Stanowienie prawa – jeden z podstawowych sposobów tworzenia prawa i jeden z typów faktów prawotwórczych. Polega na dokonaniu przez podmiot wyposażony w odpowiednią kompetencję prawotwórczą czynności konwencjonalnej, z którą system prawny wiąże ustanowienie norm prawnych.

W ścisłym języku teoretycznoprawnym stanowienie prawa nie jest synonimem tworzenia prawa w ogóle. Tworzenie prawa jest pojęciem szerszym i może obejmować także inne fakty prawotwórcze, w szczególności zawarcie umowy prawotwórczej, kształtowanie się prawa zwyczajowego oraz precedens prawotwórczy. Z tego względu precedens, zwyczaj prawny czy umowa prawotwórcza nie są formami stanowienia prawa, choć mogą być sposobami powstawania norm prawnych.

Wytworem stanowienia jest akt normatywny, np. ustawa albo rozporządzenie, zawierający przepisy prawne, z których rekonstruowane są normy prawa stanowionego.

Stanowienie a tworzenie prawa

W języku potocznym i prawniczym wyrażenia „stanowienie prawa”, „tworzenie prawa” i „prawodawstwo” bywają używane zamiennie. W analizie teoretycznoprawnej ich rozróżnienie pozwala jednak oddzielić szczególny rodzaj czynności prawotwórczej od całej klasy procesów prowadzących do powstawania prawa.

Tworzenie prawa może być ujmowane jako szersza kategoria obejmująca różne fakty prawotwórcze. Wśród nich wyróżnia się przede wszystkim:

stanowienie prawa;

zawarcie umowy prawotwórczej;

kształtowanie się prawa zwyczajowego;

precedens prawotwórczy.

Stanowienie różni się od pozostałych przypadków tym, że ma postać prawnie uregulowanej czynności konwencjonalnej podmiotu wyposażonego w kompetencję prawotwórczą.

W konsekwencji sformułowanie „twórca prawa” może w szerszym języku odnosić się do wielu podmiotów i procesów, natomiast podmiot stanowienia prawa jest podmiotem, któremu określony system prawny przypisuje kompetencję do ustanowienia aktu normatywnego danego rodzaju.

Stanowienie jako fakt prawotwórczy

Fakt prawotwórczy jest faktem, z którym przyjmowane w danym systemie reguły walidacyjne wiążą obowiązywanie określonych norm prawnych.

Stanowienie jest jednym z rodzajów takich faktów. Dla jego prawnej doniosłości znaczenie ma nie tylko faktyczne zachowanie określonego podmiotu, lecz również to, czy zachowanie to zostało dokonane przez podmiot kompetentny i w sposób odpowiadający regułom obowiązującym w danym systemie.

Nie każde faktyczne wydanie tekstu o charakterze normatywnym jest więc stanowieniem prawa. O kwalifikacji danego zachowania jako czynności stanowienia decydują reguły określające m.in. podmiot kompetentny, rodzaj aktu, procedurę jego ustanowienia oraz wymagane formy działania.

Stanowienie jako czynność konwencjonalna

Stanowienie prawa jest analizowane jako szczególny przypadek czynności konwencjonalnej.

Czynność konwencjonalna polega na tym, że określonemu zachowaniu albo czynności niższego stopnia przypisuje się na podstawie odpowiednich reguł określony sens społeczny lub prawny. W przypadku stanowienia oznacza to, że zespół zachowań podjętych przez właściwe podmioty, w przewidzianej procedurze i formie, jest kwalifikowany jako ustanowienie aktu normatywnego.

Warunki prawidłowego dokonania czynności stanowienia mogą obejmować m.in.:

posiadanie odpowiedniej kompetencji prawotwórczej;

zachowanie wymaganej procedury;

spełnienie wymagań dotyczących formy aktu;

uzyskanie wymaganej większości głosów lub zgody innych podmiotów;

dokonanie wymaganych czynności końcowych, jeżeli dany system wiąże z nimi prawidłowość ustanowienia aktu.

Warunki te należy odróżnić od kwestii późniejszego ogłoszenia aktu i jego wejścia w życie, choć w konkretnym systemie również te zdarzenia mogą wpływać na możliwość uznania rekonstruowanych norm za obowiązujące.

