Bułgarska Partia Komunistyczna (, BPK) – bułgarska partia polityczna, która sprawowała dyktatorską władzę w Ludowej Republice Bułgarii (1946–1990). BPK została założona w 1919 na bazie lewicowego odłamu Bułgarskiej Robotniczej Partii Socjaldemokratycznej, który tworzyli tzw. wąscy socjaliści (bułg. тесни социалисти). Od marca tego samego roku partia należała do Międzynarodówki Komunistycznej pozostając członkiem organizacji do czasu jej rozwiązania. Pod względem ideowym stopniowo przyjmowała nacjonalistyczny charakter. Najważniejszą rolę w zarządzaniu BPK pełniło Biuro Polityczne (wybierane przez Komitet Centralny partii podczas plenum) i Sekretariat.
3 kwietnia 1990, podczas nadzwyczajnego kongresu (zjazdu) członków partii, BPK przekształciła się w Bułgarską Partię Socjalistyczną (BPS), która pozostawała w parlamencie do .
Po 1990 nazwę Bułgarska Partia Komunistyczna przyjęło kilka innych partii i ugrupowań, które w ten sposób starały się nawiązać do tradycji komunistycznej w Bułgarii.
Historia Bułgarskiej Partii Komunistycznej Powstanie BPK (1891–1919) Podwaliny pod przyszłą Bułgarską Partię Komunistyczną zostały położone 20 lipca 1891 podczas tzw. kongresu buzłudżańskiego, na którym utworzono Bułgarską Partię Socjaldemokratyczną (BPSD). W 1894 BPSD połączyła się z Bułgarskim Związkiem Socjaldemokratycznym tworząc Bułgarską Robotniczą Partię Socjaldemokratyczną (BRPSD). W 1903 w BRPSD zarysował się wyraźny podział na dwie frakcje ideologiczne: lewicową, którą tworzyli tzw. „wąscy” (autentyczni) socjaliści (), i socjaldemokratyczną, której zwolennicy byli nazywani „szerokimi” (liberalnymi) socjalistami (). Obie frakcje zachowały nazwę BRPSDWasilewski s. 211.. Obydwie frakcje należały do II Międzynarodówki na łamach której konkurowały ze sobą.
Na czele radykalnych wąskich socjalistów stanął Dimityr Błagojew. Frakcje wąskich socjalistów ostatecznie ukształtowały rozłamy do których doszło w 1905 (partię wówczas opuścili anarcholiberałowie) i w 1908 (z partii została wyrzucona grupa tzw. postępowców progresisti). Frakcja opowiadała się przeciwko nacjonalizmowi i za autonomią dla Macedonii i Tracją Adrianopolską. Działała w ruchu związkowym, spierając się o wpływy z reformistami. Posiadała swoją reprezentację w bułgarskim parlamencie. W styczniu 1910 przedstawiciele grupy wzięli udział w konferencji bałkańskich partii socjaldemokratycznych, na której poparli utworzenie na półwyspie federacji demokratycznych republik.
W trakcie I wojny światowej wąscy socjaliści opowiedzieli się za zakończeniem wojny, ogłaszając to na II Bałkańskiej Socjaldemokratycznej Konferencji w czerwcu 1915. W odwecie rząd wytoczył członkom Komitetu Centralnego i parlamentarzystom grupy procesy sądoweWasilewski s. 231–233.. Szersze poparcie zdobyli po 1917, gdy Bułgarię ogarnął kryzys gospodarczy i pojawił się głód. Wówczas pod hasłem wojna wojnie zaczęli tworzyć komitety rewolucyjne i wzywali do natychmiastowego zakończenia bułgarskiego udziału w wojnie i zawarcia pokoju pozbawionego kontrybucji i aneksji. Za antywojenną propagandę wielu działaczy partii (w tej liczbie przyszły premier Georgi Dimitrow), w tym dziennikarze „Wiadomości Robotniczych” („Rabotniczeski westnik”) zostali skazani na wyroki więzienia. W 1918 Komitet partii nie poparł powstania antyrządowego zorganizowanego przez zrewolucjonizowanych żołnierzy i chłopstwo uznając, że Bułgaria nie dorosła jeszcze do sytuacji rewolucyjnej.
