Młynówka Królewska – sztuczne koryto rzeki Rudawy zbudowane w XIII wieku między Mydlnikami, Bronowicami, Łobzowem a Krakowem. W latach 1903–1966 w większości skanalizowane lub zasypane. Utworzony na jego miejscu park Młynówka Królewska przebiega przez Dzielnicę V Krowodrza oraz VI Bronowice, liczy sobie długość 8 km, średnią szerokość 8 metrów i powierzchnię 18,41 ha.
Historia Pierwotne koryto rzeki Rudawy biegło śladem zbliżonym do obecnego od Mydlnik w stronę współczesnych Błoń. Nazywane było później po wybudowaniu Młynówki Królewskiej „Rudawą Wolską” jako własność właścicieli Woli Chełmskiej – późniejszej Woli Justowskiej. Owo koryto rzeki między Bronowicami a Wolą rozdzielało się na trzy nurty: środkowy tworzył liczne rozlewiska na obszarze Błoń bez wyraźnego głównego koryta i z tego powodu był nazywany „Niecieczą”, północny nazywany był „Rudawą” i łącząc swoje wody z Niecieczą wpływał do Wisły w okolicach dzisiejszej ulicy Powiśle, południowy nurt z kolei nazywany był „Rudawką” i prowadził analogicznie jak dzisiejszy nurt Rudawy, uchodząc koło klasztoru ss. Norbertanek do Wisły.
Koryto Młynówki Królewskiej oddzielało się od pierwotnego nurtu Rudawy przy Jazie Królewskim w Mydlnikach w kierunku północno-wschodnim, płynąc przez Bronowice, Łobzów i Piasek i rozdzielając się w rejonie dzisiejszej ulicy Asnyka na trzy nurty, z czego dwa zasilały fosę wokół murów miejskich, opływając Kraków od strony zachodniej, pod Wawelem i wschodniej, łącząc się później w okolicach kościoła św. Idziego, uchodziły do analogicznie nieistniejącego współcześnie koryta Wisły w okolicach ulicy św. Sebastiana. Trzeci nurt kierował się na zachód wzdłuż ulicy Garbarskiej i Krupniczej i łączył się z pierwotnymi korytami Rudawy i Niecieczy opływającymi Błonia.
Budowa nowego, sztucznego kanału Rudawy rozpoczęła się pod koniec XIII wieku. W 1286 roku książę Leszek Czarny wydał dokument zezwalający dominikanom na przeprowadzanie wody z rzeki Rudawy od Mydlnik przez Łobzów do ich krakowskiego klasztoru, w pobliżu którego znalazł się młyn dominikański. Bezpośrednią przyczyną budowy kanału była konieczność napełnienia fos zbudowanych w latach 1286–1287 za czasów Leszka Czarnego fortyfikacji miejskich w sytuacji, kiedy nie były w stanie tego zapewnić ani Wisła - ze względu na zagrożenie spowodowania dużych zniszczeń dla miasta w przypadku powodzi, ani płynący północnymi i wschodnimi obrzeżami miasta Prądnik ze względu na łatwość zdobycia terenów przez które płynął dla ewentualnych najeźdźców. Budowa kanału była wielkim jak na owe czasy przedsięwzięciem inżynieryjnym. W jej ramach wybudowano 15 kilometrów koryta po sztucznie zbudowanej grobli. Przebieg Młynówki Królewskiej pokrywał się z naturalnym ukształtowaniem krawędzi doliny Wisły i Rudawy. Pracami przy budowie kanału kierował młynarz Mikołaj Gerlak. Budowa koryta Młynówki ukończona została w 1330 roku. Wybudowany kanał był zabezpieczony szalunkiem z drewnianych ciosów, a brzegi okładane chrustem, który zapewniał czystość wody. W miejscu, gdzie miało się znaleźć urządzenie podnoszące wodę, brzegi zabezpieczano kasztowaniem, czyli obkładaniem ich drewnianymi ścianami z kłód lub tarcic. Koryto Młynówki Królewskiej było regularnie czyszczone, początkowo przez jeńców tatarskich, później natomiast przez opłacanych pracowników. Nad tymi procesami nadzór sprawował rurmistrz, a także dzierżawcy zlokalizowanych nad kanałem młynów.
