thumb|Tablica upamiętniająca Irenę Kosmowską na ul. Nowogrodzkiej 42 w Warszawie Irena Kosmowska (ur. 20 grudnia 1879 w Warszawie, zm. 21 sierpnia 1945 w Berlinie) – polska działaczka niepodległościowa, ludowa i oświatowa, posłanka na Sejm Ustawodawczy oraz I i II kadencji w II RP. Jej matką była Irena W. Kosmowska, również znana działaczka społeczna.
Życiorys Urodziła się w rodzinie inteligenckiej, była córką Wiktoryna i Ireny z KozłowskichCzy wiesz kto to jest, pod red. Stanisława Łozy, Warszawa 1938, s.367. Uczyła się początkowo w domu, następnie ukończyła tajną pensję w Warszawie i szkołę gospodarczą dla córek ziemiańskich w Kuźnicach koło Zakopanego (1898). Po powrocie do Warszawy wykładała od 1903 na kierowanych przez Jadwigę Dziubińską i Marię Wehyro kursach dla ochroniarek wiejskich w Mariadwinku k. Warszawy. Od 1905 do 1908 studiowała historię i literaturę polską jako wolna słuchaczka na uniwersytecie we Lwowie. Poznała wówczas wielu działaczy galicyjskiego ruchu ludowego, m.in. Marię i Bolesława Wysłouchów, pod których wpływem włączyła się do działalności politycznej. Od 1908 współpracowała, a w l. 1909–1915 była współredaktorką „Zarania”, gdzie publikowała pod pseudonimem Jasiek z Lipnicy. Od 1911 redagowała także dodatek do „Zarania”, „Świt – Młodzi idą”, w którym drukowała utwory młodych poetów ludowych. Była współorganizatorką i sekretarzem generalnym Towarzystwa Kółek Rolniczych im. S. Staszica, gdzie zajmowała się m.in. popularyzacją spółdzielczości wiejskiej. Dzięki jej pomysłowi i wysiłkom oraz pieniądzom powstała w 1913 r. szkoła dla dziewcząt w Krasieninie. Przed I wojną światową brała udział w organizowaniu szkół rolniczych w Kruszynku, Gołotczyźnie, Sokołówku i Bratnem. Wraz z Jadwigą Dziubińską opracowała program pierwszych szkół ludowych wzorowany na duńskich uniwersytetach ludowych i czeskich szkołach rolniczychSłownik biograficzny działaczy ruchu ludowego (makieta), Warszawa 1989, s. 194.
W latach poprzedzających I wojnę światową związała się z lewicą niepodległościową, reprezentując ruch zaraniarski w Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych. Wraz z Maksymilianem Malinowskim redagowała w 1914 nielegalny, popierający irredentę antyrosyjską, dodatek do „Zarania” pt. „Na naszej ziemi”. Po wybuchu wojny uczestniczyła w pracach Zjednoczenia Organizacji Niepodległościowych, była także czynna w tajnej Lidze Kobiet Pogotowia Wojennego i tworzącej się Polskiej Organizacji Wojskowej. W maju 1915 została aresztowana, a w lipcu 1915 wraz z grupą ponad 150 zaraniarzy wraz Maksymilianem Malinowskim wywieziona w głąb Rosji. Przebywała przez pewien czas w więzieniu na Tagance w MoskwieJan Molenda,Polskie Stronnictwo Ludowe w Królestwie Polskim, Warszawa 1965, s.35. Dzięki staraniom rodziny została zwolniona za kaucją i zamieszkała w Petersburgu, gdzie działała w Polskim Towarzystwie Pomocy Ofiarom WojnyAdam Miodowski, Działalność polityczno-wojskowa polskich kręgów proaktywistycznych w Rosji w okresie międzyrewolucyjnym (marzec–listopad 1917 r.), w: „Białostockie Teki Historyczne”, t. 8/2010, s. 109. organizując kursy oświatowe dla uchodźców.
