Parafia Ewangelicko-Augsburska w Zabrzu

Parafia Ewangelicko-Augsburska w Zabrzu – parafia Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP z siedzibą w Zabrzu, znajdująca się na terenie diecezji katowickiej. W 2019 liczyła ponad 500 wiernych.

Historia Historia parafii w Zabrzu Początki luteranizmu na terenie Zabrza W I połowie XVI wieku idee Reformacji pomyślnie rozprzestrzeniały się na terenie współczesnego Zabrza. Ewangelickimi pozostawały wówczas kościoły w Mikulczycach, Biskupicach i Kończycach. Rozwój ewangelicyzmu został tutaj zahamowany przez trwającą w latach 1618–1648 wojnę trzydziestoletnią, a następnie rozpoczętą po niej kontrreformację. Luteranie utracili wszystkie kościoły na tym terenie, a według spisu statystycznego z 1724 na terenie współczesnego Zabrza i okolicznych miast ewangelicy w zasadzie nie zamieszkiwali.

Reaktywacja działalności Kościoła Ewangelickiego Do powrotu ludności ewangelickiej na teren Zabrza doszło w związku z rozwojem tutejszego przemysłu, zwłaszcza w wyniku założenia w 1791 Kopalni „Królowa Luiza”. Ewangelikami była znaczna część osadników przybyłych tu do pracy, w szczególności stanowiących kadrę urzędniczą. Wierni początkowo należeli formalnie do parafii ewangelickiej w Tarnowskich Górach, jednak czynności duszpasterskie (chrzty, pogrzeby, śluby) na miejscu prowadzone były przez rzymskokatolickich duchownych z parafii św. Andrzeja, a następnie odnotowywane w tarnogórskich księgach parafialnych, co było możliwe dzięki przyjaznym stosunkom panującym pomiędzy proboszczem katolickim a ewangelickim. W Zabrzu nabożeństwa prowadzone były przez duchownego z Tarnowskich Gór raz w miesiącu i odbywały się one w budynku starej cechowni, udostępnionej parafii na cele kultu.

W związku z powstaniem w 1809 parafii ewangelickiej w Gliwicach, w 1810 zaproponowała ona wiernym z Zabrza włączenie się w jej struktury. Dokonano tego jednak dopiero w 1830.

W 1846 została oddana do użytku Górnośląska Kolej Żelazna, która połączyła miasto z siecią kolejową z pozostałą częścią Prus. Na skutek tego zwiększone zostało tu wydobycie węgla kamiennego oraz produkcja przemysłowa, co doprowadziło do wzrostu liczby ludności i rozwoju wspólnoty ewangelickiej, którą stanowiło w tym czasie około 500 osób. Z uwagi na powiększającą się liczbę wiernych, w 1854 w pobliżu starej cechowni wykorzystywanej jako dom modlitwy otwarta została szkoła ewangelicka.

Wobec braku własnego cmentarza, pochówki zabrzańskich luteran odbywały się na cmentarzu rzymskokatolickim. W 1867 wobec braku miejsca proboszcz katolicki odmówił ewangelikom prawa do pochówków na tej nekropolii, na skutek czego postanowili oni o założeniu własnego cmentarza. Dzięki wsparciu hrabiego Henckel von Donnersmarck, cmentarz ewangelicki w Zabrzu został poświęcony w 1868.

Powstanie parafii ewangelickiej w Zabrzu W 1870 gliwicka parafia utraciła możliwość prowadzenia nabożeństw w Zabrzu w domu modlitwy urządzonym w budynku starej cechowni. Sytuacja ta doprowadziła do zintensyfikowania zabiegów w celu powstania tu własnego kościoła i powołania w mieście niezależnej parafii. Stało się to możliwe w efekcie pozyskania wsparcia finansowego udzielonego przez parafię w Gliwicach oraz ze środków z darowizn zewnętrznych. W 1872 został otwarty nowy budynek szkoły ewangelickiej. Rozpoczęta została także budowa kościoła.

1 czerwca 1873 została utworzona samodzielna parafia ewangelicka w Zabrzu, w skład której oprócz samego Zabrza weszły także miejscowości: Dorota, Maciejów, Małe Zabrze, Mikulczyce, Sośnica, Zaborze, jak również Biskupice, gdzie funkcjonowała oddana do użytku w 1870 szkoła ewangelicka, w której obiekcie urządzona została również kaplica, należąca do tej pory do parafii w Bytomiu.

W sierpniu 1874 została ukończona budowa kościoła, który został poświęcony 25 października 1874. Podczas tej uroczystości miało miejsce również wprowadzenie pierwszego zabrzańskiego proboszcza, którym został ks. Gustaw Adolf Kuhn, pracujący tu od 1872 jako wikariusz. W 1879 oddany do użytku został budynek plebanii.

