Alicja w Krainie Czarów (film 1951)

mały|Kadr z filmu Alicja w Krainie Czarów () – amerykański animowany film fantasy z 1951 roku w reżyserii Clyde’a Geronimiego, Wilfreda Jacksona i Hamiltona Luske’a na podst. powieści Alicja w Krainie Czarów i Po drugiej stronie lustra Lewisa Carrolla. Trzynasty film z oficjalnego kanonu animacji Disneya. Premiera filmu w USA odbyła się 28 lipca 1951 roku (W Wielkiej Brytanii dwa dni wcześniej). W Polsce premiera miała miejsce w listopadzie 1961 roku.

Film został potem w Polsce wydany na kasetach wideo w 2000 roku z dystrybucją Imperial Entertainment. Film wydany na DVD z dystrybucją CDP.pl i Galapagos Films. Film wyemitowany w telewizji na kanałach: Puls 2, Disney Channel. Film wydany na Blu-Ray oprócz polskiej wersji w Stanach Zjednoczonych, Włoszech, Niemczech, Wielkiej Brytanii, Hiszpanii, Rosji i Portugalii.

W 2010 roku wytwórnia The Walt Disney Company wyprodukowała aktorską kontynuację filmu pod tym samym tytułem, w reżyserii Tima Burtona. W 2022 roku powstał serial animowany komputerowo Czarodziejska cukiernia Alicji produkcji Disney Television Animation, bazowany na podstawie filmu.

Fabuła Gdzieś w wiktoriańskiej Wielkiej Brytanii w parku małoletnia Alicja irytuje swą dorosłą siostrę ostentacyjną dziecinnością. Alicja rozmarza się, gdy nagle w trawie widzi mówiącego i wytwornie ubranego białego królika, wyraźnie się gdzieś spieszącego. Zaintrygowana Alicja udaje się za nim do nory. Tam spada w pustkę, po czym trafia do wielkiego pomieszczenia. Odkrywa malutkie drzwi zamknięte na klucz. Ich klamka drwi z rozmiarów Alicji uniemożliwiających jej wejście. Tuż obok na stoliku Alicja dostrzega flakonik z karteczką „Wypij mnie”. Bez wahania wypija go i staje się maleńka. Jednak klucz do drzwi jest na stoliku, więc Alicja chcąc do niego się dostać zjada ciastko z pudełka z karteczką „Zjedz mnie”, lecz staje się tak olbrzymia, że komnata jest dla niej zbyt ciasna. Z bezradności wybucha płaczem, a jej łzy wypełniają pokój. Klamka każe Alicji wypić resztę flakonu i zmniejszona dziewczynka płynie w swych łzach przez dziurkę od klucza.

Po drugiej stronie rzeka z łez Alicji znosi ją na brzeg, gdzie ptaki pod wodzą dystyngowanego dodo biegają bezsensownie w kółko. Alicja idzie dalej natykając się na dwóch bliźniaczo wyglądających człowieczków – Tweedle Dee i Tweedle Duma. Zauważając ciekawość Alicji opowiadają ku przestrodze historię o ostrygach zaproszonych na wytworny obiad przez Morsa i jego ludzkiego asystenta-cieśli, którzy je zjedli. Tweedle Dee i Tweedle Dum opowiadają kolejną historię będąc tak zajętym, że nie zauważają oddalającej się Alicji. Ta dociera do domku Białego Królika, który bierze ją za swą służkę Mariannę i każe jej przynieść rękawiczki. Alicja mimo to posłusznie wchodzi do domu, gdzie zjada pudełko czekoladek. Robi się tak wielka, że jej nogi i ramiona wystają z domku. Królik bierze ją za potwora. Zdesperowana Alicja spożywa marchewkę z ogrodu i na powrót staję się maleńka.

Alicja przechodzi przez wysoką trawę pełną mówiących kwiatów, które wkrótce ją przeganiają. W trawie widzi gąsienicę palącą sziszę. Gąsienica irytuje dziewczynkę swą gburowatością i wywyższaniem się, jednak na odchodne mówi jej, że kęsy z jego grzyba odpowiadają za wzrost. Alicja to robi, ale staje tak ogromna, że przerasta las. Zostaje wzięta przez samicę ptaszka za węża. Widząc, że nie przekona upartego ptaka nadgryza drugi kawałek grzyba i wraca do dawnego rozmiaru. Chce znaleźć Białego Królika. Zagaduje ją Kot z Cheshire mający magiczne zdolności i radzi, by udała się do Zwariowanego Kapelusznika będącego na przyjęciu u swego przyjaciela Marcowego Zająca. Oboje obchodzą nie-urodziny, ponieważ uważają, że urodziny są zbyt rzadko. Alicję przerasta szaleństwo ich obu i odchodzi.

