thumb|upright|Proporzec Armii Ochotniczej z wojny 1920 roku thumb|upright=0.6|Mundur żołnierza Armii Ochotniczej thumb|upright|Generalny Inspektor Armii Ochotniczej gen. broni Józef Haller thumb|upright|Gmach Główny Politechniki Warszawskiej, w którym mieściło się dowództwo Armii Ochotniczej thumb|upright|Rozkaz Dzienny Nr 1 Generalnego Inspektora Armii Ochotniczej gen. Józefa Hallera thumb|upright|gen. Haller w otoczeniu sztabu Armia Ochotnicza – akcja mobilizacyjna Wojska Polskiego, rozpoczęta w trakcie wojny polsko-bolszewickiej mocą decyzji Rady Obrony Państwa, Generalnym Inspektorem Armii Ochotniczej był gen. Józef Haller.

Geneza Katastrofalna sytuacja militarna na froncie polsko-bolszewickim, wywołana rozpoczętą w maju 1920 ofensywą Armii Czerwonej w kierunku Warszawy, doprowadziła do kryzysu politycznego, w wyniku którego 9 czerwca 1920 upadł Rząd Leopolda Skulskiego, a nowy gabinet Władysława Grabskiego powstał dopiero 23 czerwca 1920. Na wniosek nowego premiera, motywowany grozą sytuacji i wynikającą z niej pilną potrzebą zmobilizowania wszystkich zasobów państwa, Sejm 1 lipca 1920 powołał Radę Obrony Państwa. Radzie przewodniczył Naczelnik Państwa, wiceprzewodniczącym był premier, a pozostałymi członkami: marszałek Sejmu i 10 desygnowanych przez partie posłów, 3 ministrów oraz 3 przedstawicieli armii wyznaczonych przez Naczelnego Wodza. ROP miała praktycznie nieograniczone kompetencje. Rozpoczęła swoje działania natychmiast i już w dniu swojego powołania podjęła na wniosek premiera decyzję o Utworzeniu Armii Ochotniczej. 3 lipca 1920 Rada wydała odezwę do narodu pt. Obywatele Rzeczypospolitej! Ojczyzna w potrzebie! wzywającą wszystkich zdolnych do noszenia broni, by dobrowolnie zaciągali się w szeregi armii, stwierdzając, że za ojczyznę każdy w Polsce z własnej woli gotów złożyć krew i życie. W akcji mobilizującej społeczeństwo wzięły udział wszystkie, z wyjątkiem komunistów, ugrupowania polityczneLech Wyszczelski, Operacja Warszawska Sierpień 1920, Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona (2005) s. 153–154..

8 lipca 1920 Minister Spraw Wojskowych, gen. por. Kazimierz Sosnkowski wydał rozkaz Nr 70 29/Org. o utworzeniu z dniem 7 lipca 1920 Generalnego Inspektoratu Armii Ochotniczej i mianowaniu gen. broni Józefa Hallera Generalnym Inspektorem Armii Ochotniczej.

Liczebność i rekrutacja Odzew społeczny na odezwę był niezwykle silny. Do 30 września 1920 w szeregi armii wstąpiło 105.714 ochotników, w tym 52.690 (49,8%) do piechoty, 9.456 (8,9%) do kawalerii i 12.495 (11,8%) do artylerii oraz 9.446 (8,9%) do wojsk technicznych, 11.285 (10,7%) do wojsk wartowniczych, 6.683 (6,4%) do pozostałych formacji (wojsk taborowych, etapowych) i 3.659 (3,5%) w charakterze sił kancelaryjnych.

Do Armii Ochotniczej mogły wstępować osoby w wieku od 17 do 42 lat, w przypadku oficerów do 50 lat. Osoby niepełnoletnie musiały posiadać pisemną zgodę rodziców. Rekruci byli zachęcani do zgłaszania się do Armii z własnym umundurowaniem i wyposażeniem, za który otrzymywali ekwiwalent. Osoby przyjęte do Armii Ochotniczej otrzymywały biało-czerwoną kokardę oraz legitymację.

Powstaniu armii towarzyszyło powstanie Obywatelskiego Komitetu Wykonawczego Obrony Państwa i lokalnych, obywatelskich komitetów obrony państwa. Komitety te były odpowiedzialne za zachęcanie obywateli do wstępowania do armii, opiekowały się rodzinami ochotników oraz prowadziły zbiórki na rzecz Armii Ochotniczej. W ramach promocji wstępowania do Armii Ochotniczej organizowano m.in. Święto Armii Ochotniczej, które odbyło się 18 lipca 1920 roku w Warszawie, a 25 lipca w Łodzi i województwie łódzkim zorganizowano Dzień Armii Ochotniczej.

Niechęć w stosunku wstępowania do Armii Ochotniczej wykazywała młodzież chłopska i robotnicza, w skład Armii Ochotniczej wchodzili jednak przedstawiciele wszystkich grup społecznych i zawodowych. Wśród ochotników dominowały osoby posiadające wykształcenie średnie i podstawowe. W większości do Armii Ochotniczej Zgłaszały się osoby wyznania rzymskokatolickiego, wśród innych wyznań największy odsetek stanowiła młodzież żydowska.

Najwięcej ochotników zgłosiło się do armii w Okręgu Generalnym „Warszawa”, ochotnicy z tego okręgu stanowili 25% wszystkich ochotników. Najmniej ochotników zgłosiło się natomiast w Okręgu Generalnym „Pomorze” i Okręgu Generalnym „Lublin”.

