thumb|Wybór króla. U góry: trzej elektorzy duchowni podczas wyboru wskazują na króla. Środek: Palatyn reński jako stolnik Rzeszy przekazuje złotą misę, za nim książę saski z berłem marszałka i margrabia brandenburski jako komornik Rzeszy trzyma misę z gorącą wodą. Na dole: nowy król przed panami Rzeszy (Zwierciadło saskie z Heidelbergu)
Koronacja królów i cesarzy Świętego Cesarstwa Rzymskiego – rytuał wokół właściwej koronacji cesarzy rzymskich, który pozostał właściwie niezmieniony aż do koronacji ostatniego cesarza rzymskiego, Franciszka II. Ustalenia Złotej Bulli Karola IV z 1356 określiły przebieg ceremonii. Słowo koronacja oznaczało od tej pory cały przebieg uroczystości, jak również właściwy akt „nałożenia korony”, czyli koronację w ścisłym tego słowa znaczeniu. Na ceremonię miał wpływ elekcyjny charakter monarchii połączony z tradycją antycznego cesarstwa rzymskiego, królestwa i cesarstwa Franków oraz intronizacji germańskich królów.
Historia Średniowiecze Początki ceremonii Ceremonia koronacji rozwijała się przez kilka stuleci, biorąc swój początek z germańsko-frankijskiej tradycji podniesienia króla na tarczy jako znaku, że jest on wodzem wybranym przez lud. Wprawdzie Izydor z Sewilli wspomina o używaniu złotej korony przez królów zachodnich Gotów i Longobardów, ale jest wątpliwe by te korony miały symboliczne znaczenie podczas inauguracji władzy.
Nie ma mowy o koronacji w ścisłym tego słowa znaczeniu w przypadku Pepina Krótkiego, którego władzę zalegalizował papież podczas ceremonii 28 lipca 754 Einhard opisuje ją następująco:
Został ręką świętej pamięci arcybiskupa i męczennika Bonifacego pomazany świętymi olejami i zgodnie ze zwyczajem Franków posadzony na tronie w SoissonsJ. Bühler, 1923, s. 206, cytat z Pleticha..
Współczesne źródła nie wspominają o innym obrzędzie niż pomazanie. Być może jednak koronacja odbywała się jako akt dodatkowy. Godne podkreślenia jest, że ceremonia podniesienia zajmowała centralne miejsce także podczas objęcia władzy w wydzielonych im częściach Państwa Franków przez Karola Wielkiego i Karlomana w 754 r. odpowiednio w Noyon i Soisson.
Jednak już w 781 r. Karol Wielki wraz z synami Ludwikiem Pobożnym i Pepinem Garbatym otrzymał od papieża Hadriana II królewski diadem. Właściwy akt koronacji miał miejsce podczas koronacji cesarskiej Karola Wielkiego przez papieża Leona III. Einhard opisał go następująco: Gdy król w dniu Bożego Narodzenia wstał po modlitwie u grobu apostoła Piotra, aby uczestniczyć w mszy, papież Leon nałożył mu na głowę koronę i odtąd nosił tytuły patrycjusza, cesarza i augusta.
Dziesięć lat później syn Karola Ludwik Pobożny, pod nieobecność papieża, koronował się w Akwizgranie na cesarza i następcę ojca. Ludwik sam nałożył sobie koronę na głowę. Stało się tak na wyraźne polecenie Karola Wielkiego. Kościół i tron, na którym siedział podczas ceremonii, będą miały w przyszłości ogromne znaczenie w średniowiecznych uroczystościach koronacyjnych królów niemieckich.
Wraz z koronacją cesarską Ludwika Pobożnego w Rzymie w 816 r. przez papieża Stefana V koronacja stała się aktem liturgicznym, namaszczenie i właściwa koronacja uległy połączeniu. Wydany porządek koronacyjny określał przebieg ceremonii.
Nie wiadomo czy podobnie, jak to działo się w okresie środkowego średniowiecza, także żony władców były koronowane lub namaszczane. Wiadomo, że Lotar II w 862 r. rozkazał swoją drugą żonę Waldradę podnieść i koronować na królową. Najstarszy tekst porządku koronacyjnego o koronacji królowej pochodzi z 866 r. i dotyczy królowej Irmintrudy żony Karola Łysego.
Państwo wschodniofrankijskie i powstające Święte Cesarstwo Rzymskie thumb|Tron cesarski w katedrze w Akwizgranie
Znaczenie jakie dzięki Karolowi Wielkiemu uzyskał Akwizgran dla ceremonii koronacyjnych w następnych stuleciach wskazuje fakt, że po śmierci wschodniofrankijskiego króla Henryka Ptasznika zgromadzenie wyborcze w 936 r. zwołano właśnie w tym mieście. Wybrano na nim na króla syna Henryka Ottona I, który również został wówczas w tym miejscu koronowany. Aż do 1531 r. niemal wszyscy królowie niemieccy zostali koronowani w Akwizgranie. W Moguncji, Kolonii i Bonn odbyły się w sumie cztery koronacje.
