Kodeks Efrema (nazwa łacińska: Codex Ephraemi Syri rescriptus) – rękopis Starego i Nowego Testamentu, pisany grecką majuskułą na pergaminie, w klasyfikacji Gregory-Aland oznaczany przez sigla C albo 04, w systemie von Sodena oznaczany jest przez δ 3. Również na liście rękopisów Septuaginty według klasyfikacji Alfreda Rahlfsa otrzymał siglum C. Obok Kodeksów Synajskiego, Watykańskiego i Aleksandryjskiego jest jednym z czterech wielkich kodeksów biblijnych. Znaczna część kart kodeksu została utracona.
Pochodzi z początku V wieku i jest palimpsestem ( – znów ścieram), którego górny tekst dodany został w XII wieku, stanowią go traktaty Efrema Syryjczyka. Tekst palimpsestu odczytał Konstantin von Tischendorf, który też jest jego pierwszym wydawcą. Od czasów Tischendorfa jest cytowany we wszystkich krytycznych wydaniach Nowego Testamentu. Pomimo iż pochodzi z V wieku, jego tekst nie jest tak wartościowy jak wskazywałby na to jego wiek.
Od XVI wieku przechowywany jest we Francuskiej Bibliotece Narodowej (Gr. 9).
Opis mały|Kodeks Efrema
Zawiera 1/9 Starego Testamentu (tylko 64 karty) i 2/3 Nowego Testamentu (145 kart), razem 209 kart. Liczba luk w NT przekracza 80, a dwóch ksiąg – 2 Tes i 2 J – brakuje w całości, Hbr umieszczony został za 2 Tes. Karty rękopisu mają rozmiary 33 na 27 cm, na każdej stronie mieści się tylko 1 kolumna tekstu i jest to najstarszy przykład tekstu jednokolumnowego. Kolumna tekstu stanowiona jest przez 40-46 linijek. Pisany jest brunatnym atramentem.
Litery iota oraz ipsylon, które w Kodeksie Aleksandryjskim i wielu innych rękopisach mają dwukropek – tzw. diereza – ponad nimi (Ϊ, Ϋ), gdy rozpoczynają sylabę, w niektórych rękopisach dwukropek zastępowany jest przez pojedynczą kropkę, tutaj mają niespotykaną w innych rękopisach poziomą kreskę u góry (I, Y). Oryginalny skryba nie stosował przydechów ani akcentów (dodane zostały przez późniejszą rękę).
Stosuje podział tekstu według κεφαλαια (rozdziały), których numery zamieszczono na marginesach, ale w górnym marginesie nie ma ich tytułów (τιτλοι) jak w Kodeksie Aleksandryjskim, jednak listy rozdziałów (κεφαλαια) poprzedzają Ewangelie. Tekst dzielony jest również według krótszych Sekcji Ammoniusza, których numery zostały umieszczone na lewym marginesie tekstu. Pierwotnie zawierały prawdopodobnie odniesienia do Kanonów Euzebiusza (w czerwonym kolorze). Jednak czerwony kolor odniesień do Kanonów Euzebiusza zaginął i dopiero XX-wieczni badacze stwierdzili, że istniał pierwotnie. W Dziejach, Listach oraz Apokalipsie tekst nie ma podziału na rozdziały (κεφαλαια). Podobnie jak w kodeksach Aleksandryjskim i Bazylejskim wielkie inicjały na marginesie służą do podziału na jeszcze krótsze sekcje.
Nomina sacra skracane są zawsze do formy trzyliterowej: IHΣ dla Ἰησοῦς (Jezus), IHY dla Ἰησοῦ (Jezusa), XPΣ dla Χριστὸς (Chrystus), ΧPY dla Χριστοῦ (Chrystusa), ΠΑP dla Πατήρ (Ojciec), ΣTH dla Σταυρωθῇ (ukrzyżować).
