Informacja publiczna – informacja wydawana przez rząd, w niektórych krajach przez sądy i inne instytucje, także stowarzyszenia czy fundacje. W wielu krajach za informację publiczną uznaje się dostęp do posiedzeń rządu z możliwością rejestracji obrazu i dźwięku, a także metadane uważane za integralną część danych właściwych, czy rozkłady jazdy, komunikaty i inne. Według prawa polskiego, każda informacja o sprawach publicznych. Prawo uzyskiwania informacji przysługuje każdemu jako prawo człowieka.
Konstytucja RP posiada regulacje dotyczące uzyskiwania informacji publicznej w art. 61 służące realizacji przez obywateli najważniejszej zasady konstytucjonalizmu demokratycznego – suwerenności narodu określonej w art. 4. W definicji ustawowej w miejsce słowa „obywatel”Art. 61 ust. 1 Konstytucji RP. użyto określenia „każdy”, uniezależniając prawo dostępu do informacji publicznej od posiadania obywatelstwaArt. 2 ust. 1 u.d.i.p..
Istnieją dwa sposoby informowania: tzw. czynne, czyli wydawanie biuletynów i ogłoszeń; tzw. bierne, czyli obowiązek udzielenia informacji na wniosek.
Udostępnianie informacji publicznej Istnieją różne możliwości uzyskania dostępu do takich informacji, podane są najpopularniejsze stosowane w większości państw: dostęp do dokumentów administracyjnych; dostęp do upublicznionych danych osobowych; dostęp do dzienników, ogłoszeń, prognoz statystycznych, pogody, geograficznych, demograficznych, zdrowotnych itp. dostęp do debat publicznych i ich dokumentacji; konsultacje projektu przepisów; prawo zwołania debaty politycznej; kontakt z rzecznikiem, urzędnikiem ds. kontaktów z mediami itp. Prawo dostępu do informacji publicznej w różnych krajach (często też w ich regionach) różni się ze względu na stosowanie różnych definicji terminów takich jak: akta publiczne (archiwa narodowe); dokumenty zastrzeżone; tajemnica państwowa; tajemnica zawodowa urzędników państwowych; inne wymogi administracyjne o charakterze bardziej ogólnym (np. uzasadnienie każdej decyzji administracyjnej).
Ramy prawne Instytucje UE Informację publiczną może uzyskać obywatel Unii Europejskiej, jak i każda osoba prawna będąca rezydentem lub mająca zarejestrowaną siedzibę w Państwie Członkowskim. Ochrona danych osobowych jest jednym z obligatoryjnych wyjątków od obowiązku ujawniania informacji. Instytucje europejskie nie mogły określić dalszych wyjątków, ponieważ ochrona osób w przypadku przetwarzania danych osobowych przez instytucje europejskie jest oparta na Rozporządzeniu (WE) Nr 45/2001 Parlamentu Europejskiego i Rady z 18 grudnia 2000.2 Rozporządzenie (WE) Nr 45/2001 Parlamentu Europejskiego i Rady z 18 grudnia 2000 r. w sprawie ochrony osób odnośnie do przetwarzania danych osobowych przez wspólnotowe instytucje i organa oraz w sprawie swobodnego przepływu tych danych, Dziennik Urzędowy L 008, 12.01.2000
Ramy prawne po Traktacie z Maastricht Wspólne przyjęcie przez Radę i Komisję 6 grudnia 1993 r. Kodeksu Postępowania odnośnie do dostępu publicznego do Dokumentów Rady i Komisji (OJ 1993 L 340).
Komisja podjęła kolejne działania wydając Decyzję 94/90/EWWS, WE, Euratom z 8 lutego 1994 r. w sprawie publicznego dostępu do dokumentów Komisji (OJ 1994 L 46) i Komunikat z 4 marca 1994 r. o udoskonalonym dostępie do dokumentów (OJ 1994 C 67).