Wraz z koronacją Ottona rozpoczął się rozwój ceremonii, który trwał aż do ostatniej koronacji cesarskiej w 1792 r. Czysto świecki akt posadzenia na tronie wywodzący się z frankijsko-germańskiej tradycji stopił się na zawsze z pomazaniem i liturgią mszy św. w jedną manifestację władzy, która czyniła widocznym sakralny wymiar władzy królewskiej. Z tym łączyło się podkreślenie boskiego zatwierdzenia panowania wobec poddanych, jak również błogosławieństwo boskie dla władcy. Korona, w której niejednokrotnie znajdowała się relikwia, była znakiem boskiego zatwierdzenia i reprezentowania Chrystusa na Ziemi. Wraz z koronacją król stawał się nowym człowiekiem.
Rzadki średniowieczny opis koronacji zawdzięczamy Widukindowi z Korbei, który był naocznym świadkiem koronacji Ottona w Akwizgranie. Kronikarz pisze o jej przebiegu w swoich Res gestae saxonicae: W Akwizgranie zebrali się książęta, dostojni hrabiowie i inni szanowani możni Rzeszy i po przysiędze wierności wynieśli nowego króla na tron Karola Wielkiego. W dniu koronacji król poszedł wraz z towarzyszącym mu klerem i panami Rzeszy do kościoła, w którym czekał na niego arcybiskup Moguncji. Biskup wymienił prawa panującego i towarzyszył mu do środka kościoła. Po symbolicznym hołdzie zgromadzonych Otton otrzymał insygnia Rzeszy, miecz, płaszcz, berło i sprzączkę.
Po namaszczeniu przez arcybiskupów Hildeberta i Wigfrieda nastąpiła koronacja. Widukind tak opisuje dalszy przebieg uroczystości: Po zakończeniu obrzędów, obaj arcybiskupi odprowadzili króla do tronu, na który prowadzą kręte schody. Stoi on między dwoma marmurowymi kolumnami niezwykłej piękności. Stąd mógł on wszystkich widzieć i przez wszystkich być widzianymWidukind, Res Gestae Saxonicae II, 1..
Po śpiewach chórowych i uroczystej mszy następowała uczta w palatium. Widukind wzmiankuje, że książęta sprawowali wówczas swoje dworskie urzędy. Na podstawie krótkich wyjaśnień jest oczywiste, że nie chodziło tylko o akty czysto symboliczne, jak to miało miejsce w późniejszym okresie. Z tych honorowych służb książąt rozwinęły się w następnych stuleciach honorowe urzędy, które od momentu bezkrólewia sprawowali czterej świeccy elektorzy, a w ich zastępstwie działali posiadacze dziedzicznych urzędów.
Środkowe i późne średniowiecze thumb|Siedmiu elektorów wybiera Henryka VII na króla. Miniatura z Codex Balduineus Akt właściwej koronacji w rozpoczynającym się środkowym średniowieczu nie wydaje się być ostatecznie nieodzowną częścią ceremonii. Dla przykładu Wipo informuje, że już dzień po wyborze Konrada II został on w pośpiechu namaszczony. Kronikarz nie wspomina o koronacji, a tym bardziej o koronie zwanej dziś koroną Rzeszy. Nie wiadomo kiedy i z jakiej okazji ta korona otrzymała kabłąk, którego powstanie jest wiązane z osobą Konrada.
Ze źródeł wiadomo, że w okresie od X do XIV w. wybór króla rzadko następował w miejscu koronacji. Działo się to na terenie neutralnym, który mógł zapewnić odpowiedni odstęp pomiędzy obozami często zwaśnionych wielkich panów. Zebrania wyborcze często odbywały się pod gołym niebem, aby ich uczestnicy nie tracili się z oczu. Wybór Konrada II odbył się na równinie nad Renem koło Kamba, miejscowości leżącej naprzeciw Oppenheim pomiędzy Wormacją a Moguncją, zgromadzenie wyborcze Lotara III miało miejsce nad Renem koło Moguncji, a Karola IV w 1346 r. na tronie królewskim w Rhens.