Kompetencja prawotwórcza

Stanowienie zakłada istnienie kompetencji prawotwórczej. Jest ona szczególnym rodzajem kompetencji do dokonania czynności konwencjonalnej, z którą system wiąże ustanowienie norm prawnych.

Kompetencję prawotwórczą należy odróżnić od obowiązku skorzystania z niej. Podmiot może mieć kompetencję do ustanowienia określonego aktu, natomiast odrębna norma może nakazywać mu albo zakazywać podjęcia określonego działania.

Zakres kompetencji prawotwórczej może być określony przez:

podmiot upoważniony do stanowienia;

rodzaj aktu, który może zostać ustanowiony;

zakres spraw podlegających regulacji;

terytorialny lub podmiotowy zakres działania;

wymagania proceduralne i formalne;

relację danego aktu do innych aktów w systemie.

W państwach współczesnych kompetencje prawotwórcze mogą przysługiwać m.in. parlamentom, organom władzy wykonawczej, organom jednostek samorządu terytorialnego oraz innym podmiotom wskazanym przez konstytucję i ustawy. W systemach ponadnarodowych kompetencje prawotwórcze mogą przysługiwać także organom organizacji międzynarodowych lub ponadnarodowych.

Podmioty stanowienia prawa

Nie istnieje jedna uniwersalna lista podmiotów stanowienia prawa. To, kto może stanowić prawo i jakiego rodzaju akty może wydawać, zależy od systemu prawnego oraz przyjętych w nim reguł kompetencyjnych.

W różnych systemach kompetencje do stanowienia mogą przysługiwać w szczególności:

parlamentom i innym organom ustawodawczym;

głowie państwa – w takim zakresie, w jakim konstytucja przyznaje jej kompetencje prawotwórcze;

rządowi, jego przewodniczącemu i poszczególnym członkom, jeżeli są upoważnieni do wydawania aktów normatywnych;

organom samorządu terytorialnego;

organom i instytucjom organizacji ponadnarodowych, np. Unii Europejskiej;

innym podmiotom wyposażonym przez system prawny w kompetencję prawotwórczą.

W monarchiach konstytucyjnych określone czynności prawodawcze mogą należeć również do monarchy, choć zakres jego udziału i charakter tej kompetencji zależą od ustroju danego państwa.

Sędziowie nie są natomiast podmiotami stanowienia prawa jedynie z tego powodu, że ich orzeczenia mogą mieć charakter precedensowy. Precedens prawotwórczy stanowi odrębny typ faktu prawotwórczego. Podobnie tworzenie się prawa zwyczajowego nie jest stanowieniem prawa.

Wytwór stanowienia

Wytworem stanowienia prawa jest akt normatywny. W zależności od systemu i kompetencji podmiotu może nim być np.:

konstytucja lub ustawa konstytucyjna;

ustawa;

rozporządzenie;

dekret lub inny akt o mocy ustawy;

zarządzenie o charakterze normatywnym;

akt prawa miejscowego;

inny przewidziany prawem akt normatywny.

Wyliczenie to dotyczy form aktów będących wytworami stanowienia, a nie wszystkich form tworzenia prawa.

Precedens sądowy, zwyczaj prawny oraz umowa prawotwórcza nie są aktami stanowienia. Wiążące referendum może natomiast pełnić różną funkcję w zależności od konstrukcji danego systemu: może być elementem procedury stanowienia, przypadkiem współstanowienia albo odrębnym faktem prawotwórczym.

Akt normatywny, przepis prawny i norma prawna

Stanowienie prawa należy odróżnić od jego wytworu oraz od norm będących rezultatem prawotwórstwa.

Schematycznie relację można przedstawić następująco:

stanowienie prawa jako fakt prawotwórczy → akt normatywny → przepisy prawne → normy prawne rekonstruowane z tekstu

Akt normatywny jest tekstowym wytworem czynności stanowienia. Składa się z przepisów prawnych oraz innych elementów tekstu prawnego. Norma prawna nie jest natomiast tożsama z pojedynczym przepisem: jest rekonstruowana z jednego lub, częściej, z wielu przepisów przy zastosowaniu przyjmowanych reguł wykładni.

