26.1) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz zebrał J.J. Adams.P. u. ruacanaPapio comatus ruacanaShortridge, 1942Otjiwau ( na północ od Kaoko-Otavi), pustynia Kaokoveld, Namibia.Dorosły samiec (sygnatura nr 3646) ze zbiorów Amathole Museum; okaz zebrany 23 czerwca 1927 roku.

Etymologia Papio: „pawian”, od „pawian”; nazwa w nowoczesnej łacinie została zaadaptowana przez Buffona. ursinus: „podobny do niedźwiedzia, niedźwiedzi”, od ursus „niedźwiedź”. griseipes: średniowiecznołac. griseum „szary”; łac. pes, pedis „stopa”, od pous, ποδος podos „stopa”. ruacana: Ruacana Falls, rzeka Kunene, Namibia/Angola.

Zasięg występowania Pawian niedźwiedzi występuje w zależności od podgatunku: P. ursinus ursinus – pawian niedźwiedzi – zachodnia i południowa Namibia, Południowa Afryka (z wyjątkiem północno-wschodniej części), Eswatini i Lesotho; granice z podgatunkami griseipes lub ruacana są niejasne. P. ursinus griseipes – pawian szarostopy – południowo-zachodnia Zambia, południowo-zachodnie Zimbabwe, Botswana, południowy Mozambik (na południe od rzeki Zambezi) i północno-wschodnia Południowa Afryka. P. ursinus ruacana – pawian namibijski – południowo-zachodnia Angola (na północ wzdłuż wybrzeża do około 11°30′S) i północna Namibia.

Morfologia Długość ciała (bez ogona) samic 51–62 cm, samców 68–100 cm, długość ogona samic 37–44 cm, samców 42–84 cm; masa ciała samic 12–20 kg, samców 25–35 kg. Dymorfizm płciowy jest wyrażony rozmiarami (samice osiągają 52–60% masy ciała samca) i ubarwieniem. Duży, silnie zbudowany pawian o bardzo długim i wąskim pysku, część twarzowa czarna. Ciało pokryte szarobrązowym lub czarnym włosem.

Tryb życia Zasiedlają łąki i sawanny porośnięte krzewami oraz okolice skaliste w pasie od brzegu morza do wysokości ponad 2100 m n.p.m. Prowadzą przede wszystkim naziemny tryb życia. Przebywają w mieszanych grupach, złożonych z 20–80 osobników.

Ciąża trwa od 173 do 193 dni, po czym rodzi się jedno młode w miocie. W niewoli żyją do 45 lat.

Relacje z ludźmi Pawian niedźwiedzi jest szeroko rozpowszechniony i nie należy do zagrożonych gatunków zwierząt. Jednak w niektórych miejscach, takich jak południowy Półwysep Przylądkowy w Republice Południowej Afryki, lokalne populacje zmniejszają się z powodu utraty siedlisk i drapieżnictwa ze strony innych chronionych gatunków, takich jak lamparty i lwy. Wiele stad stało się zagrożeniem na przedmieściach, szukając jedzenia przewracają pojemniki na śmieci i włamują się do samochodów i domów, gdzie wyrządzają wiele szkód. Te grupy mogą być niebezpieczne i agresywne, kradną nawet żywność bezpośrednio od ludzi. Te negatywne doświadczenia spowodowały, że sfrustrowani lokalni mieszkańcy polują na pawiany i zatruwają je. Uważa się, że ta izolowana południowoafrykańska populacja stanie w obliczu wyginięcia w ciągu 10 lat.

Status zagrożenia W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Jej Zasobów został zaliczony do kategorii LC ( ‘najmniejszej troski’).

Uwagi

Przypisy

Nazwy polskie za:

Bibliografia

Encyklopedia Dzikich Zwierząt: Sawanny Świata

Kategoria:Koczkodanowate Kategoria:Ssaki Afryki Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1792 roku