Stimmfach (l.mn. Stimmfächer) – niemiecki system kategoryzacji śpiewaków, zwłaszcza operowych, na podstawie skali, mocy i kolorytu głosu. Jest używany przede wszystkim w Europie, szczególnie w krajach niemieckojęzycznych i operach grających klasyczny repertuar.
Poniżej znajduje się lista Stimmfächer, ich skala zapisana na pięciolinii oraz typowe dla danego głosu role. Kiedy podane są dwie nazwy, pierwsza jest tą współcześnie częściej używaną. Kiedy jest to możliwe, podano polski odpowiednik – chociaż nie wszystkie nazwy mają takowy. Należy pamiętać, że niektóre role są w repertuarze różnych „fachów” i nie każdego śpiewaka można dokładnie zaklasyfikować: np. wiele sopranów śpiewa zarówno partie dla Koloratursopran, jak i dla Dramatischer Koloratursopran. W dodatku trudniejsze do obsadzenia role bywają śpiewane niekoniecznie przez przypisany sobie Stimmfach – Królowa Nocy z Czarodziejskiego fletu to zgodnie z tradycją rola dla sopranu koloraturowego dramatycznego, ale z braku takich często śpiewają ją liryczne koloraturowe.
Stimmfächer sopranowe Lyrischer Koloratursopran / Koloratursoubrette right |350px Polski odpowiednik: sopran koloraturowy lub sopran koloraturowy liryczny. Skala: Od ok. c1 do f3 Opis: Zwykle lekki sopran o bardzo wysokiej skali. Często niewielkie głosy bez bogactwa i rezonansu sopranu dramatycznego. Musi umieć wykonywać szybkie ozdobniki, łatwo biorąc wysokie nuty. Wiele takich sopranów ma wręcz niesamowicie wysoką skalą (na przykład f3 dla Królowej Nocy), ale są też śpiewaczki tego fachu, które nie śpiewają wyżej niż e3. Role: Oskar, Bal maskowy (Giuseppe Verdi) Tytania, Sen nocy letniej (Benjamin Britten) Zerbinetta, Ariadna na Naksos (Richard Strauss) Olympia, Opowieści Hoffmanna (Jacques Offenbach) Adela, Zemsta nietoperza (Johann Strauss syn) Marie, Córka pułku (Gaetano Donizetti) Amina, La sonnambula (Vincenzo Bellini) Łucja, Łucja z Lammermooru (Gaetano Donizetti) Amenaide, Tankred (Gioacchino Rossini) Elwira, I puritani (Vincenzo Bellini) Śpiewaczki: Elizabeth Futral Natalie Dessay Lily Pons Lucia Popp Mado Robin Erna Sack Beverly Sills Rita Streich Laura Claycomb Sumi Jo
Dramatischer Koloratursopran right |350px Polski odpowiednik: sopran koloraturowy dramatyczny. Skala: Od ok. c1 do f3 Opis: Tak samo jak wyżej, tylko z bardziej dramatycznym, bogatszym głosem. Często cięższe i mniej delikatne od koloratury lirycznej. Musi umieć wykonywać szybkie ozdobniki, łatwo biorąc wysokie nuty, jak F3 u Królowej Nocy. To bardzo rzadki fach śpiewaczy – musi umieć zaśpiewać spore, dramatyczne nuty, których otrzymywanie ogranicza zwykle szybkość i lekkość głosu. Role:
Śpiewaczki: Maria Callas Edita Gruberová Joan Sutherland June Anderson Cristina Deutekom Edda Moser Nelly Miricioiu Diana Damrau Anna Tomowa-Sintow Hasmik Papian
Deutsche Soubrette / Charaktersopran right |350px Skala: Od ok. a do c3 Opis: słodki lekki głos zwykle potrafiący wykonywać pasaże podobne do koloraturowych. Skala głosu jest zazwyczaj pomiędzy skalą sopranu koloraturowego a lirycznego. Role: Despina, Così fan tutte (Wolfgang Amadeus Mozart) Zuzanna, Wesele Figara (Wolfgang Amadeus Mozart) Zerlina, Don Giovanni (Wolfgang Amadeus Mozart) Belinda, Dydona i Eneasz (Henry Purcell) Adela, Zemsta nietoperza (Johann Strauss) Zofia, Kawaler srebrnej róży (Richard Strauss) Ännchen, Wolny strzelec (Carl Maria von Weber) Śpiewaczki: Kathleen Battle Barbara Bonney Elisabeth Schumann Dawn Upshaw
Lyrischer Sopran right |350px Polski odpowiednik: sopran liryczny Skala: Od ok. c1 do c3 Opis: nieco pełniej brzmiący sopran, z opanowanym legato, portamento i pewną lekkością; generalnie ma bardziej uduchowione i „uczuciowe” brzmienie niż sopran soubrette, który ma tendencję do brzmienia jakby flirtującego, zalotnego. Sopran liryczny to „podstawowy” rodzaj sopranu, który znajduje się pośrodku spektrum głosów sopranowych i zwykle nie wykazuje specjalnych właściwości typu wyjątkowa moc, wytrzymałość, szlachetność czy biegłość. Mimo to są soprany liryczne, które posiadają parę takich cech i mogą śpiewać wiele ról z różnych fachów. W każdym razie zazwyczaj sopran liryczny nie posiada żadnych szczególnych właściwości. Dlatego role dla sopranu lirycznego reprezentują zazwyczaj niewinność, delikatność i wzniosłość – brzmią wiarygodnie śpiewane głosem o pewnej prostocie. Role:
