Sosnowiec – miasto na prawach powiatu w Polsce, w województwie śląskim. Położone na Wyżynie Śląskiej, stanowiącej część Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Najludniejsze miasto Zagłębia Dąbrowskiego – regionu stanowiącego część zachodniej Małopolski. Miasto ulokowane nad Czarną Przemszą i Białą Przemszą oraz ich dopływami Brynicą i Bobrkiem. Znajduje się w centralnej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Drugie pod względem liczby ludności i ósme pod względem powierzchni miasto Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Według danych GUS z dnia 31 grudnia miasto było zamieszkiwane przez osób.
Pod względem historycznym i kulturowym Sosnowiec leży w Małopolsce, w dawnej ziemi krakowskiej, a niewielka część na Górnym Śląsku, którego skrawek znalazł się w granicach miasta na skutek zmian administracyjnych pod koniec
Nazwa miasta Miasto powstało w wyniku procesów urbanizacyjnych, polegających na połączenia wielu miejscowości. Ich historyczne nazwy zostały odnotowane w dawnych tekstach źródłowych. W ukończonej w latach 1470–1480 księdze „Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis” Jan Długosz umieścił nazwy wsi Klimontów w formach „Clymonthow” oraz „Clymuntow”, Zagórze w formie „Zagorze”, Sielec w formie „Szyedlecz”, Porąbka w formie „Porambka” oraz Pogoń w formie „Pogonya”. Wzmianka o osadzie, której nazwa zapewne pochodzi od borów sosnowych, porastających jej okolice przed , odpowiadającej nazwie dzisiejszego Sosnowca, pojawiła się w źródłach historycznych w XVII wieku. Miejscowość pojawiła się na mapie Polski Karola de Perthéesa z jako osada Sosnowka. W czasach Cesarstwa Rosyjskiego upowszechniła się oficjalna nazwa wsi, a potem miasta Sosnowice, co znajduje odzwierciedlenie w licznych dokumentach z tamtego okresu. „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego”, wydany w latach 1880–1902, notuje zmienioną nazwę miasta „Sosnowiec”, co świadczy o tym, że jego współczesna nazwa została w tym okresie formalnie utrwalona. W latach 1939–1945 dla miasta funkcjonowała niemiecka nazwa okupacyjna Sosnowitz.
Zarys historyczny Do najstarszych śladów osadnictwa w Sosnowcu należą znaleziska z cmentarzyska łużyckiego na terenie dzielnic Pogoń i Sielec, które są wstępnie datowane na okres epoki brązu i wczesną epokę żelaza. Udokumentowana historia osadnictwa na terenach dzisiejszego Sosnowca sięga czasów piastowskich. Pierwsze wzmianki o Klimontowie, Milowicach i Zagórzu pochodzą z Później dokumenty wymieniają Sielec (), Pogoń () i Porąbkę (). Pod koniec XVI stulecia pojawiają się najstarsze zapiski o Niwce i Niemcach (dzisiejszych Ostrowach Górniczych), a w połowie XVII wieku o Środuli oraz osadzie Mrowisko, która z czasem przekształciła się w prywatne miasto Modrzejów. Do , kiedy nad ustawami procedował Sejm Wielki, większość wymienionych osad leżała w województwie krakowskim, zaś pozostała część leżała w księstwie siewierskim pod panowaniem biskupów krakowskich (ostatecznie księstwo to zostało bezpośrednio włączone w granice Rzeczypospolitej w 1790 roku). Po ostatnim rozbiorze Polski w obszar obecnego miasta Sosnowiec (z wyjątkiem Jęzora) stał się przejściowo częścią tzw. prowincji Nowy Śląsk pod administracją Królestwa Prus (zaboru pruskiego). W w wyniku wojen napoleońskich został wyzwolony i włączony do Księstwa Warszawskiego. Po upadku Napoleona, od 1815 aż do , osady dzisiejszego miasta weszły w skład Królestwa Polskiego będącego częścią Cesarstwa Rosyjskiego (zabór rosyjski). W do granicy Królestwa Polskiego z Cesarstwem Austriackim w Maczkach doprowadzona została Kolej Warszawsko-Wiedeńska, dla której w powstało połączenie z Koleją Górnośląską Królestwa Prus, prowadzące przez obszar osady Sosnowice. W uruchomiono, w ramach tzw. Kolei Iwanogrodzko-Dąbrowskiej, połączenie szerokotorowe z Dęblinem. Budowa kolei transgranicznej i rosyjsko-pruska wojna celna w latach 70. XIX wieku dały impuls do rozwoju osady, w której od rozwijało się górnictwo, a od hutnictwo cynku. W drugiej połowie XIX wieku do Zagłębia Dąbrowskiego przybyli z Saksonii Lamprechtowie, Schönowie i Dietlowie oraz Renardowie ze Śląska, którzy poprzez swoje inwestycje przyczynili się do dynamicznego rozwoju przemysłu i wzrostu liczby ludności w okolicy. Wieś Sosnowice obwołano miastem na podstawie ukazu cara Rosji Mikołaja II z 10 czerwca z