Poemat heroikomiczny – utwór literacki, opierający się na połączeniu podniosłego stylu wypowiedzi z błahą, przyziemną tematyką, co tworzy efekt komiczny. Nawiązuje do gatunku eposu bohaterskiego (dlatego bywa również nazywany antyepopeją), jednak nie ma zazwyczaj na celu ośmieszenia tego gatunku literackiego, a wykorzystanie jego formy ma jedynie służyć wzmocnieniu efektu komicznego i zwróceniu uwagi na poruszane problemy.
Nazwa gatunku po raz pierwszy użyta została w 1622 roku w języku włoskim (poema eroicomico) przez Alessandra Tassoniego jako podtytuł jego poematu Wiadro porwaneJulian Maślanka: Wstęp..., s. III.. Z włoskiego w 1660 przeniknęło do języka francuskiego, a później także do innych języków.
Dzieje gatunku Poemat heroikomiczny ukształtował się w starożytnej Grecji. Za pierwowzór gatunku uważa się Batrachomyomachię (wojna żab z myszami), powstałą ok. V w. p.n.e. Utwór ten wzorowany był na kompozycji Iliady i ośmieszał postacie bogów, angażujących się w walki pomiędzy zwierzętami tak, jak angażowali się w walki herosów w eposach. Tradycja błędnie przypisała autorstwo poematu HomerowiJulian Maślanka: Wstęp..., s. XI.. W starożytności powstały również inne poematy heroikomiczne, m.in. Margites, Arachnomachia (wojna pomiędzy pająkami) oraz Psaromachia (wojna szpaków).
Tradycja poematu heroikomicznego ożyła ponownie w XVI wieku, za sprawą popularnego utworu Teofila Folengi pt. Moscheae Facetus liber in tribus divisus et tractans de cruento certamine Muscarum et Formicarum z 1521 rokuJulian Maślanka: Wstęp..., s. XII., opowiadającego o wojnie much z mrówkami. Najbujniej gatunek rozwijał się w wiekach XVII i XVIIIJulian Maślanka: Wstęp..., s. XIII.. Zmiany te pojawiły się przede wszystkim za sprawą poematu Tassoniego pt. Wiadro porwane, opowiadającego o wojnie Modeńczyków i Bolończyków, toczonej o wiadro, które ci pierwsi uprowadzili z Bolonii w 1325 roku. Akcja służy m.in. przedstawieniu satyrycznych portretów przedstawicieli ówczesnego mieszczaństwa i arystokracji oraz nawiązaniu do problemów z ówczesnej włoskiej rzeczywistości społecznejJulian Maślanka: Wstęp..., s. XIV.. Wprowadzone przez Tassoniego innowacje w gatunku, wykorzystali kolejni twórcy poematów heroikomicznych, m.in. Paul Scarron (autor trawestacji Eneidy pt. Le Virgile travesti z 1648–1652), Nicolas Boileau (autor Pulpitu opowiadającego o sporze kapituły kościelnej z organistą) oraz Voltaire (autor Dziewicy Orleańskiej, stanowiącej parodię życiorysu Joanny d’Arc)Julian Maślanka: Wstęp..., s. XVI-XVII..
W literaturze angielskiej występowały dwie odmiany poematu heroikomicznego. Pierwsza z nich, nazywana hudibrastic, ukształtowała się pod wpływem utworu Samuela Butlera pt. Hudibras. Druga – pod wpływem utworu Aleksandra Pope’a pt. Pukiel włosów uciętyJulian Maślanka: Wstęp..., s. XVI–XVIII..
W Polsce poemat heroikomiczny uprawiali m.in. Paweł Zaborowski (Batrachomyomachia albo Żabomysza wojna, 1588), Jan Achacy Kmita (Spitamegeranomachia, 1595), Ignacy Krasicki (Myszeida, Monachomachia, Antymonachomachia) oraz Tomasz Kajetan Węgierski (Organy, 1775-1777).
Czerpiąc ze stylu wysokiego dzieł klasycystycznych, poematy heroikomiczne tworzyli również romantycy wileńscy. W przeciwieństwie np. do Monachomachii Krasickiego istotą ich utworów nie był dydaktyzm, lecz komizm. Do dzieł takich należą m.in.: Zgon Tabakiery Tomasza Zana (poemat na temat walki snów z tabakierą), Na śmierć szpaka Jana Czeczota (w formie elegii) czy Kartofla Adama Mickiewicza (poemat na temat ziemniaka).
Żywotność poematu heroikomicznego jako gatunku, skończyła się wraz z żywotnością eposu.
Poematy heroikomiczne często były pisane przy użyciu tej samej formy wersyfikacyjnej, co parodiowane eposy, czyli na przykład oktawąWiktor Jarosław Darasz, Mały przewodnik po wierszu polskim, Kraków 2003, s. 150–151..
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Satyra Kategoria:Typy poematów