Tekst Mt 16,2b-3 oznakowany został jako wątpliwy; brak Mk 15,28. Dłuższe zakończenie Marka (16,9-20), przypada na utracone karty jednak mogło być zawarte w kodeksie ze względu na dodatkową przestrzeń jaką daje niezbędna liczba linijek tekstu brakującej partii kodeksu. Mogła to być jednak pusta przestrzeń jak w Kodeksie Watykańskim. Również tekst Łk 22,43-44 przypada na utracone karty, ale w tym przypadku nie ma możliwości by ustalić obecność tego tekstu w oryginalnym kodeksie. Wielu krytyków przypuszcza, że go nie było. Tekst J 5,4 został pominięty przez skrybę, pericope de adultera (J 7,53 – 8,11) przypada na dwie utracone karty, jednak porównanie objętości tekstu z objętością kart wskazuje, że perykopy nie było w oryginalnym tekście rękopisu (podobna sytuacja w Kodeksie Aleksandryjskim).
Tischendorf wyróżniał trzech skrybów, których oznaczał symbolami A, B, C. Dzisiaj przyjmuje się, że kodeks sporządzony został przez co najmniej dwóch skrybów. Wyróżniono też trzech korektorów pracujących nad tekstem kodeksu: C1 (albo Ca), C² (albo Cb) oraz C³ (albo Cc). Korektor C1 pracował nad kodeksem zanim ten opuścił skryptorium, dokonał jednak bardzo niewielu zmian w tekście, 27 wydanie Nestle-Alanda nie cytuje go ani razu. Korektor C² żył w VI wieku, jego korekty mają znaczenie dla poznania historii tekstu NT. Korektor C³ żył w IX wieku, dokonał zmian w tekście by przybliżyć tekst do używanego w Konstantynopolu, wprowadził akcenty i przydechy, ponadto na marginesie dodał noty liturgiczne.
Skryba popełniał czasem błąd transpozycji, tekst Ap 7,17-8,4 został wstawiony po Ap 10,10b. Skryba nie zauważył swego błędu.
Luki Rękopis nie zachował się w całości, wiele jego karto zostało utraconych, w rezultacie przekazywany przezeń tekst ma wiele luk: Ewangelia Mateusza: 1,1-2; 5,15-7,5; 17,26-18,28; 22,21-23,17; 24,10-45; 25,30-26,22; 27,11-46; 28,15-fin.; Ewangelia Marka: 1,1-17; 6,32-8,5; 12,30-13,19; Ewangelia Łukasza: 1,1-2; 2:5-42; 3,21-4,25; 6,4-36; 7,17-8,28; 12,4-19,42; 20,28-21,20; 22,19-23,25; 24,7-45 Ewangelia Jana: 1,1-3; 1,41-3,33; 5,17-6,38; 7,3-8,34; 9,11-11,7; 11,47-13,7; 14,8-16,21; 18,36-20,25; Dzieje Apostolskie: 1,1-2; 4,3-5,34; 6,8; 10,43-13,1; 16,37-20,10; 21,31-22,20; 3,18-24,15; 26,19-27,16; 28,5-fin.; List do Rzymian: 1,1-3; 2,5-3,21; 9,6-10,15; 11,31-13,10; 1. List do Koryntian: 1,1-2; 7,18-9,6; 13,8-15,40; 2. List do Koryntian: 1,1-2; 10,8-fin. List do Galatów: 1,1-20 List do Efezjan: 1,1-2,18; 4,17-fin. List do Filipian: 1,1-22; 3,5-fin. List do Kolosan: 1,1-2; 1. List do Tesaloniczan: 1,1; 2,9-fin.; 2. List do Tesaloniczan zaginął 1. List do Tymoteusza: 1,1-3,9; 5,20-fin.; 2. List do Tymoteusza: 1,1-2; List do Tytusa: 1,1-2 List do Filemona: 1-2 List do Hebrajczyków: 1,1-2:4; 7,26-9:15; 10,24-12:15; List Jakuba: 1,1-2; 4:2-fin. 1. List Piotra: 1,1-2; 4,5-fin.; 2. List Piotra: 1,1 1. List Jana: 1,1-2; 4,3-fin. 2. List Jana zaginął; 3. List Jana: 1-2 List Judy: 1-2 Apokalipsa św. Jana: 1:1-2; 3:20-5:14; 7:14-17; 8:5-9:16; 10:10-11:3; 16:13-18:2; 19:5-fin.