Nabożeństwa w parafii prowadzone były przede wszystkim w języku niemieckim, polskojęzyczne nabożeństwa odbywały się średnio 9 razy w roku. Rozwijała się działalność edukacyjna prowadzona przez parafię, na terenie miasta istniało wówczas 8 szkół ewangelickich. Parafia angażowała się również w służbę charytatywną. W 1883 z inicjatywy proboszcza w mieście funkcjonowanie rozpoczęła stacja diakonijna, która zajęła się prowadzeniem opieki nad osobami w podeszłym wieku, sierotami i niepełnosprawnymi. Powstanie placówki było powodem rozpoczęcia starań w celu budowy sierocińca oraz pomieszczeń do obsługi chorych. Przy parafii rozpoczęły działalność również organizacje takie jak Związek Ewangelickich Kobiet i Dziewcząt, Związek Ewangelickich Mężczyzn i Młodzieńców, czy Stowarzyszenie Pieśni Kościelnej „Harmonia”. Ówczesne życie religijne pozostawało bardzo mocno skupione wokół kościoła. Koncentrowano się również na rozwoju muzyki.

1 października 1886 Biskupice usamodzielniły się jako osobna parafia

Rozwój działalności na przełomie XIX i XX wieku 1893 parafia skupiała 2275 wiernych. W roku tym zmarł dotychczasowy proboszcz ks. Gustaw Adolf Kuhn. W 1894 jego następcą został ks. Wilhelm Waiss, pełniący urząd do 1913. Podczas trwania jego kadencji nastąpił moment największej dynamizacji rozwoju parafii. W okresie tym miejscowa szkoła ewangelicka została przekształcona w liceum dostępne dla uczniów wszystkich wyznań. Działającą ponadto w Zaborzu prywatną szkołę męską przekształcono w Gimnazjum im. Królowej Luizy.

Z uwagi na duży udział urzędników i inżynierów pośród członków parafii w Zabrzu, jednostka dysponowała znacznymi środkami finansowymi. Dzięki temu w 1897 jej budynki zostały wyremontowane. W tym czasie liczba członków parafii wynosiła 3072 osoby. Najszybszy przyrost liczby wiernych odnotowywany był wówczas w Zaborzu, w związku z tym w 1905 poświęcony tam został filialny kościół Królowej Luizy. W 1910 parafia w Zabrzu została podzielona na dwa okręgi (Zabrze i Zaborze), które posiadały osobnych proboszczów. W Zabrzu powstał również dom diakonis.

W 1907 liczba członków zabrzańskiej parafii osiągnęła 5111 osób. W 1909 został założony chór. Aktywnie działało także Koło Pań, które prowadziło m.in. pracownie robót ręcznych, kroju i szycia.

W 1913 pracę na stanowisku proboszcza zakończył ks. Wilhelm Waiss, a funkcję tę objął wówczas ks. Otto Hoffmann.

I wojna światowa i dwudziestolecie międzywojenne W czasie I wojny światowej doszło do stagnacji w prowadzeniu życia parafialnego. Rozwinięta została jedynie działalność Ewangelickiego Koła Misyjnego dra Witta, ponadto członkinie stowarzyszeń kobiecych zajmowały się na terenie parafii produkcją odzieży na potrzeby wojskowe, jak również dystrybucją podarunków i paczek z żywnością oraz materiałów opatrunkowych dla żołnierzy. Od 1917 rozpoczęto wydawanie parafialnego czasopisma „Kościół i Ojczyzna”. Po zakończeniu wojny miało miejsce wznowienie funkcjonowania chóru.

Po plebiscycie, a następnie finalnym podziale obszaru Górnego Śląska pomiędzy Niemcy i Polskę, Zabrze pozostało po stronie niemieckiej, jednak cztery gminy dotychczas wchodzące w skład parafii (Kończyce, Makoszowy, Nowa Ruda, Pawłów) zostały przyłączone do Rzeczypospolitej. W związku z ustaleniami konwencji genewskiej, zabrzańska parafia prowadziła opiekę duszpasterską nad wiernymi zamieszkującymi gminy oddzielone granicą do 1937. Ponadto liczna grupa ewangelickiej ludności z terenów przypadłych Polsce wyemigrowała na obszar Niemiec, a jednym z miast, gdzie dochodziło do jej osiedlania się było Zabrze. W związku z tym liczba wiernych w Zabrzu w 1929 osiągnęła 9920 osób, z czego 1239 należało do parafii w Biskupicach, natomiast 1795 – do okręgu parafialnego w Zaborzu. Na terenie należącej do zabrzańskiej parafii Sośnicy zamieszkiwało 452 wiernych, natomiast w Mikulczycach mieszkało 371 ewangelików.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego parafia skupiona była na jakości obsługi duszpasterskiej wiernych, którzy zamieszkiwali jednostki osadnicze oddalone od już istniejących miejsc kultu. W 1922 rozpoczęto organizowanie nabożeństw w Mikulczycach, a w 1937 został tam otwarty kościół filialny. Również w 1937 zainaugurowane zostało prowadzenie nabożeństw w Sośnicy, które odbywały się w jednej z sal tamtejszej gospody. W 1938 rozpoczęto sprawowanie nabożeństw w Maciejowie, również w budynku działającej tam gospody. Docelowo w Sośnicy i Maciejowie planowano powstanie kolejnych filialnych kościołów. Nabożeństwa na terenie tych dwóch miejscowości odbywały się do 1942.

