Bożena Stelmachowska

Bożena Stelmachowska (ur. 5 grudnia 1889 we Wrześni, zm. 21 listopada 1956 w Toruniu) – polska etnografka, doktor habilitowana nauk humanistycznych, działaczka społeczna i polityczna, badaczka tradycyjnej kultury Słowińców i Kaszub.

Życiorys Rodzina Jej ojciec – Ksawery (zm. 1908) był architektem. Matka – Ludwika z Hundtów pochodziła z rodziny emigrantów szkockich osiadłych na Pałukach, w miejscowości Ośno. Była najmłodsza z sześciorga rodzeństwa. Brat Bronisław (ur. 1883, zm. 1940 w Katyniu) był prawnikiem i profesorem Uniwersytetu Poznańskiego oraz Sędzią Sądu Najwyższego. Brat Metody (ur. 1885, zm. 1927) w latach 1919–1927 był starostą rawickim.

Wykształcenie i praca W 1908 roku skończyła pensję żeńską. W latach 1911–1918 pracowała jako nauczycielka języka polskiego w tajnej szkole polskiej przy parafii Św. Łazarza w Poznaniu. W tym czasie uczyła się historii i literatury polskiej na kursach organizowanych przez tajne Towarzystwo Tomasza Zana i Towarzystwo Pomocy Rodzicielskiej oraz na wyższych kursach dla dziewcząt im. Królowej Jadwigi. W latach 1919–1925 studiowała na Uniwersytecie Poznańskim archeologię pod kierunkiem Prof. Józefa Kostrzewskiego i etnografię pod kierunkiem Jana Stanisława Bystronia. W 1925 roku uzyskała stopień doktora na podstawie rozprawy System trzech epok w prehistorii polskiej. W latach 1920–1928 pracowała jako asystentka bibliotekarza w Katedrze Etnografii. W latach 1934–1939 pracowała jako kustosz w Muzeum Miejskim w Poznaniu, pełniąc funkcję kierowniczą. W 1939 uzyskała stopień doktora habilitowanego na Uniwersytecie Warszawskim na podstawie dwóch publikacji: Rok obrzędowy na Pomorzu (Toruń 1933) oraz Podkoziołek w obrzędowości zapustnej Polski zachodniej (Poznań 1933). W okresie II wojny światowej wykładała etnografię na tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich. Od maja 1945 do stycznia 1946 pracowała na stanowisku nieetatowego docenta na Uniwersytecie Poznańskim. W 1945 roku została zatrudniona w Katedrze Etnologii i Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, od 1946 na stanowisku profesora nadzwyczajnego. Współpracowała z Instytutem Bałtyckim w Gdańsku, Instytutem Zachodniosłowiańskim w Poznaniu, Szkołą Morską w Gdyni (dla której zbierała eksponaty etnograficzne). Pomagała w organizacji wystaw w Muzeum w Kartuzach i Muzeum w Kwidzynie. thumb|Kamienica przy ul. Niegolewskich 16 w Poznaniu

Działalność naukowa Redagowała wydawane przez Instytut Zachodnio-Słowiański Uniwersytetu Poznańskiego zeszyty „Archiwum Etnograficzne”. Współpracowała z Komisją Etnograficzną Polskiej Akademii Umiejętności. Od 1945 roku była członkinią Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (w latach 1945–1947 oraz 1953–1956 będąc członkinią Zarządu Głównego). Współpracowała z CPLiA oraz zespołami folklorystycznymi.