inicjatywy sosnowieckich przemysłowcówFanny Lamprecht „Rodziny Lamprechtów i Shoenów w Sosnowcu. Wspomnienia 1857–1918” Sosnowiec 2002.. lewo|alt=Mapa Zagłębia Dąbrowskiego z 1846 roku|mały|Mapa Zagłębia Dąbrowskiego po 1859 r W celu utworzenia miasta Sosnowice, decyzją monarchy połączono miejscowości Stary Sosnowiec, Nowy Sosnowiec, Sielec, Środulka, Kuźnica, Ostra Górka, Pogoń, Radocha i osada Blumenthala. W momencie utworzenia miasto miało obszar i blisko mieszkańców. Posiadało własną prasę, teatr zawodowy, rozwinięte lecznictwo ze szpitalem. Przy znacznym udziale napływającej do miasta ludności żydowskiej rozwinął się handel i usługi. W lutym rozpoczęto w Sosnowcu strajk generalny w wyniku którego, stanęły największe zakłady, a na terenie huty „Katarzyna” doszło do masakry robotników. Na przełomie października i listopada doszło do nieudanej próby obalenia rosyjskich władz powiatowych w Będzinie i upadku tzw. Republiki Zagłębiowskiej, wywołując carskie represje. W Sosnowiec, z liczbą przekraczającą 63 tys., stał się trzecim co do ilości mieszkańców, po Warszawie i Łodzi, miastem w Królestwie Polskim. Na początku sierpnia Zagłębie Dąbrowskie zostało zajęte przez wojsko niemieckie, które rozpoczęło planową akcję niszczenia i rozkradania sosnowieckich zakładów przemysłowych. Okręg dąbrowski został rozdzielony w styczniu na niemiecką i austriacką strefę okupacyjną, w wyniku czego podjęto decyzję o włączeniu w obszar Sosnowca Dębowej Góry, Konstantynowa, Pekinu, Środuli, Milowic i Modrzejowa.
Przy aktywnym udziale miejscowej ludności, w czasie I wojny światowej i powstań śląskich w , zakończono kształtować granice niepodległej Polski i tym samym odebrano miastu korzystne przygraniczne położenie. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku Sosnowiec, wraz z całym Zagłębiem Dąbrowskim, został włączony w skład województwa kieleckiego i stał się trzecim, po Częstochowie i Radomiu, co do wielkości miastem województwa kieleckiego (przed Kielcami będącymi na czwartym miejscu). Sosnowiec, liczący po wojnie ponad 86 tys. mieszkańców, odbudował swój potencjał gospodarczy i w zyskał status miasta na prawach powiatu. W miasto stało się siedzibą Izby Przemysłowo-Handlowej, a w uruchomiona została pierwsza linia tramwajowa.
W 1933 roku pojawiły się plany utworzenia województwa sosnowieckiego. Minister handlu i przemysłu Eugeniusz Kwiatkowski planował że województwo sosnowieckie będzie obejmywało obszar województwa kieleckiego, łódzkiego, krakowskiego i fragmentu śląskiego. Plany powracały w 1935 i 1938 roku. Nigdy się nie udały z powodu wybuchu II wojny światowej.
4 września Sosnowiec został zajęty przez wojska niemieckie i już tego samego dnia Niemcy zaczęli dokonywać egzekucji. W okresie okupacji niemieckiej został bezpośrednio włączony do hitlerowskiej Rzeszy. Planowa akcja eksterminacji żydów i sosnowieckich elit (w kwietniu i maju Niemcy przeprowadzili tzw. „Intelligenzaktion”, aresztowano wówczas inżynierów, nauczycieli, techników i urzędników; mała część z nich wróciła do domów, tylko nielicznej części pozostałych osób udało się przeżyć obóz koncentracyjny w Dachau) w warunkach wojennych doprowadziła do spadku liczby ludności ze 130 tys. w do 86 tys., a z 26 tys. Żydów przeżyła jedynie ukryta garstka.
27 stycznia do miasta wkroczyły oddziały Armii Czerwonej kończąc okres okupacji niemieckiej, ale jednocześnie wprowadzając w mieście nowy komunistyczny porządek. W warunkach funkcjonowania znacjonalizowanych zakładów przemysłowych podjęto odbudowę gospodarki powojennego Sosnowca. W do obszaru miasta włączono obszar gminy Niwka z Niwką, Bobrkiem, Borem i Dańdówką oraz osiedle Jęzor, a w fragment Katowic ze Stadionem Ludowym. 16 września odsłonięto w dzielnicy Sielec Pomnik Czynu Rewolucyjnego, pod którym w gościł przywódca Kuby, Fidel Castro, a w przywódca Związku Radzieckiego, Leonid Breżniew. W wyniku decyzji politycznych w rozpoczęto budowę Huty „Katowice” w Dąbrowie Górniczej. Rozpoczęte na szeroką skalę prace objęły obszar całego Zagłębia Dąbrowskiego, znacznie przeobrażając układ urbanistyczny Sosnowca poprzez przebudowę szlaków komunikacyjnych i budowę nowych osiedli mieszkaniowych dla napływającej ludności. W do terenu Sosnowca zostały przyłączone obszary miast Zagórze, Klimontów oraz Kazimierz Górniczy z Porąbką i Maczkami, tworząc jego kolejne dzielnice.