Ramy prawne po Traktacie z Amsterdamu Zgodnie z Traktatem z Amsterdamu, który wszedł w życie 1 maja 1999 r., Państwa Członkowskie włączyły do Traktatu WE nowy artykuł o dostępie do dokumentów. Artykuł 255: Każdy obywatel Unii oraz każda osoba prawna będąca rezydentem lub mająca zarejestrowaną siedzibę w Państwie Członkowskim ma prawo dostępu do dokumentów Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji, na zasadach i warunkach zdefiniowanych zgodnie z ust. 2. i 3. Ogólne zasady i ograniczenia wynikające z interesu publicznego lub prywatnego, regulujące niniejsze prawo dostępu do dokumentów, Rada określa w trybie art. 251 w ciągu dwóch lat od wejścia w życie Traktatu z Amsterdamu. Każda powyższa instytucja włącza przepisy regulujące dostęp do jej dokumentów w swoich wewnętrznych regulacjach. 30 maja 2001 r. Parlament Europejski i Rada przyjęły Rozporządzenie (EW) Nr 1049/2001 w sprawie publicznego dostępu do dokumentów Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji (OJ L 145 z 31 maja 2001). W efekcie, każda z tych trzech instytucji musiała przyjąć nowy regulamin: Decyzja Rady 2001/840/WE z 29 listopada 2001 zmieniająca Regulamin Rady (OJ L 313 z 30 listopada 2001). Decyzja Komisji Europejskiej 2001/3714 z 5 grudnia 2001 zmieniająca regulamin (OJ L 345 z 29 grudnia 2001). Parlament Europejski: Decyzja Biura w sprawie publicznego dostępu do dokumentów Parlamentu Europejskiego z 28 listopada 2001 (OJ C 371 z 29 grudnia 2001). Powyższe trzy rozporządzenia w praktyce nie wnoszą nic nowego, lecz ściślej definiują definicje, warunki, wyjątki czy procedury. Ponadto dokument reguluje postępowanie z dokumentami wrażliwymi.
Belgia Szczebel federalny Ustawa z 11 kwietnia 1994 r. o informowaniu przez administrację; Ustawa z 12 listopada 1997 r. o informowaniu przez administrację na szczeblu lokalnym. Obie ustawy są wzorowane na tym samym modelu.
Szczebel lokalny Region Waloński: Zarządzenie z 30 marca 1995 Region Flamandzki: Zarządzenie z 18 maja 1999 Społeczność francuskojęzyczna: Zarządzenie z 22 grudnia 1994 Społeczność niemieckojęzyczna: Zarządzenie z 16 października 1995 Stołeczny Region Brukselski: Rozporządzenie z 30 marca 1995 Społeczność francuskojęzyczna w Stołecznym Regionie Brukselskim: Zarządzenie z 11 lipca 1996
Podejście do ujawniania informacji publicznej Unia Europejska W niektórych ustawodawstwach podano generalną definicję władz publicznych podlegających obowiązkowi ujawniania dokumentów publicznych (Polska, Finlandia, Francja, Belgia, Szwecja). Definicja ta może być szczegółowa (Polska, Finlandia) lub sformułowana w sposób ogólny (Francja, Szwecja) albo nawet poprzez odniesienie do interpretacji sądów administracyjnych (Belgia).
W innych krajach, oprócz generalnej definicji obowiązuje wyczerpujący wykaz władz publicznych (Irlandia, Wielka Brytania), podlegający nowelizacji. W Irlandii, władze podlegające ustawie o swobodzie informacji wskazuje Minister Finansów
Czasami prawo dotyczy tylko władz publicznych (Belgia), ale generalnie zakres przepisów krajowych obejmuje również przedsiębiorstwa publiczne (w Wielkiej Brytanii – będące wyłączną własnością państwa), a także centralną i lokalną administrację i inne agencje wyznaczone do wykonywania zadań publicznych i podlegających przepisom prawa publicznego.
W pewnych okolicznościach podmioty z sektora prywatnego kierujące służbami publicznymi (Francja) mogą podlegać przepisom prawa o dostępie do dokumentów publicznych.
Ponadto w Wielkiej Brytanii podmioty mogą zostać uznane za władze publiczne dla odpowiednich części ich prac. Jednym z najbardziej strategicznych zagadnień jest włączenie do zakresu przepisów krajowych organów konstytucyjnych spoza sfery wykonawczej. W Belgii, jak już wspomniano, ustawa o informowaniu przez administrację nie ma zastosowania ani do wymiaru sprawiedliwości, ani do parlamentu.
Z kolei ustawa francuska może dotyczyć zgromadzeń parlamentarnych i części sądownictwa, ale z pewnymi ograniczeniami. (Wyłączone są posiedzenia parlamentu, opinie sądów administracyjnych i Naczelnego Sądu Administracyjnego, niektóre dokumenty odnoszące się do władz publicznych kontrolujących finanse publiczne, dokumenty dotyczące skarg załatwianych przez Rzecznika Republiki oraz dokumenty dotyczące rejestrów i rozrachunków systemu opieki zdrowotnej).