W 1304 roku w uznaniu zasług wójtów krakowskich w sprawie budowy nowego, sztucznego kanału Rudawy, Władysław Łokietek wydał przywilej upoważniający ich do budowy młynów nad nowo powstałym akweduktem. Przywilej ten został odebrany przez księcia w 1311 roku, po buncie wójta Alberta, kiedy to książę stał się wyłącznym właścicielem wody płynącej nowym korytem Rudawy. Za względu na rozlokowanie nad kanałem znacznej ilości młynów wodnych, służących do przemiału zboża, ale również takich, które napędzały urządzenia przeznaczone do wyrobu narzędzi i artykułów rzemieślniczych, z czasem sztuczne koryto Rudawy zaczęto nazywać „Młynówką”. Dodany z biegiem czasu do nazwy przymiotnik „królewska” odwoływał się do statusu prawnego, wskazując na właściciela. Początkowo lokowane nad brzegami Młynówki młyny były prostymi urządzeniami w których stosowano koła młyńskie podsiębierne, poruszane tylko siłą prądu rzeki. W XIII wieku zaczęły być wprowadzane do użytku koła nadsiębierne, które zwiększały wydajność dwukrotnie, ale wymagały także budowy sieci „młynówek”, w których woda spiętrzana była za pomocą Jazów. Największymi z młynów usytuowanych nad kanałami Młynówki Królewskiej były: Młyn Górny, zlokalizowany na początku dzisiejszej ulicy Łobzowskiej, najprawdopodobniej zbudowany przez budowniczego kanału Młynówki Mikołaja Gerlaka. W 1335 roku król Kazimierz Wielki udzielił jedną trzecią praw do młyna synowi Gerlaka – Bieniaszowi, który sprzedał swoją część praw konwentowi Bożego Ciała na Kazimierzu. W 1769 roku Młyn Górny został przebudowany do postaci murowanej przez Wojciecha Tyrankiewicza i Jana Hermana i w tej formie był użytkowany do początków XX wieku, kiedy to został przekształcony na skład mąki i budynek mieszkalny. Młyn Dolny, powstały po potopie szwedzkim w 1658 roku, na Garbarach w rejonie dzisiejszych ulic Czystej i Dolnych Młynów, zbudowany przez Hieronima Wierzbowskiego, wielkorządcę krakowskiego celem pomnożenia dochodów królewskich. Był wyposażony w osiem kół mącznych i dwa stępne do wyrobu kaszy. Przebudowany w II połowie XVIII wieku, spłonął podczas wielkiego pożaru Krakowa w lipcu 1850 roku, odbudowany po tym wydarzeniu pracował do 1939 roku. Młyn Kutlowski, usytuowany nad wschodnim ramieniem Młynówki Królewskiej. Nazywany był także młynem Gerlaka, jako że król Kazimierz Wielki w 1333 roku nadał Mikołajowi Gerlakowi, a następnie jego synowi Bieniaszowi jedną trzecią praw do młyna w uznaniu zasług przy budowie kanału Rudawy. Młyn Kutlowski funkcjonował dla potrzeb piwowarów i karczmarzy, którzy to mełli w nim słód dla swoich potrzeb. Nazwa pochodzi od słowa „kuttelhof” – oznaczającego w języku staroniemieckim miejsce składowania odpadów z rzeźni. W tym miejscu od czasów średniowiecza były lokowane rzeźnie, a cech rzeźników bronił pobliskiej Bramy Mikołajskiej. W przybliżonej lokalizacji młyna w drugiej połowie XIX wieku, przy ulicy Westerplatte 18 został zbudowany Dom Cechu Rzeźników i Masarzy, nazywany „Na Kotłowem”, od spolszczonej nazwy wyrazu „kuttelhof”. Młyn funkcjonował do czasu najazdu szwedzkiego, podczas którego zniszczone zostało koryto rzeki, którego już nigdy nie odbudowano.