W wyniku wzrostu liczby członków parafii, spowodowanego głównie emigracją z obszaru przypadłego po plebiscycie Polsce, w parafii wprowadzono trzy stanowiska proboszczów. Został zakupiony również budynek, w którym urządzona została trzecia plebania. Pracowało tu także trzech wikariuszy. Ponadto parafia dokonała nabycia budynku przy ul. Floriana, gdzie powstała sala zborowa, w której prowadzone były wydarzenia kulturalne oraz religijne.

Po przejęciu przywództwa w kraju przez nazistów, przez nowe władze rozpoczęte zostały zabiegi mające na celu zaprowadzenie ich ideologii w kościele ewangelickim. Pomimo tego, 14 stycznia 1934 ks. Otto Hoffmann, sprawujący tu funkcję I proboszcza, podpisał deklarację członkowską Kościoła Wyznającego. W związku z jego śmiercią na atak serca w 1936, stanowisko objął po nim ks. Hermann Tiessler, pełniąc je do 1945.

W 1937 wygasła konwencja genewska, na skutek czego tereny po polskiej stronie granicy, objęte do tej pory zasięgiem parafii w Zabrzu, weszły w skład parafii w Wirku.

W 1939 liczba wiernych w zabrzańskiej parafii wyniosła ponad 10.000 osób.

II wojna światowa i lata powojenne Podczas II wojny światowej śmierć poniosło wielu członków parafii. Kolejni opuścili miasto przez wkroczeniem do niego w 1945 Armii Czerwonej. Z miasta wyjechał wówczas także proboszcz ks. Hermann Tiessler, a pełniącym obowiązki duszpasterskie na miejscu został krótkotrwale ks. Zimmer. Po wejściu do miasta wojsk radzieckich zakończono prowadzenie nabożeństw we wszystkich tutejszych kościołach.

Ewangelicy pozbawieni zostali budynków szkół oraz sali zborowej przy ul. Floriana. Zniszczone pozostawały kościoły w Zabrzu oraz Zaborzu, a kościół filialny w Mikulczycach został zajęty przez katolików. Ograbieniu uległa plebania przy ul. Czesława Klimasa, natomiast plebanię przy ul. Wolności zajęto na potrzeby kopalni.

23 września 1945 miało miejsce pierwsze nabożeństwo Polskiej Parafii Ewangelickiej w Zabrzu, które poprowadził ks. Alfred Hauptman. Prowadzone tu od tej pory nabożeństwa były częściowo niezrozumiałe dla wiernych operujących językiem polskim w słabszym stopniu, wobec czego ks. Hauptman wygłaszał następnie krótkie streszczenia w języku niemieckim.

Likwidacji uległa parafia w Biskupicach, wobec czego do parafii w Zabrzu przyłączona została jej dotychczasowa parafialna kaplica na Osiedlu Borsiga. Prowadzono także nabożeństwa w kościele w Zaborzu. Plany budowy nowych kościołów w Maciejowie i Sośnicy zostały zarzucone. Dotychczasowi członkowie parafii rozpoczęli licznie wyjeżdżać do Niemiec, wobec czego w 1948 w parafii pozostało jedynie 4600 wiernych.

Parafia w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej W 1952 odzyskany został kościół w Mikulczycach. W 1952 doszło również do wprowadzenia w urząd pierwszego po zakończeniu wojny proboszcza parafii, którym został ks. Alfred Hauptman. Do 1981 pełnił on równocześnie stanowisko seniora diecezji katowickiej.

W wyniku reorganizacji sieci parafialnej kościoła, do parafii w Zabrzu został przyłączony filiał w Zdzieszowicach-Rozwadzy (zlikwidowany na przełomie lat 60. i 70. XX wieku) oraz w Kędzierzynie-Koźlu (działa jako filiał parafii w Zabrzu od 1948).