Współczesne źródła wzmiankują obóz namiotów książąt przybyłych na wybór Lotara, który wzniesiono po obu stronach Renu, jak również trudności organizacyjne i dyplomatyczne, które musiał przezwyciężyć przewodniczący zebrania, aby przeforsować swojego kandydata. Wybory nie były głosowaniem ograniczonej liczby wyborców w obecnym tego słowa znaczeniu, ale osiąganiem kompromisu. Im więcej panów Rzeszy brało udział w wyborze, tym większa była legitymizacja wybranego. W wyborach powinien być widoczny „głos Boga”. Ponieważ jednak Bóg miał tylko jeden głos wybór powinien być jednomyślny. Z tego względu wyborcy, którzy nie popierali kandydata nie przyjeżdżali lub odjeżdżali przed właściwym aktem wyboru. Ci książęta albo składali hołd później, co zazwyczaj było okupione ustępstwami i przywilejami albo wybierali własnych kandydatów. Dochodziło zatem do wyboru kilku króli co prowadziło do konfrontacji zbrojnej lub do pokornego podporządkowania się jednego z wybranych, przy wyborze którego głos Boga nie był słyszalny.
Porządek koronacyjny z XIV w., Coronatio Aquisgranensis, przypisywany koronacji Henryka VII w Akwizgranie pokazuje przebieg ceremonii w tym czasie. W odróżnieniu od koronacji Ottona I arcybiskup Kolonii był jedynym koronatorem. Towarzyszyli mu arcybiskupi Trewiru i Moguncji. Przebieg samej uroczystości, jak się wydaje, nie zmienił się. Także wówczas król był poddawany symbolicznej próbie wiary, namaszczany, przysięgał wierność wobec Kościoła, jak również otrzymywał koronę oraz insygnia. W identyczny sposób koronowana była królowa Małgorzata Brabancka; jej koronacja jest również wzmiankowana.
Miejsca koronacji Akwizgran, miejsce pochówku Karola Wielkiego, aż do 1531 r. był miejscem większości koronacji. Tutaj koronowano pierwszego władcę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Ottona I, a potem jego syna Ottona II i wnuka Ottona III. Henryk II i Konrad II zostali koronowani w Moguncji, Henryk III i Henryk IV ponownie w Akwizgranie. Spośród antykrólów Rudolf Szwabski był koronowany w Moguncji, a Herman z Salm w Goslarze.
Obaj synowie Henryka IV, Konrad i Henryk V byli koronowani w Akwizgranie, Podobnie jak Lotar III, Konrad III i Fryderyk I Barbarossa. Henryk VI już za życia ojca został koronowany w Akwizgranie.
Po podwójnej elekcji w 1198 r. Otto IV został koronowany w Akwizgranie, a jego rywal Filip Szwabski w Moguncji. Ten ostatni po zwycięstwie nad Ottonem IV kazał w 1205 r. koronować się po raz drugi w Akwizgranie przez właściwego koronatora.
Podobnie w Moguncji odbyła koronacja Fryderyka II, natomiast jego syn Henryk VII Hohenstauf jako współwładca był koronowany w Akwizgranie. Henryk Raspe nie był w ogóle koronowany, natomiast Wilhelma z Holandii koronowano w Akwizgranie. W czasie Wielkiego Bezkrólewia Alfons Kastylijski nie był koronowany w Rzeszy, natomiast jego rywal Ryszard z Kornwalii wkrótce po swoim wyborze odbył koronację w Akwizgranie.
Goslar, miejsce koronacji Hermana z Salm, trzeba postrzegać jako wyjątek. Pominąwszy Moguncję, widać wyraźnie, że Akwizgran od czasów Karola Wielkiego był oficjalnym i najważniejszym miejscem koronacji i pozostał nim do końca średniowiecza. Tu koronowano Rudolfa z Habsburga, Adolfa z Nassau, Albrechta I, Henryka VII, Ludwika Bawarskiego, Wacława IV, Zygmunta Luksemburskiego, Fryderyka III i Maksymiliana I.
W innych miejscach odbyły się tylko trzy uroczystości: Fryderyk III Piękny i Karol IV Luksemburski zostali koronowani w Bonn, a Ruprecht z Palatynatu w Kolonii. Stało się tak dlatego, że Akwizgran znajdował się pod panowaniem ich przeciwników. Jak ważna była uroczystość we właściwym miejscu dla legitymizacji władzy świadczą fakty, że Karol IV i Ruprecht później odbyli ponowną koronację w Akwizgranie.
Złota Bulla Wraz z wydaniem Złotej Bulli Karola IV w 1356 przebieg elekcji cesarskiej został ostatecznie ustalony. Aż do 1806 stała się ona jądrem porządku prawnego Rzeszy. Złota Bulla w przeciwieństwie do dotychczasowych zasad stawiała w centrum tytuł królewski. Było to konieczne, gdyż od czasu konfliktu o inwestyturę między papieżem a cesarzem została zakwestionowana duchowa legitymacja władzy panującego. To zmusiło do prawnego usankcjonowania władzy.