Z tego względu nie jest precyzyjne utożsamianie stanowienia prawa z samym „pisaniem norm”. Prawodawca formułuje tekst aktu normatywnego, a treść norm prawnych rekonstruowana jest z tego tekstu z uwzględnieniem przyjmowanych reguł egzegezy.

Współstanowienie

Szczególnym przypadkiem stanowienia jest współstanowienie aktu normatywnego. Występuje wtedy, gdy kompetencja do ustanowienia jednego aktu została przyznana więcej niż jednemu podmiotowi i dla jego skutecznego ustanowienia konieczne jest wspólne wykonanie tej kompetencji.

Przykładem może być współstanowienie rozporządzenia przez dwóch ministrów albo – w prawie Unii Europejskiej – przyjmowanie określonych aktów wspólnie przez Parlament Europejski i Radę Unii Europejskiej.

Współstanowienia nie należy utożsamiać ze współuczestniczeniem w stanowieniu. W procesie prawodawczym mogą uczestniczyć podmioty, które składają projekt, wydają opinię, udzielają zgody, konsultują albo dokonują innych czynności proceduralnych, nie będąc przez to współpodmiotami kompetencji do ustanowienia aktu.

Proces stanowienia prawa

Samo stanowienie jako czynność prawotwórczą należy odróżnić od szerszego procesu stanowienia prawa. Proces ten może obejmować czynności poprzedzające właściwy akt stanowienia i czynności następujące po nim.

Do procesu prawodawczego mogą należeć m.in.:

rozpoznanie potrzeby regulacji;

przygotowanie projektu aktu;

konsultacje i opiniowanie;

wykonanie inicjatywy ustawodawczej;

debata nad projektem;

podejmowanie wymaganych uchwał;

dokonanie czynności właściwego stanowienia;

podpisanie lub zatwierdzenie aktu, jeżeli wymaga tego system;

ogłoszenie aktu.

Nie każdy uczestnik procesu stanowienia jest zarazem podmiotem stanowienia. Eksperci, organizacje społeczne, podmioty konsultowane czy podmioty mające inicjatywę ustawodawczą mogą wpływać na treść regulacji, nie mając kompetencji do ostatecznego ustanowienia aktu.

Władcze i negocjacyjne tworzenie prawa

W literaturze spotyka się również klasyfikację sposobów tworzenia prawa ze względu na udział przyszłych adresatów w kształtowaniu regulacji.

Maciej Koszowski wyróżnia woluntarystyczne (władcze) tworzenie prawa, w którym treść regulacji jest ustalana przez podmiot prawotwórczy bez uzależnienia jej od zgody przyszłych adresatów, oraz konsensualne (negocjacyjne) tworzenie prawa, w którym stanowisko przyszłych adresatów jest uwzględniane w kształtowaniu regulacji.

Podział ten dotyczy szerzej sposobu tworzenia prawa i nie powinien być utożsamiany z rozróżnieniem poszczególnych typów faktów prawotwórczych. W szczególności samo uwzględnianie opinii adresatów w konsultacjach nie powoduje, że stają się oni podmiotami kompetencji prawotwórczej.

Inne fakty prawotwórcze

Poza stanowieniem do tradycyjnie wyróżnianych sposobów powstawania prawa należą:

zawarcie umowy prawotwórczej – gdy system prawny wiąże z zawarciem określonej umowy ustanowienie norm prawnych;

kształtowanie się prawa zwyczajowego – proces powstawania norm prawa zwyczajowego na podstawie utrwalonej praktyki i innych wymaganych przez daną kulturę prawną przesłanek;

precedens prawotwórczy – rozstrzygnięcie, z którym system wiąże powstanie normy mającej znaczenie dla późniejszych przypadków.

Odróżnienie tych faktów od stanowienia pozwala uniknąć traktowania każdego przypadku powstawania prawa jako działania jednego „prawodawcy”. W szczególności prawo zwyczajowe może powstawać w procesie społecznym, który nie ma struktury jednostkowej czynności stanowienia.

Zobacz też

tworzenie prawa

fakt prawotwórczy

akt normatywny

kompetencja (prawo)

norma kompetencyjna

czynność konwencjonalna

przepis prawny

norma prawna

źródła prawa

precedens

prawo zwyczajowe

proces legislacyjny

Przypisy

Bibliografia