Śpiewaczki: Lisa Della Casa Adriana Maliponte Angela Gheorghiu Renée Fleming Kiri Te Kanawa Elisabeth Schwarzkopf Marina Rebeka Mirella Freni Anna Netrebko Victoria de los Angeles
Jugendlich Dramatischer Sopran right |350px Polski odpowiednik: sopran spinto Skala: Od ok. c1 do c3 Opis: Włoska wersja tego fachu to spinto, co znaczy dosłownie: przyciśnięty. Oznacza on lekki głos, który musi się nieco „przycisnąć” dla zaśpiewania niższych, bardziej dramatycznych nut. Głos ten jest czasem tłumaczony jako „młody” albo „młodzieńczy”, ale nie odnosi się to do wieku artystki, tylko do brzmienia głosu. Zależnie od śpiewaczki, głos ten może sięgać obu krańców sopranowego spektrum: śpiewać lekkie role mezzosopranowe i, odwrotnie, role liryczne albo nawet koloraturowe. Soprany spinto są znane z głosu pasującego do pieśni i oper po angielsku. Role:
Śpiewaczki:
Dramatischer Sopran right |350px Polski odpowiednik: sopran dramatyczny Skala: Od ok. h do c3 Opis: Charakteryzujące się swoim bogatym, pełnym brzmieniem, soprany dramatyczne powinny śpiewać ponad dużymi orkiestrami, co wymaga potężnego dźwięku. Soprany dramatyczne nie muszą mieć biegłości lżejszych fachów. Jakkolwiek większość z nich ma nieco ciemniejsze zabarwienie, zdarzają się także jaśniejsze, o tonie bardziej lirycznym. W takim przypadku jednak nadal obecny jest wolumen i wytrzymałość sopranu dramatycznego. Takie soprany o ciemniejszym zabarwieniu często próbują ról z repertuaru mezzosopranowego, nierzadko z sukcesem. Role: Senta, Latający Holender (Richard Wagner) Leonora, Fidelio (Ludwig van Beethoven) Ariadne, Ariadna na Naksos (Richard Strauss) Magda Sorel, Konsul (Gian Carlo Menotti) Gioconda, Gioconda (Amilcare Ponchielli) Santuzza, Rycerskość wieśniacza (Pietro Mascagni) Lady Macbeth, Macbeth (Giuseppe Verdi) Abigalle, Nabucco (Giuseppe Verdi) Śpiewaczki:
Hochdramatischer Sopran right |350px Polski odpowiednik: raczej nie ma, chociaż czasem spotyka się określenia takie jak pełen sopran dramatyczny albo sopran wagnerowski. Skala: Od f do c3 Opis: głos spełniający wymagania oper o wagnerowskiej dojrzałości. Krótko mówiąc, następny wymiar sopranu dramatycznego. Głos taki jest solidny, bardzo potężny i równy we wszystkich rejestrach. Jest większy nawet niż „normalny” sopran dramatyczny. Jakkolwiek te dwa głosy są porównywalne i często trudne do rozróżnienia, Hochdramatischer ma dużo większą wytrzymałość i wolumen niż Dramatischer. Odnoszące sukcesy Hochdramatischer są rzadkie, jeden lub dwa na pokolenie. Wielu krytyków uważa, że dzisiaj nie mamy żadnego takiego sopranu. Role: Turandot, Turandot (Giacomo Puccini) Elektra, Elektra (Richard Strauss) Salome, Salome (Richard Strauss) Brunhilda, Pierścień Nibelunga (Richard Wagner) Kundry, Parsifal (Richard Wagner) Izolda, Tristan i Izolda (Richard Wagner) Śpiewaczki: Birgit Nilsson Kirsten Flagstad Helen Traubel Gwyneth Jones Deborah Polaski Frida Leider Eva Turner Waltraud Meier