Alicja gubi się w lesie pełnym sprzecznych drogowskazów i nie wytrzymuje nerwowo w tej zwariowanej krainie. Z pomocą przychodzi jej Kot Cheshire i prowadzi do sosny, której pień otwiera przed nimi aleję wysadzaną ozdobnym żywopłotem. Alicja widzi ożywione karty do gry malujące białe róże na czerwono, by uniknąć gniewu Królowej Kier. Pojawia się Biały Królik ogłaszający nadejście owej królowej i jej małżonka w asyście szpaleru kart-żołnierzy. Królowa na widok niedoskonałej pracy malarzy skazuje ich na śmierć. Dostrzega Alicję i każe jej grać z nią w krykieta. Z pomocą Kota Alicja obejmuje prowadzenie w grze, czym rozsierdza nienawidzącej przegrywać Królową Kier. Alicja staje przed sądem za obrazę królewskiego majestatu.

Na sali sądowej Alicja widzi absurdalność procesu i świadków, którzy jej nie pomagają. Nagle przypomina, że została jej w kieszeni resztka magicznego grzyba. Po jednym jego kęsie powiększa się i przeraża wszystkich zgromadzonych, w tym Królową Kier, którą zwymyśla. Niestety po chwili wraca do dawnego rozmiaru i musi uciekać przed gwardzistami Królowej. Ucieka przez całą zaczarowaną krainę przed wszystkimi mieszkańcami docierając do drzwi z początku jej wędrówki. Klamka od drzwi każe się jej skupić. W końcu Alicję budzi jej siostra. Cała przygoda w krainie czarów była snem. Alicja z ulgą udaje się z siostrą na podwieczorek.

Obsada głosowa Kathryn Beaumont – Alicja Bill Thompson – Biały Królik, Dodo Verna Felton – Królowa KierówTłumaczenie imion niektórych postaci w polskiej wersji językowej powstało w 1961 roku, przed bardziej znanym przekładem Macieja Słomczyńskiego z 1965 roku. Ed Wynn – Zwariowany Kapelusznik Jerry Colonna – Zając Sterling Holloway – Specjalny Kot Richard Haydn – Pan Gąsienica James MacDonald – Suseł Dink Trout – Król Kierów J. Pat O’Malley – Tweedle-Dee, Tweedle-Dum, Pan Mors, Cieśla, Babcia Ostryga Queenie Leonard – ptaszek Larry Grey – Bill, karta Doris Lloyd – Róża Marni Nixon – śpiewające kwiaty Joseph Kearns – Klamka od drzwi Heather Angel – siostra Alicji The Mellomen – malarze-karty Pinto Colvig – karta Stan Freberg – karta

Wersja polska Wersja polska: Studio Opracowań Dialogowych w Warszawie Reżyseria: Zofia Dybowska-Aleksandrowicz Wystąpili: Barbara Rylska – Alicja Kazimierz Brusikiewicz – Biały Królik, Tweedle-Dee, Tweedle-Dum, Cieśla, Babcia Ostryga Hanna Skarżanka – Królowa Kierów Jerzy Magórski – Zwariowany Kapelusznik, Król Kierów Wiesław Gołas – Zając Zbigniew Kancler – Specjalny Kot Roman Wilhelmi – Pan Gąsienica Witold Kałuski – Dodo Zofia Raciborska – Suseł Bronisław Dardziński – Pan Mors Hanka Bielicka – ptaszek Barbara Fijewska – Róża Roman Kłosowski – Klamka od drzwi Małgorzata Leśniewska – siostra Alicji

Źródło:

Produkcja W artykule „American Weekly” Walt Disney deklarował, że żadna historia z angielskiej literatury nie zaintrygowała go bardziej niż Alicja w Krainie Czarów Lewisa Carrolla: „Zafascynowała mnie za pierwszym razem, gdy przeczytałem ją jako chłopiec w szkole. I wkrótce jak tylko mogłem, gdy zacząłem tworzyć animowane kreskówki, pozyskałem prawa do filmu”. Ekranizacja książki była pierwszym wyborem Disneya na jego pełnometrażowy debiut.

W 1931 roku planował animowaną wersję Alicji w Krainie Czarów Lewisa Carrolla, z której nagle zrezygnował, kiedy wytwórnia Commonwealth Pictures wypuściła swoją pełnometrażową dźwiękową wersję z żywymi aktorami. Dwa lata później Disney wpadł na pomysł, by odnowić Alicję w kombinowanej wersji żywej akcji z łączonej z animacją, podobnej do jego wczesnych odcinków Alice Comedies (1923-1927). Chciał, żeby w roli Alicji wystąpiła Mary Pickford, będąca jedną z założycieli United Artists, ówczesnego dystrybutora Walt Disney Productions. Pickford była tak chętna pracować dla Disneya, że zaproponowała sponsorowanie budżetu filmu na pół miliona dolarów ze swych własnych funduszy. Jednak gdy Paramount Pictures ogłosił rozpoczęcie aktorskiej Alicji w Krainie Czarów z gwiazdorską obsadą, Disney niechętnie odwołał produkcję.