W Starym Testamencie zachowały się jedynie partie księgi Hioba, Przypowieści, Kohelet, Pieśń nad pieśniami, Mądrości i Syracha.
Tekst thumb|Mateusz 1,2-18 (Tischendorf facsimile)
Pomimo iż pochodzi z V wieku, jego tekst nie jest tak wartościowy jak wskazywałby na to jego wiek. W Ewangeliach jego tekst jest eklektyczny, czasem aleksandryjski, czasem bizantyjski. Element aleksandryjski jest zwykle zgodny z drugorzędnymi aleksandryjskimi rękopisami. Bruce M. Metzger sądził, że tekst rękopisu został skomponowany w oparciu o wielkie rodziny tekstualne. W Mateuszu jest słabym reprezentantem tekstu bizantyjskiego, a w Marku słabym reprezentantem aleksandryjskiego. W Łukaszu ma tekst mieszany, a w Ewangelii Jana reprezentuje typowy tekst aleksandryjski. Hermann von Soden ocenił tekst kodeksu jako aleksandryjski. Według Alanda jest zgodny z tekstem bizantyjskim 87 razy w Ewangeliach, 13 razy w Dziejach, 29 w Listach Pawła i 16 razy w Listach powszechnych. Z tekstem oryginalnym ma się zgadzać 66 razy w Ewangeliach, 38 razy w Dziejach, 104 razy u Pawła i 41 razy w Listach powszechnych. Posiada 50 niezależnych bądź szczególnych wariantów tekstowych w Ewangeliach, 11 w Dziejach, 17 u Pawła i 14 w Listach powszechnych. Aland zaklasyfikował jego tekst do Kategorii II.
W Listach powszechnych posiada tekst lepszy niż Kodeks Watykański i Synajski. W Apokalipsie Kodeks Efrema jest świadkiem tego samego tekstu co Kodeks Aleksandryjski i jest wysoko ceniony przez krytyków tekstu. W Starym Testamencie jego tekst ma wysoką wartość, był jednak lekceważony przez krytyków tekstu ze względu na słaby stan rękopisu i nieczytelność jego pierwotnego tekstu.
Interpolacje W Mateuszu 8,13 (por. Łk 7,10) posiada dodatkowy tekst: (a kiedy setnik powrócił do swego domu tej godziny, znalazł sługę zdrowym). Dodatek ten zawierają również kodeksy: א (N), Θ (0250), f1 (33, 1241), g1, syrh.
W Mateuszu 27,49 (por. J 19,34) zawiera dodatek: (inny wziął włócznię i przebił Jego bok, i natychmiast wyszła woda i krew). Wariant ten pochodzi z Jan 19,34, występuje w rękopisach א, B, L, U, Γ, 1010, 1293, syrpal, ethmss.
Obie te interpolacje obecne są również w Kodeksie Synajskim. Geneza pierwszej interpolacji nie została wyjaśniona, część rękopisów ją zawierających przekazuje tekst cezarejski. Interpolacja z Mt 27,49 jest charakterystyczna dla rękopisów aleksandryjskich, nie występuje jednak w późnych aleksandryjskich rękopisach.
Niektóre warianty W Mateuszu 11,2 przekazuje wariant tak jak rękopisy א, B, D, P, W, Z, Δ, Θ, 0233, f13, 33, ale korektor C³ zmienił na – jak w kodeksach L, f1, Byz.
W Mateuszu 22,10 przekazuje unikatowy wariant zamiast (B1, D, W, Θ, 085, 0161, f1, f13 i rękopisy tekstu bizantyjskiego) albo (kodeksy tekstu aleksandryjskiego).
W Marku 10,35 przekazuje wariant (dwaj synowie Zebedeusza) zamiast (synowie Zebedeusza), wariant ten posiadają także Kodeks Watykański oraz koptyjskie rękopisy.