W 1919 na XXII Kongresie Bułgarskiej Robotniczej Partii Socjaldemokratycznej (frakcji wąskich socjalistów) grupa przyjęła nazwę Bułgarska Partia Komunistyczna – wąscy socjaliści. I Kongres Bułgarskiej Partii Komunistycznej zwołany pod koniec maja tego samego roku zdecydował o dołączeniu partii w szeregi III Międzynarodówki i dalszej bolszewizacji ruchu. Sekretarzem generalnym partii został Wasił KołarowBranko Lazitch i Milorad M. Drachkovitch, Biographical Dictionary of the Comintern: New, Revised, and Expanded Edition. Stanford, CA: Hoover Institution Press, 1986; s. 224.. Partia w wyborach które odbyły siew tym samym roku zdobyła małą reprezentację parlamentarnąWasilewski s. 241–242..
BPK w latach 1919–1944 Działalność do powstania wrześniowego Partia zaraz po utworzeniu zorganizowała serię strajków ekonomicznych przeciwko dramatycznej sytuacji żywnościowej w Bułgarii i interwencji przeciwko Rosji Radzieckiej. Ogólnokrajowe wystąpienia z lutego 1919 zostały stłumione przez rząd koalicyjny za pomocą dysponującego bronią palną i artylerią wojska i wojsk okupacyjnych Ententy (na rozkaz ministra spraw wewnętrznych Krystiu Pastuchowa wywodzącego się z ruchu „szerokich socjalistów”). Jeszcze w tym samym miesiącu odbył się wybory samorządowe który pokazały, że manifestacje przyczyniły się do dużego wzrostu poparcia dla komunistów. Komuniści zdecydowali się na kontynuacje strajków do lutego 1920. W przeciągu 1919 komuniści pod kierownictwem swojej centrali związkowej (Powszechny Syndykalny Związek Robotniczy, bułg. Общ работнически синдикален съюз, ORSS) zorganizowali 146 strajków w 222 przedsiębiorstwach. Udział w nich wzięło 75 310 robotników. W obliczu tak dużego udziału społeczeństwa w rozruchach rząd ograniczył antypracownicze represje.
W wyborach z 1920 partia zdobyła 184 616 głosów (o 65 000 więcej aniżeli w poprzednich) wchodząc tym samym w skład parlamentu. W połowie 1921 komuniści wznowili strajki, co związane było z ogólnoświatowym kryzysem gospodarczym który w dużym stopniu objął Bułgarię. Kryzys doprowadził do rozłamu pośród „szerokich socjalistów” z których lewicowa część opuściła szeregi partii i włączyła się w skład struktur BPK. Na wiosnę tego roku odbył się III Kongres BPK (t. s.). Na Kongresie partii większość członków opowiedziało się za nowym programem zakładającym budowę dyktatury proletariatu opartej na sojuszu robotniczo-chłopskim.
Po wyborach do parlamentu z 1923 BPK (w.s.) stała się drugą siłą polityczną w kraju (za Bułgarskim Ludowym Związkiem Chłopskim, BLZCh) zdobywając 18,9% głosów poparcia. Związek Chłopski uzyskał 212 mandatów, komuniści – 16; liczba reprezentantów innych ugrupowań ograniczała się do kilku posłówWasilewski s. 246.. W przededniu tzw. przewrotu czerwcowego partia liczyła ponad 38 tys. członków, ponadto współpracowała z kilkoma znaczącymi organizacjami, takimi jak: Bułgarski Komunistyczny Związek Młodzieżowy (bułg. Български комунистически младежки съюз, 14 tys. członków) i kooperacja „Wyzwolenie” (bułg. кооперация „Освобождение”, 80 tys. członków) czy liczące około 30 tysięcy członków związki zawodowe ORSS. Popularność BPK zaowocowała powstaniem w niektórych gminach tzw. komun gminnych (bułg. общински комуни). Ciesząca się niewielkim poparciem opozycja antychłopska zrezygnowała z legislacyjnych środków i w 1923 organizacje prawicowe zorganizowały zamach stanuНиколова В., Куманов М., Кратък исторически справочник, т. III, България, С., 1983, с. 353–354.. Komuniści zachowali neutralność i uznali zamach stanu za walkę burżuazji miejskiej z wiejską.
Dość szybko powstały w wyniku puczu rząd Aleksandyra Cankowa przeprowadził delegalizację partii komunistycznej. W dalszej mierze bułgarskim ruch komunistycznej głosił zasadę neutralności wobec polityki Cankowa; została ona odwołana dopiero pod naciskiem Kominternu, która zaleciła komunistom przeprowadzenie rewolucji. Komintern zalecił zyskanie przychylności lewicowego skrzydła ludowców i wspólne obalenie wojskowego rządu. Partia, choć głosiła hasła rewolucyjne i działa według zasad leninizmu, nie była jednak przychylnie nastawiona do walki na drodze zbrojnej rewolucji. Na zmianę stanowiska partii wpłynął były sekretarz partii Wasyl Kołarow, który powrócił do kraju i na krótko został aresztowany przez reżim. Komitet Centralny na posiedzeniu na początku sierpnia 1923 przystał na jego apel o sformowanie szerokiego frontu antyfaszystowskiego, wymierzonego w rządLazitch i Drachkovitch, Biographical Dictionary of the Comintern, s. 225.. Koncepcję tę spopularyzował w artykułach publikowanych przez „Wiadomości Robotnicze” Georgi Dimitrow. Jedynym we władzach partyjnych przeciwnikiem tej koncepcji pozostawał sekretarz organizacyjny Komitetu Centralnego Todor Łukanow.
