thumb|Motyw B-A-C-H w swojej podstawowej postaci
B-A-C-H – motyw muzyczny wykorzystujący następstwo dźwięków b, a, c i h, które układają się w nazwisko rodziny Bachów. Zmitologizowany dzięki historii Kunst der Fuge – najsłynniejszego z dzieł Johanna Sebastiana Bacha, w których jest wykorzystany – zabieg ten cieszył się wielką popularnością wśród kompozytorów XIX i XX wieku.
Historia thumb|200px|Krzyż bachowski: motyw zapisany przy wykorzystaniu czterech różnych kluczy muzycznych Tworzenie kryptogramów muzycznych było popularne już w XVI wieku i zaowocowało techniką muzyczną określaną jako soggetto cavato (soggetto cavato dalle vocali di queste parole). Poszczególnym sylabom frazy tekstu kompozytor przypisywał zbliżone fonetycznie nazwy solmizacyjne, np. „Hercules Dux Ferrariae” – „re-ut-re-ut-re-fa-mi-re”.
Jan Sebastian Bach zdawał sobie sprawę z tego, że jego nazwisko może być oddane na pięciolinii, i wielokrotnie wykorzystywał ten fakt w swoich utworach. Najsłynniejszym z tych dzieł jest niedokończony zbiór Kunst der Fuge, w którym ostatni Contrapunctus – szczególnie skomplikowana potrójna fuga – urywa się wkrótce po wprowadzeniu przez kompozytora motywu B-A-C-H jako trzeciego tematu w fudze. W manuskrypcie widnieje dopisek syna kompozytora, Carla Philippa Emanuela Bacha, stwierdzającego: „W momencie, gdzie B-A-C-H pojawia się w kontratemacie, kompozytor zmarł”. W 1881 niemiecki muzykolog Gustav Nottebohm wykazał, że niedokończony Contrapunctus miał zawierać jeszcze czwarty temat – temat łączący cały zbiór. Innymi dziełami, w których Bach posłużył się motywem swojego nazwiska, są m.in. wariacje kanoniczne „Vom Himmel hoch da komm' ich her” oraz szereg mniejszych utworów, takich jak sinfonia f-moll (BWV 795) czy ostatnia fuga z pierwszego tomu Das Wohltemperierte Klavier.
thumb|Figura krzyża ukryta w motywie B-A-C-H Nie bez znaczenia jest fakt, że motyw B-A-C-H jest przykładem motywu krzyża (imaginatio crucis, chiasmus), który w barokowej retoryce muzycznej wykorzystywany był w pasjach i innych utworach o tematyce odwołującej się do krzyża.
O istnieniu motywu wiedzieli także współcześni Bacha: jest o nim mowa w Musicalisches Lexikon Johanna Gottfrieda Walthera, pojawia się on też w fudze syna Bacha, Johanna Christiana, oraz ucznia Bacha – Johanna Ludwiga Krebsa. Największą jednak popularność zyskał w XIX wieku, gdy muzyka Bacha została na nowo odkryta i stała się obiektem zainteresowania teoretyków i wykonawców. W XX wieku kompozytorzy zdali sobie sprawę z tego, że motyw ten – dzięki dużemu natężeniu chromatyki – nadaje się do wykorzystania w zupełnie nowej stylistyce, prezentowanej przez Drugą Szkołę Wiedeńską i twórców takich jak Arnold Schönberg czy Anton Webern.
Występowanie motywu thumb|300px|Ostatnia strona Kunst der Fuge z adnotacją C.P.E. Bacha o śmierci ojca W pracy przygotowanej na trzechsetną rocznicę urodzin Bacha w 1985 Ulrich Prinz wymienia 409 utworów autorstwa 330 kompozytorów, gdzie jego zdaniem pojawił się motyw B-A-C-H. Podobna lista znajduje się w książce Malcolma Boyda, gdzie także wymienia się około 400 pozycji. Do najbardziej znanych należą:
1845: Robert Schumann: Sechs Fugen über den Namen: Bach na organy op. 60 1855: Franz Liszt: Fantazja i fuga na temat B-A-C-H na organy (ar. 1871 na fortepian) 1878: Nikołaj Rimski-Korsakow: Wariacje BACH na fortepian 1900: Max Reger: Fantazja i fuga B-A-C-H na organy 1910: Ferruccio Busoni: Fantasia contrappuntistica na fortepian 1926: Arnold Schönberg: Wariacje na orkiestrę op. 31 1932: Francis Poulenc: Valse-improvisation sur le nom Bach na fortepian 1937: Anton Webern: Kwartet smyczkowy (seria opiera się na motywie BACH) 1952: Luigi Dallapiccola: Quaderno musicale di Annalibera na fortepianFearn, Raymond (2003). The Music of Luigi Dallapiccola. 2005: . 1958: Lukas Foss: II symfonia „Symphony of Chorales”, część II Contrapunctus: B-A-C-H. Andante sostenuto (chorale 77, 78 „Herr, ich habe mißgehandelt”) 1964: Arvo Pärt: Collage over B-A-C-H 1968: Alfred Sznitke: Quasi Una Sonata 2002: Sofija Gubajdulina: Reflections on the theme B-A-C-H na kwartet smyczkowy
Inne kryptogramy muzyczne Inni kompozytorzy również poszukiwali sposobów zapisu swojego lub cudzego nazwiska w notacji muzycznej: F, Es, C, H (Franz Schubert) Es, C, H, B, E, G (S, C, H, B, E, G) (Arnold Schönberg) D, Es, C, H (D, S, C, H) (Dmitrij Szostakowicz) B, E, B, A / B, A, B, E (Béla Bartók) C, A, G, E (John Cage) A, B, H, F (Alban Berg)
Przypisy
Bibliografia
Boyd, Malcolm. 1999. Bach. Oxford University Press. 2006: .
Prinz, Ulrich; Dorfmüller, Joachim; and Küster, Konrad. 1985. Die Tonfolge B–A–C–H in Kompositionen des 17. bis 20. Jahrhunderts: ein Verzeichnis, w: 300 Jahre Sebastian Bach, s. 389–419 Robinson, Schuyler Watrous. 1972. The B–A–C–H Motive in German Keyboard Compositions from the Time of J.S. Bach to the Present (rozprawa, University of Illinois)
Kategoria:Johann Sebastian Bach Kategoria:Historia muzyki poważnej