W okresie największej aktywności, Młynówka Królewska spełniała wiele funkcji gospodarczych. Jej wody zasilały ogrody Pałacu Królewskiego w Łobzowie oraz za pośrednictwem kanału bronowickiego, łączącego Młynówkę z Rudawą Wolską bronowicką szlifiernię – późniejszą Hamernię i młyn bronowicki. W miejscu, w którym kanał bronowicki oddzielał się od głównego nurtu Młynówki Królewskiej w 1533 roku król Zygmunt Stary zarządził zbudowanie żłobu, czyli urządzenia do regulacji przepływu wody. W 1399 roku wybudowano w Krakowie nowoczesne na tamte czasy wodociągi i rurmus, czyli budynek o kształcie podobnym do młyna w którym zainstalowane były urządzenia do podnoszenia wody: koło młyńskie, wprawiające w ruch szereg konwi, które nabierały wodę i wylewały ją do drewnianych skrzyń, z których woda wpływała do wytworzonych z pni sosnowych rur wodociągu o długości dwóch metrów i przekroju 25 centymetrów, które były łączone metalowymi obręczami (tzw. „buksami”). Miejsce łączenia rur uszczelniano smołą i mchem. W ten sposób zbudowane rurociągi transportowały wodę do zlokalizowanych w kilku punktach w mieście rząpi. Woda lała się z nich za pomocą przepustnicy w formie wprawionej w słup rurki, z której mieszkańcy pobierali wodę. Majętni mieszczanie budowali sobie również prywatne odgałęzienia sieci wodociągowej, prowadzące do wybranych kamienic. W XVI wieku ten system stawał się coraz bardziej niewystarczający i odczuwano wówczas niedostatek wody. Wobec zaistniałej sytuacji rada miejska na początku XVI wieku podjęła regulacje dotyczące ograniczenia zużycia wody, co spotkało się ze sprzeciwem ze strony pospólstwa. Od 1533 roku, za sprawą dodatkowego spiętrzenia wody pod Wawelem rurmus dostarczał również wodę do komnat na Zamku Królewskim na Wawelu. Ten system zasilający miasto w wodę pitną został zniszczony podczas działań obronnych miasta w trakcie najazdu szwedzkiego w latach 1655–1657. W rezultacie krakowianie aż do początków XIX wieku zaopatrywali się w wodę jedynie ze studzien.
Proces likwidacji Młynówki Królewskiej jako systemu dróg wodnych rozpoczął się w czasie potopu szwedzkiego. Duża część kanałów – w tym wschodni z Młynem Kutlowskim oraz system wodociągów i rurmus uległy znacznej dewastacji i nie zostały już później przywrócone do dawnego stanu używalności. W pierwszej połowie XIX wieku zlikwidowano mury miejskie i pozostałości fosy, zasilanej przez odnogę Rudawy, a następnie założono na ich miejscu Planty, co zatarło ślady istnienia tych nurtów Młynówki. Pozostało jedynie koryto, prowadzące wzdłuż ulic Garbarskiej, Krupniczej i Retoryka do Wisły. W drugiej połowie XIX wieku w produkcji siły napędowej para zaczęła zastępować koła młyńskie, co spowodowało dalszy spadek znaczenia Młynówki i położonych nad nią młynów. Na początku XX wieku wskutek rozwoju miasta skanalizowano odcinek Młynówki Królewskiej od ulicy Garncarskiej do ulicy Wolskiej (obecnie Piłsudskiego). Po powodzi w 1903 roku, która spowodowała wielkie zniszczenia w rejonie Nowego Światu w sąsiedztwie biegu Młynówki, podjęte zostały decyzje o dalszym konsekwentnym kanalizowaniu lub zasypywaniu jej nurtu. W 1912 roku został odbudowany młyn bronowicki, co było jedną z ostatnich inwestycji wodnych z wykorzystaniem sił napędowych nurtu Młynówki Królewskiej. W latach 20. XX wieku zasypano odcinki kanału Młynówki przy ulicy Łobzowskiej, Garbarskiej i Krupniczej. W 1930 roku rozebrano Młyn Górny, a w 1939 Młyn Dolny. W 1934 roku w młynie bronowickim zastosowano napęd elektryczny. Wszystkie te przeobrażenia spowodowały, że od lat 30. Młynówka Królewska stała się właściwie bezużyteczna. W latach 1964–1966 zasypano koryto Młynówki między Bronowicami Małymi, a Krowodrzą i Alejami Trzech Wieszczów. Do dzisiaj z dawnej odnogi rzeki Rudawy zachował się jedynie odcinek zachodni, położony w słabo zurbanizowanym obszarze między zaporą na Rudawie w Mydlnikach, a ulicą Filtrową.
W połowie XX wieku Młynówka Królewska znalazła jeszcze jedno zastosowanie. W związku z pogarszającym się stanem czystości wody w Wiśle, władze miasta zdecydowały się budować nowe ujęcia wody pitnej dla Krakowa na pozostałych rzekach. W 1955 roku wybudowano Zakład Uzdatniania Wody „Rudawa” przy ulicy Filtrowej. Surowa woda dla potrzeb zakładu uzdatniania była pobierana na jazie w Mydlnikach, który do tego czasu pełnił funkcję głównie spiętrzania wody dla wprowadzenia jej do kanału Młynówki Królewskiej. W dawnym korycie Młynówki skonstruowano ujście awaryjne. W latach 1987–1997 zbudowano w Mydlnikach nowe zbiorniki retencyjne, z których od tego momentu pobierana jest woda do zakładu uzdatniania, a ujęcie przy jazie stało się ujęciem rezerwowym. Od tego czasu dawny kanał Młynówki nie pełni już żadnych funkcji gospodarczych.
Park miejski