Rząd podejrzewając komunistów, 12 września zamknął lokale partii i zdelegalizował jej wydawnictwa. Aresztowanych zostało 2000 działaczy komunistycznych, w tym sekretarz polityczny KC Christo Kabakczyjew. Pozostali na wolności członkowie KC nie byli zgodni co do dalszej taktyki. Dopiero 20 września Komitet Centralny zdecydował się na militarne powstanie. Na czele powstańców stanął komitet wojskowo-rewolucyjny z Dymitrowem, Kołarowem i Gawriłem Genowem.
Powstanie wrześniowe thumb|Kolumna powstańców pojmanych przez siły rządowe (1923)
Współorganizowana przez komunistów rewolta oficjalnie rozpoczęła się 23 września (niemniej jednak walki komunistycznych i ludowych oddziałów z rządem toczyły się już od początku miesiąca). Największym osiągnięciem powstańców było zdobycie Nowej Zagory. W Nowej Zagorze powstańcy uwolnili grupę więźniów i utworzyli rząd robotniczo-chłopski. Na czele zbuntowanych oddziałów stanął uwolniony z więzienia Petko Enew, jednak jeszcze 20 września siły wojskowe, sprowadzone z Jambołu, Sliwenu i Harmanli, stłumiły wystąpienie i rozpoczęły represje wobec komunistówWasilewski s. 249.. W nocy z 22 na 23 września rozpoczęło się powstanie w Bułgarii północno-zachodniej, które w okręgach wraczańskim i widyńskim miało charakter masowy. Liderem tamtejszego komitetu rewolucyjnego został Dymitrow. Pod jego dowództwem znaleźli się komuniści, ludowcy z Gwardii Pomarańczowej oraz anarchiści. 26 września posiłki sprowadzone przez rząd rozbiły silne zgrupowanie Kiriła Mitewa i Andreja Iwanowa (będący prawosławnym księdzemЧервеният поп.). W ostatnich dniach września część pokonanych sił powstańczych przekroczyła granicę jugosłowiańskąWasilewski s. 250..
Po klęsce powstania doszło do masowych aresztowań komunistów i ludowców oraz ich sojuszników. Szczególnie ucierpieli robotnicy z regionu Łomu. Trzy tys. z nich zostało uwięzionych na statkach zakotwiczonych na Dunaju, a następnie rozstrzelanych na podstawie wyroków wydanych w przyspieszonym postępowaniu. Około tysiąc osób zginęło w innych miejscowościach w podobnych okolicznościach, co daje łączną liczbę 4000 straconych. Mimo klęski powstanie zyskało rangę symbolu. Do legendy przeszedł ksiądz Andrej Iwanow zwany „czerwonym popem”, który po upadku miasta został powieszony ma słupie telegraficznym przez żołnierzy rządowych.
Zamach w cerkwi „Sweta Nedela” Stłumienie powstania w żaden sposób nie przyczyniło się do osłabnięcia poparcia dla komunistów. Komuniści pomimo delegalizacji wystawili swoich kandydatów wespół z lewicową częścią ludowców zyskując 8 mandatów. Pomimo obecności w parlamencie komunistom nie udało się nie dopuścić do ustawy o ochronie państwa. Ustawa weszła w życie a partia komunistyczna stała się obiektem nasilonych represji. W lutym 1924 komuniści utworzyli legalną Partię Pracy. Partia Pracy zaczęła wydawać dziennik „Zname na truda” („Sztandar Pracy”) i współpracowała z kilkoma jeszcze legalnymi organizacjami – Związkiem Młodzieży Komunistycznej, centralą ORSS i spółdzielnią „Oswobożdenie”. W wyborach samorządowych w tym samym roku na listę komunistów i ludowców zagłosowało 35% wyborców. Ścisłe kierownictwo partii przebywało na emigracji w Wiedniu (do czasu faszyzacji tego kraju) gdzie 27 października 1923 powstał Komitet Zagraniczny Bułgarskiej Partii Komunistycznej. thumb|Cerkiew „Sweta Nedelja” niedługo po zamachu