W Finlandii ustawa dotyczy obu rodzajów instytucji. W Szwecji i Wielkiej Brytanii zakres obowiązek obejmuje władze wybierane, ale nie sądowe.
Według Parlamentu Europejskiego Poseł nie jest „zobowiązany” do żadnych świadczeń na rzecz Parlamentu tak jak urzędnik państwowy i nie musi się z nich rozliczać. Zgodnie z ustawodawstwem krajowym Państw Członkowskich, posłowie mogą regularnie odmawiać składania zeznań dotyczących osób, od których uzyskali informacje w charakterze posłów lub którym przekazali informacje w takim charakterze, a także dotyczących samych informacji. (…) Prawo dostępu do dokumentów posiadanych lub sporządzanych przez posłów oraz m.in. grupy polityczne musi być zatem interpretowane w sposób ograniczający.
Co oznacza, że w przypadku wątpliwości czy dana informacja musi być udostępniana, uznaje się, że dana jednostka nie jest zobowiązana do udzielania takiej informacji. W praktyce rzadko składa się wnioski o dostęp do takich informacji. Na przykład w latach 1997–2001 służby Parlamentu Europejskiego nie musiały podejmować formalnej decyzji ani razuPunkt 2.1, dokument sesji A5-0349/2001 z 15 października 2001. Raport o dostosowaniu Regulaminu do Dyrektywy (WE) 1049/2001 Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie publicznego dostępu do dokumentów. Komitet ds. Konstytucyjnych..
Polska Przy interpretacji pojęcia należy uwzględnić, że organy uprawnione do wykonywania zadań publicznych z założenia nie podejmują innych czynności jak załatwianie spraw publicznych, a wykonywanie zadania publicznego nie może polegać na realizacji sprawy prywatnej i stąd pod pojęciem informacji o sprawie publicznej należy rozumieć również każdą czynność i każde działanie organu władzy publicznej w sferze prawa administracyjnego, ale też np. w sferze prawa cywilnego.
W orzecznictwie przyjmuje się, że informację publiczną stanowi każda wiadomość wytworzona przez szeroko rozumiane władze publiczne oraz osoby pełniące funkcje, a także inne podmioty, które tę władzę realizują lub gospodarują mieniem komunalnym lub majątkiem Skarbu Państwa w zakresie tych kompetencji. Taki charakter ma również wiadomość niewytworzona przez podmioty publiczne, lecz odnosząca się do tych podmiotów.
Utrwalony jest również pogląd, że jest nią całość akt postępowania prowadzonego przez organ administracji publicznej – w tym zarówno dokumenty wytworzone, jak i posiadane przez organ w związku z konkretną sprawą, bez znaczenia czy dokument znajdujący się w aktach ma charakter „wewnętrzny”, czy „roboczy”.
Ustawodawca, formułując w art. 61 Konstytucji zasadę prawa do informacji o sprawach publicznych, wyznaczył reguły wykładni tego uprawnienia. Jeżeli bowiem stanowi ono prawo konstytucyjne, to przepisy ustaw określających tryb dostępu do informacji powinny być interpretowane w taki sposób, aby gwarantować obywatelom i innym osobom i jednostkom, szerokie uprawnienia w tym zakresie, a wszelkie wyjątki winny być rozumiane wąsko. Oznacza to stosowanie w odniesieniu do tych ustaw takich zasad wykładni, które sprzyjają poszerzaniu, a nie zawężaniu obowiązku informacyjnego.
Obowiązek udostępniania informacji publicznej nałożony jest m.in. na: organy władzy publicznej, organy samorządów gospodarczych i zawodowych, w szczególności, ale nie wyłącznie związki zawodowe, podmioty reprezentujące zgodnie z przepisami Skarb Państwa, podmioty reprezentujące państwowe osoby prawne, osoby prawne samorządu terytorialnego, inne państwowe jednostki organizacyjne lub jednostki organizacyjne samorządu terytorialnego, podmioty realizujące zadania władzy publicznej i gospodarujące mieniem komunalnym lub majątkiem Skarbu Państwa, w tym organizacje pozarządowe otrzymujące środki z 1% odpisów od podatku dochodowego od osób fizycznych w ramach swojego statusu organizacji pożytku publicznego i/lub realizujące zadania publiczne zlecone ze środków publicznych w zakresie gospodarowania tymi środkami, osoby prawne, w których Skarb Państwa lub podmiot zobowiązany posiada pozycję dominującą.