Była autorką publikacji książkowych, z których dwie ukazały się już po jej śmierci. Jej dorobek naukowy obejmuje kilkadziesiąt artykułów opublikowanych w czasopismach naukowych o profilu archeologicznym: „Z Otchłani wieków: pismo poświęcone pradziejom Polski”, „Przegląd archeologiczny”, etnograficznym: „Lud” i „Polska sztuka ludowa” oraz pozostałych: „Przegląd Zachodni”, „Teka Pomorska”, „Ziemia”, „Slavia Occidentalis”, „Kronika Miasta Poznania”, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, „Głos Uczelni”. Oprócz tego artykuły o charakterze popularnonaukowym publikowane były na łamach gazet: „Jantar”, „Kurier poznański”, „Głos Wielkopolski”, „Życie Warszawy”, „Rzeczpospolita”, „Dziennik Bałtycki”, „Rejsy” (dodatek do „Dziennika Bałtyckiego”).

Wykształciła wielu uczniów, którzy brali wraz z nią udział w terenowych badaniach etnograficznych Pomorza Gdańskiego i Zachodniego.

Działalność społeczna i polityczna Działaczka Narodowej Demokracji (należała do Obozu Wielkiej Polski oraz Stronnictwa Narodowego)M. Gniadek-Zieliński, Słowiańszczyzna i słowiańskość w myśli narodowej, [w:] Encyklopedia ruchu narodowego. Organizacje, wydarzenia, pojęcia, t. 6, red. K. Kawęcki, Warszawa 2024, s. 155., była kierowniczką działu „Ruch kobiecy” organu Narodowej Organizacji Kobiet. Została za to odznaczona w 1938 roku orderem Polonia Restituta.

Śmierć i spuścizna Zmarła 21 listopada 1956 roku w Toruniu. Staraniem jej długoletniej towarzyszki życia Wandy Brzeskiej została pochowana na cmentarzu Górczyńskim w PoznaniuKwatera IVP, rz. 2, m. 17.. W 1963 roku archiwum naukowe i prywatne zostało przekazane w akcie darowizny do Archiwum PAN Oddział w Poznaniu. W 2020 roku zrekonstruowano nagrobek, na którym umieszczono rzeźbę autorstwa kaszubskiego artysty Piotra Golli oraz kapliczkę autorstwa Piotra Perzyńskiego.

Upamiętnienie Jest jedną z bohaterek wystawy „Etnografki, antropolożki, profesorki” w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie (2022–2023). Jej teksty opublikowano w książce Żywe ogniwa. Wybór tekstów polskich etnografek (1888–1939). Wydawcą jest Państwowy Instytut Wydawniczy i Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów.thumb|Nagrobek Prof. Bożeny Stelmachowskiej

Wybrane publikacje Z przeszłości Słowian północno-zachodnich 1930 Stosunek Kaszub do Polski 1932 Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń 1933 Podkoziołek w obrzędowości zapustnej Polski zachodniej, Poznań 1933 Regionalizm etnograficzny na tle przykładów ze współczesnej twórczości Polski zachodniej 1936 Etnografia Pomorza i Prus Wschodnich 1937 Sztuka ludowa na Kaszubach 1937 Kultura kontynentalna i literalna ludu 1946 Zdobnictwo ludowe ziemi pyrzyckiej 1946

Polska kultura ludowa czynnikiem zespalającym Ziemie Odzyskane 1946

Ceramika Kaszubów 1951

Przypisy

Bibliografia Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa 1977. Dorota Krystyna Rembiszewska, Etnografka o etnografce. Bożena Stelmachowska we wspomnieniach Wandy Brzeskiej, w: G. Kubica, K. Majbroda (red.), Obserwatorki z wyobraźnią. Etnograficzne i socjologiczne pisarstwo kobiet. Wrocław 2014, s. 287–295.

Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Poznańskiego Kategoria:Członkinie Narodowej Organizacji Kobiet Kategoria:Ludzie urodzeni we Wrześni Kategoria:Pochowani na cmentarzu Górczyńskim w Poznaniu Kategoria:Polscy etnografowie Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Ziem Zachodnich Kategoria:Urodzeni w 1889 Kategoria:Zmarli w 1955 Kategoria:Członkowie Obozu Wielkiej Polski Kategoria:Politycy Stronnictwa Narodowego