W Dziejach 14,19 przekazuje zamiast .
W Dziejach 20,28 przekazuje wariant (Pana), ale korektor dodał (i Boga) i uzyskał w ten sposób wariant występujący w większości rękopisówWięcej na temat wariantów tekstowych Dz 20,28 w Warianty tekstowe Dziejów Apostolskich..
W Rzymian 16,15 przekazuje rzadki wariant , Νηρεα zamiast Ιουλιαν, Νηρεα; wariant jest wspierany tylko przez Codex Boernerianus (grecki tekst).
W Rzymian 16,24 brak całego wiersza, podobnie jak w Codex Sinaiticus A B 5 81 263 623 1739 1838 1962 2127 itz vgww copsa, bo ethro Orygeneslat.
thumb|Facsimile kodeksu z tekstem 1 Tm 3,15-16, wariant ὅς ἐφανερώθη; przykład dierezy – ostatnia litera dolnej linijki W 1. Tymoteusza 3,16 przekazuje wariant (który został objawiony), ale drugi korektor (C²) zamienił na θεός ἐφανερώθη (Bóg został objawiony)Więcej na temat wariantów tekstowych 1 Tm 3,16 w Warianty tekstowe 1. Listu do Tymoteusza..
W Jakuba 1,12 przekazuje unikatowy wariant (Pan); rękopisy bizantyjskiej tradycji mają ο (Pan), niektóre rękopisy mają ο θεος (Bóg) (2816, 33vid, 323, 945, 1739, vg, syrp), inne mają w tym miejscu opuszczenie (א, A, B, Ψ, 81, ff, cop).
W Jakuba 1,22 przekazuje wariant (słowa), podobnie jak większość rękopisów, jednak drugi korektor (C²) zamienił na (prawa), jak mają minuskułowe rękopisy: 88, 621, 1067, 1852.
W Apokalipsie 13,18 Liczba Bestii wynosi 616 (ΧΙϚ), a nie 666Hoskier, Concerning the Text of the Apocalypse, t. 2, s. 364.. Tak też ma oraz starołaciński Codex Harleianus (znany także jako Londiniensis i oznaczany przez siglum itz). Ireneusz z Lyonu wspominał, że niektóre rękopisy zawierają liczbę 616 i uznał ten wariant za błędny. Również Tykoniusz znał ten wariant.
Historia mały|Strona 52 kodeksu Paleograficznie datowany jest na V wiek. Jako miejsce powstania wskazuje się zwykle Aleksandrię lub Palestynę. Na początku VI wieku kodeks przechowywany był w Palestynie (prawdopodobnie w bibliotece cezarejskiej), na co wskazuje korektor C². W końcu IX wieku kodeks znajdował się Konstantynopolu, na co wskazuje ostatni z korektorów – C³.
W wieku XII jego tekst został starty, a na jego miejsce zapisano 38 traktatów Efrema (306-373) w przekładzie na język grecki. Frederic George Kenyon sądził, że oryginalny rękopis zawierał całą grecką Biblię, ale tylko rozproszone jego karty zostały wykorzystane przez skrybę dzieła Efrema, pozostałe karty zostały zniszczoneFrederic G. Kenyon, Our Bible and the Ancient Manuscripts, 143..
thumb|left|Tischendorf w 1841 Po upadku Konstantynopola, w 1453 roku, kodeks został przewieziony do Florencji, skąd Katarzyna Medycejska sprowadziła go do Francji.
W końcu XVII wieku odkryto, że pod zapisanym tekstem znajduje się tekst biblijny. Najstarsza nota o palimpseście pochodzi od Pierre’a Allix. Już w roku 1710 niektóre warianty kodeksu zostały wykorzystane w zrewidowanym reprincie Milla Novum Testamentum, wydanym przez Ludolph Kuster. Wyciąg wariantów kodeksu dla tego wydania sporządził Boivin, oznakowane zostały przez siglum „Paris 9”.