Fächer mezzosopranowe i altowe Koloratur-Mezzosopran / Contralto right |350px Polski odpowiednik: mezzosopran koloraturowy / kontralt Skala: Od g do h2 Opis: Popularne zwłaszcza w operach rossiniowskich, role te były pisane oryginalnie na biegłe kontralty z dobrymi wysokimi dźwiękami. Dziś grane są często przez mezzosoprany, a czasem nawet przez soprany. Niekiedy pełny sopran liryczny z giętkim głosem śpiewa te role tak, jak napisano, natomiast prawdziwy sopran koloraturowy śpiewa te partie przetransponowane wyżej. Kontralt jest głosem bardziej wszechstronnym i rozległym niż alt, dysponuje skalą ponad trzech oktaw. W dolnym rejestrze brzmi nisko i ciemno jak alt, lecz w górnym rejestrze, brzmi jak sopran. Kontralt musi mieć biegłość techniczną, czyli umiejętność szybkiego śpiewania, zwaną koloraturą. Role: Rozyna Cyrulik sewilski (Gioacchino Rossini) Angelina Kopciuszek (Gioacchino Rossini) Izabela Włoszka w Algierze (Gioacchino Rossini) Tankred Tancredi (Gioacchino Rossini) Arsace Semiramida (Gioacchino Rossini) Romeo Capuleti i Montecchi (Vincenzo Bellini) Orsini Lukrecja Borgia (Gaetano Donizetti) Śpiewaczki: Ewa Podleś Conchita Supervía Marilyn Horne Cecilia Bartoli Vivica Genaux
Lyrischer Mezzosopran / Spielalt right |350px Polski odpowiednik: mezzosopran liryczny Skala: Od g do h2 (Od a do g2Encyklopedia muzyki PWN, red. A. Chodkowski, Warszawa 1995.) Opis: tak jak sopran liryczny, lecz z niższą skalą; w rezultacie dźwięk jest mniej ostry i bardziej subtelny. Te głosy są tak podobne, że wiele mezzosopranów lirycznych z rozszerzonym górnym rejestrem przestawia się na role sopranowe podczas swojej kariery. Role: Cherubin Wesele Figara (Wolfgang Amadeus Mozart) Oktawian Kawaler srebrnej róży (Richard Strauss) Kompozytor Ariadna na Naksos (Richard Strauss) Olga, Eugeniusz Oniegin (Piotr Czajkowski) Arianna Arianna (Claudio Monteverdi) Dorabella Così fan tutte (Wolfgang Amadeus Mozart) Carmen Carmen (Georges Bizet) Dydona Dydona i Eneasz (Henry Purcell) Śpiewaczki: Christa Ludwig Janet Baker Susan Graham Risë Stevens Anne-Sofie von Otter Frederica von Stade
Dramatischer Mezzosopran right |350px Polski odpowiednik: mezzosopran dramatyczny Skala: Od g do h2 Opis: Mezzosoprany dramatyczne mają bardzo podobną skalę do sopranów dramatycznych. Główną różnicą jest wytrzymałość i swoboda, z którą oba głosy śpiewają- mezzosopran będzie śpiewał większość czasu w niskim i środkowym rejestrze i będzie się wznosił np. do b dwukreślnego tylko w momentach kulminacyjnych. Wiele dramatycznych mezzosopranów osiąga sukces w rolach sopranowych dramatycznych o niższej tessiturze. Role: Czarownica, Dydona i Eneasz (Henry Purcell) Dalila, Samson i Dalila (Camille Saint-Saëns) Amneris, Aida (Giuseppe Verdi) Eboli, Don Carlos (Giuseppe Verdi) Azucena, Trubadur (Giuseppe Verdi) Ortruda, Lohengrin (Richard Wagner) Fryka, Złoto Renu, Walkiria (Richard Wagner) Brangena, Tristan i Izolda (Richard Wagner)
Śpiewaczki
Dramatischer Alt right |350px Polski odpowiednik: kontralt dramatyczny Skala: Od g do h2 Opis: Stylistycznie podobny do mezzosopranu dramatycznego, lecz niższy. Wiele mezzosopranów próbowało szczęścia w tych rolach, jednak wychodzi to lepiej prawdziwym altom. Głęboki, penetrujący niski głos kobiecy. To bardzo rzadki typ głosu, jest ciemniejszy i bogatszy niż typowy alt. Role: Erda, Pierścień Nibelunga (Richard Wagner) Ulryka, Bal maskowy (Giuseppe Verdi) Pani Quickly, Falstaff (Giuseppe Verdi) Florencja Albert Herring (Benjamin Britten) Marfa, Chowańszczyzna (Modest Musorgski) Klitamnestra, Elektra (Richard Strauss) Hrabina Dama pikowa (Piotr Czajkowski)
Śpiewaczki: Marian Anderson Lili Chookasian Ewa Podleś
Tiefer Alt right |350px Polski odpowiednik: niski kontralt Skala: od f do a2 Opis: Niski głos kobiecy. Jeden z dwóch rodzajów głosu, razem z Basso Profondo, w którym roztrzęsiony głos jest, niestety, cechą determinującą. Role: Genowefa, Peleas i Melisanda (Claude Debussy) Die Kranke, Mojżesz i Aaron (Arnold Schönberg) Gaja, Daphne (Richard Strauss) Annina, Kawaler srebrnej róży (Richard Strauss) Śpiewaczki: Clara Butt Kathleen Ferrier Ernestine Schumann-Heink Jadwiga Rappé
Tenorowe Stimmfächer Spieltenor / Tenor Buffo right |350px Polski odpowiednik: (Liryczny) komiczny tenor. Jest dosyć prawdopodobne dla młodego Spieltenora, aby w końcu pracować nad repertuarem dla tenorów lirycznych; decydującym czynnikiem jest piękno głosu. Skala: Od c do h1 Role: Pedrillo, Uprowadzenie z seraju (Wolfgang Amadeus Mozart)