W zaistniała potrzeba sprywatyzowania przedsiębiorstw państwowych znajdujących się na terenie miasta. W wyniku procesów przewłaszczeniowych, które doprowadziły je do likwidacji, miasto straciło niemal cały potencjał gospodarczy pochodzący z przemysłu ciężkiego. Wskutek reformy samorządowej od 1 stycznia Sosnowiec został na nowo miastem na prawach powiatu. 14 czerwca , w czasie VII pielgrzymki do Polski, papież Jan Paweł II odwiedził miasto, spotykając się z mieszkańcami na placu przy ulicy Gwiezdnej, w dzielnicy Klimontów, gdzie wzniesiony został pomnik upamiętniający to wydarzenie.
Rozwój terytorialny Sosnowca † = obelus oznacza jednostkę administracyjną zniesioną po włączeniu obszaru danej miejscowości do Sosnowca
N = jednostka nowo utworzona;
10x10px = jednostka docelowa po ekskorporacji terenów z Sosnowca;
tło różowe = obszar ekskorporowany +Data inkorporacji lub ekskorporacjiMiejscowośćPrzynal. adm. przed inkorporacją lub po ekskorporacjiObszar objęty zmianąŹródło1902-06-10Stary Sosnowiecgm. GzichówcałyUkaz cara Rosji Mikołaja II z 10 czerwca 1902.1902-06-10Ostra Górkagm. Gzichówcały1902-06-10Osada Blumenthalagm. Gzichówcały1902-06-10Polegm. Gzichówcały1902-06-10Pogońgm. Gzichówcały1902-06-10Radochagm. Gzichówcały1902-06-10Sielecgm. Górniczacały1902-06-10Kuźnicagm. Górniczacały1902-06-10Środulkagm. Górniczacały1915-07-31Dębowa Góragm. ZagórzeczęśćRurkownia i cegielnia Hrabia Renard oraz fabrykę lin drucianych A. Deichsel.Kreis-Blatt des Kreises Bendzin, 1915, No. 24 (s. 5).1915-08-01Konstantynówgm. ZagórzecałyKreis-Blatt des Kreises Bendzin, 1915, No. 21.1915-08-01Pekingm. Zagórzecały1915-08-01Środulagm. Zagórzecały1915-08-02Zagórze-Majątekgm. Zagórze †całyKreis-Blatt des Kreises Bendzin, 1915, No. 23 / Gazeta Urzędowa Powiatu Będzińskiego, Nr 23 z 27 lipca 1915 (Ogłoszenie, s. 3).1915-11-01Milowicegm. Milowice †całyKreis-Blatt des Kreises Bendzin, 1915, No. 38 (s. 9).1915-11-01Modrzejówgm. Modrzejów †cały1915-11-01Huta Puszkinagm. Modrzejów †cały1953-09-12Bobrekgm. Niwka †cały.1953-09-12Bórgm. Niwka †cały1953-09-12Dańdówkagm. Niwka †cały1953-09-12Niwkagm. Niwka †cały1953-09-12Jęzorm. Jaworznocały1953-09-12fragmentm. Mysłowiceczęść (parcele)1953-09-12Kolonia Brazyliam. Czeladź 10x10pxczęść1953-09-12fragmentm. Mysłowice 10x10pxczęśćGrunta położone na prawym brzegu Czarnej Przemszy.1959-12-31Zagórze Folwarkos. Zagórze 10x10pxczęśćCzęść terenów pofolwarcznych Zagórze. (ok. 100 ha).1960-12-31Park Kultury Fizycznejm. Katowicecały (45,1198 ha).1960-12-31fragmentm. Będzinczęść (11 ha).1975-05-27Kazimierzm. Kazimierz Górniczy †cały.1975-05-27Grabocinm. Kazimierz Górniczy †cały1975-05-27Niemcem. Kazimierz Górniczy †cały1975-05-27Ostrowym. Kazimierz Górniczy †cały1975-05-27Ostrowy Górniczem. Kazimierz Górniczy †cały1975-05-27Maczkim. Kazimierz Górniczy †cały1975-05-27Cieślem. Kazimierz Górniczy †cały1975-05-27Stare Maczkim. Kazimierz Górniczy †cały1975-05-27Porąbkam. Kazimierz Górniczy †cały1975-05-27Klimontówm. Klimontów †cały1975-05-27Józefówm. Zagórze †cały1975-05-27Zagórzem. Zagórze †cały1997-01-01fragmentm. Będzinczęść (10,78 ha).1997-01-01fragmentm. Będzin 10x10pxczęść (4,64 ha)
Uwarunkowania geograficzne Położenie mały|Sosnowiec, Plac Stulecia i pomnik Jana Kiepury (2020)