W 1938 roku po zakończeniu Królewny Śnieżki i siedmiu krasnoludków Disney zakupił licencyjne prawa do książek o Alicji, a także do ilustracji Johna Tenniela, które zdobiły pierwsze wydania książek i zdążyły stać się kanoniczne. Po uzyskaniu praw do ekranizacji zespół scenarzystów miał za zadanie opracować zarys scenariusza. Jeden z nich – Al Perkins analizował powieść, by wiedzieć w jakim kierunku zanimować historię. Bob Carr narzekał na brak historii w książce oraz brak charakteru u Alicji, mówiąc że ona „Ledwo gra straight mana przed obsadą komedii screwball”. W 1939 roku prace poszły do przodu i brytyjski artysta David Hall wykonał szereg grafik prezentując Krainy Czarów. W listopadzie bieżącego roku zaprezentowano szkice w formie diaporamy. Disney nie był zadowolony z rezultatów: “Są tu pewne rzeczy, które mi się podobają oraz pewne rzeczy, które według mnie powinniśmy podrzeć w tej chwili”.

Zasugerował wstrzymanie produkcji, którą wznowiono w 1945 roku. Wtedy też Disney nie wiedział czy zrobić pełnoprawną animację czy połączenie filmu aktorskiego z animacjami. Na tym etapie, poważnie rozważał Ginger Rogers do roli tytułowej. Jako, że była zakontraktowana z MGM Disney liczył, że zwiąże dystrybucję z tą wytwórnią z związku z rosnącym rozczarowaniem z RKO Pictures, która dystrybuowała jego filmy od 1937 roku. Rozważał również Luanę Patten i Lisę Davis. W tym samym roku Disney chcąc uzyskać unikalny skrypt do aktorsko/animowanej zwanej Alice and the Mysterious Mr. Carroll zatrudnił brytyjskiego pisarza Aldousa Huxleya. Huxley wymyślił historię, w której Lewis Carroll i Alice Liddell (inspiracja dla książkowej Alicji) zostali źle zrozumiani i prześladowani po opublikowaniu książki. W skrypcie Huxleya aktorka teatralna Ellen Terry sympatyzowała zarówno z Carrollem, jak i Liddell, a królowa Wiktoria służyła jako deus ex machina, rehabilitując Carrolla ze względu na jej uznanie dla książki. Disney odrzucił skrypt Huxleya, gdyż jak to określił “mógł zrozumieć z niego tylko co trzecie słowo”.

Serdeczne relacje z Huxleyem się ochłodziły, gdy Disney dowiedział się, że 23-letni syn Huxleya, Matthew przyłączył się do Herberta Sorrella, szefa związku zawodowego Screen Cartoonists’s Guild, z którym Disney miał konflikt podczas strajku swych animatorów w 1941 roku. Kiedy Matthew Huxley został pobity podczas jednej z pikiet przez łamistrajków wynajętych przez IATSE, organizację usiłującą przy wsparciu szefów hollywoodzkich wytwórni filmowych usiłującą cofnąć uprawnienia udzielonym związkom zawodowych za prezydentury Franklina D. Roosevelta, jego ojciec pozostał potępił działania IATSE jako zastraszanie. Wściekły z powodu krytycyzmu Huxleya i zaangażowania jego syna, Disney natychmiast zerwał kontakty z pisarzem. Po udanych z negocjacjach ze związkiem zawodowym Screen Cartoonists’s Guild Disney dokonał 400 zwolnień z tysiąca pracowników i zawiesił produkcję Alicji w Krainie Czarów i innych filmów wymagających dużej ilości animacji animacji. W końcu w 1946 roku Disney zdecydował na pełnoprawną animację. Trzynastu scenarzystów otrzymało pozwolenie na pisanie scenariusza zawierającego fragment pierwotnego scenopisu Huxleya, ale jego nazwisko Disney polecił usunąć z czołówki filmu.

W 1948 roku nowy szef RKO Pictures – Howard Hughes zaoferował mającemu problemy finansowe Disneyowi pomoc w postaci nieoprocentowanej pożyczki w wysokości miliona dolarów – w zamian za prawa do filmów wytwórni nieprzeznaczonych do wyświetlenia w kinach – spłacanej z zysków przynoszonych przez filmy za granicą. Disney przyjął ofertę Hughesa z entuzjazmem i dzięki nowemu przypływowi gotówki rozszerzył plan produkcyjny studia na rok 1948 rok do osiemnastu dwuszpulowych filmów, w tym czterech nowych animowanych pełnometrażówek – Przygód Ichaboda i Pana Ropucha, Kopciuszka, Alicji w Krainie Czarów i Piotrusia Pana. Disney zastanawiał którą z nich wpierw dokończyć i wahał się między Kopciuszkiem i Alicją w Krainie Czarów. Ostatecznie po spotkaniu z pracownikami niezwiązanymi z animacją wybrał Kopciuszka sądząc, że w swym podobieństwie do Królewny Śnieżki i siedmiu krasnoludków powtórzy jej sukces. Alicja została wybrana jako drugi film do skończenia.