Po powrocie do kraju w 1918 przystąpiła do PSL „Wyzwolenie”. W listopadzie tego samego roku była wiceministrem opieki społecznej w rządzie Ignacego DaszyńskiegoSłownik biograficzny działaczy ruchu ludowego (makieta), Warszawa 1989, s.195. W latach 1919–1931 była członkinią Zarządu Głównego PSL „Wyzwolenie”, a w latach 1919–1930 posłanką na Sejm z ramienia tej partii. Reprezentowała Polskę w Międzynarodowej Unii ParlamentarnejKto był kim w II Rzeczypospolitej, pod red. Jacka M. Majchrowskiego przy współpracy Grzegorza Mazura i Kamila Stepana, t.II, Warszawa 1994, s. 324. Jako jedna z 10 posłów na Sejm Ustawodawczy z województwa lubelskiego była członkiem Wojewódzkiego Komitetu Obrony Narodowej w Lublinie w 1920Obrona państwa w 1920 roku, Warszawa 1923, s. 419.. Była przeciwniczką dwuizbowego parlamentu. W 1930 została skazana na pół roku więzienia za wystąpienie przeciwko Józefowi Piłsudskiemu. W 1931 w wyniku zjednoczenia ugrupowań ludowych została członkinią Stronnictwa Ludowego, gdzie zasiadała w Radzie Naczelnej (1931–1939); od 1939 była też członkinią Naczelnego Komitetu Wykonawczego SL. Redagowała organ partii „Zielony Sztandar”. Wspomagała działalność Związku Młodzieży Wiejskiej RP. W 1932 współorganizowała Towarzystwo Oświaty Demokratycznej „Nowe Tory”. Była też członkinią Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela, a także Czerwonej Pomocy w Polsce.
Podczas II wojny światowej uczestniczyła w działaniach podziemnego ruchu ludowego (SL „Roch”). Aresztowana została w nocy z 18 na 19 lipca 1942 przez gestapo. Więziona była początkowo na Pawiaku, a następnie w Berlinie (Moabit), gdzie zmarła 21 sierpnia 1945 wskutek ran, jakie odniosła kilka miesięcy wcześniej podczas bombardowania miasta. Pochowana została w 1961 w Alei Zasłużonych na cmentarzu wojskowym na Powązkach (kw.A25-tuje-8).
Ordery i odznaczenia
Krzyż Niepodległości – 19 czerwca 1938 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”
Order Krzyża Grunwaldu I klasy – pośmiertnie
Przypisy
Bibliografia
Encyklopedia Powszechna PWN, tom 2 Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego (makieta), Warszawa 1989, s.194–195 Słownik biograficzny Żołnierzy Batalionów Chłopskich IV Okręg Lublin, s. 267. pod redakcją Mariana Wojtasa, Lublin 1998.
Linki zewnętrzne
Remigiusz Okraska, Warszawska radykałka Irena Kosmowska, Krzywda Publikacje Ireny Kosmowskiej w serwisie Polona.pl
Kategoria:Wiceministrowie II Rzeczypospolitej Kategoria:Posłowie na Sejm Ustawodawczy (1919–1922) Kategoria:Posłowie na Sejm I kadencji (1922–1927) Kategoria:Posłowie na Sejm II kadencji (1928–1930) Kategoria:Członkowie Wojewódzkich Komitetów Obrony Narodowej Kategoria:Członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny Kategoria:Członkinie Ligi Kobiet Polskich Pogotowia Wojennego Kategoria:Członkowie Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych Kategoria:Kobiety – członkinie partii politycznych i organizacji społecznych w II Rzeczypospolitej Kategoria:Politycy PSL „Wyzwolenie” Kategoria:Politycy Stronnictwa Ludowego Kategoria:Członkowie Stronnictwa Ludowego „Roch” Kategoria:Polscy dziennikarze prasowi Kategoria:Członkowie ruchu zaraniarskiego Kategoria:Więźniarki Serbii (okupacja niemiecka) Kategoria:Więźniowie polityczni w II Rzeczypospolitej Kategoria:Więźniowie w Imperium Rosyjskim Kategoria:Więźniowie więzienia w Moabicie Kategoria:Odznaczeni Orderem Krzyża Grunwaldu I klasy Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Ofiary II wojny światowej Kategoria:Urodzeni w 1879 Kategoria:Zmarli w 1945