Okręgowe Inspektoraty Armii Ochotniczej Okręgowy Inspektorat Armii Ochotniczej na Okręg Generalny „Warszawa” okręgowy inspektor – płk SG Włodzimierz Zagórski (od 10 VII) okręgowy inspektor – płk Leopold Smorczewski (od 25 VII) zastępca okręgowego inspektora – mjr Stefan Szumański Okręgowy Inspektorat Armii Ochotniczej na Okręg Generalny „Lublin” okręgowy inspektor – płk Jasiński zastępca okręgowego inspektora – kpt. art. Apolinary Biernacki Okręgowy Inspektorat Armii Ochotniczej na Okręg Generalny „Kielce” okręgowy inspektor – ppłk Radosław Dzierżykraj-Stokalski (15 VII – 12 IX) okręgowy inspektor – płk piech. Kazimierz Chromiński (od 12 IX) Okręgowy Inspektorat Armii Ochotniczej na Okręg Generalny „Łódź” – płk piech. Michał Zienkiewicz Okręgowy Inspektorat Armii Ochotniczej na Okręg Generalny „Kraków” okręgowy inspektor – płk SG inż. Wacław Marcolla okręgowy inspektor – płk piech. Jakub Bohusz-Szyszko (od 28 VII) zastępca okręgowego inspektora – ppłk Adam Uhma Okręgowy Inspektorat Armii Ochotniczej na Okręg Generalny „Lwów” – płk art. Czesław Mączyński dowódca artylerii Małopolskich Oddziałów Armii Ochotniczej – płk art. Marceli Jastrzębiec-Śniadowski dowódca jazdy Małopolskich Oddziałów Armii Ochotniczej – płk kaw. Tadeusz Żołkiewski Okręgowy Inspektorat Armii Ochotniczej na Okręg Generalny „Poznań” okręgowy inspektor – ppłk Seyda zastępca okręgowego inspektora – mjr Bohdan Hulewicz adiutant – ppor. Matuszewski referent prasowy – ppor. ochot. Kazimierz Rafał Chłapowski referent prasowy – por. ochot. Malewski lekarz – ppłk lek. Szulc Okręgowy Inspektorat Armii Ochotniczej na Okręg Generalny „Pomorze” okręgowy inspektor – kpt. Stefan Biestek (od 14 VII) okręgowy inspektor – płk August Donimirski-Brochwicz (od 21 VII)

Ochotnicze formacje piechoty Dywizja Ochotnicza 22 lipca 1920 Generalny Inspektor Armii Ochotniczej wydał rozkaz o sformowaniu Dywizji Ochotniczej. Na dowódcę dywizji wyznaczony został ppłk Adam Koc.

Do formowania dywizji przystąpiono w sierpniu 1920 w Modlinie. W skład dywizji włączono 101 rezerwowy oraz 201, 202 i 205 ochotnicze pułki piechoty. W listopadzie 1920 dywizja została rozformowana. Pułki ochotnicze zdemobilizowane.

Ten sam los miał spotkać 101 Rezerwowy pułk piechoty, jednak w uznaniu zasług Naczelny Wódz postanowił pozostawić jednostkę na stopie pokojowej. Stan osobowy pułku został uzupełniony żołnierzami z trzech likwidowanych pułków ochotniczych oraz kadrą oficerską byłej Dywizji Syberyjskiej przybyłą z niewoli rosyjskiej. W celu zachowania tradycji pułk został przemianowany na 3 Pułk Syberyjski.

Pułki piechoty

Ochotnicze pułki piechoty użyte w walkach ochotniczy pułk Obrony Warszawy 201 pułk piechoty → Dywizja Ochotnicza 202 pułk piechoty w Piotrkowie → Dywizja Ochotnicza 204 pułk piechoty w Kielcach 205 pułk piechoty w Chełmnie → Dywizja Ochotnicza 207 pułk piechoty w Zgierzu 213 pułk piechoty w Krotoszynie – sformowany z funkcjonariuszy Policji Państwowej, znajdował się w Odwodzie Naczelnego Wodza 238 pułk piechoty w Przemyślu 240 pułk piechoty we Lwowie

Ochotnicze pułki piechoty przeznaczone na uzupełnienie oddziałów liniowych 203 Pułk Strzelecki w Radomiu 206 pułk piechoty we Wrześni 208 pułk piechoty w Olkuszu 209 pułk piechoty w Opatowie 210 pułk piechoty w Łowiczu 211 pułk piechoty w Sosnowcu 212 pułk piechoty w Wadowicach 214 pułk piechoty we Włocławku 215 pułk piechoty w Nisku 216 pułk piechoty w Tarnowie 217 pułk piechoty w Rzeszowie 218 pułk piechoty w Koninie 219 pułk piechoty w Gródku Jagiellońskim 220 pułk piechoty w Krakowie 221 pułk piechoty w Ostrowie Wielkopolskim 222 pułk piechoty w Siedlcach 223 pułk piechoty w Wolbromiu 224 pułk piechoty w Ostrowcu 225 pułk piechoty w Miechowie 226 pułk piechoty w Noworadomsku 227 pułk piechoty w Częstochowie 228 pułk piechoty w Łodzi 229 pułk piechoty w Kaliszu 230 pułk piechoty w Tomaszowie 231 pułk piechoty w Łodzi 232 pułk piechoty w Warszawie 233 pułk piechoty w Żyrardowie 234 pułk piechoty w Białej Podlaskiej 235 pułk piechoty w Białej 236 pułk piechoty w Warszawie 237 pułk piechoty w Kutnie 239 pułk piechoty w Jarosławiu 245 pułk piechoty w Parczewie 246 pułk piechoty w Samorze 247 pułk piechoty w Stryju 248 pułk piechoty w Jaśle 249 pułk piechoty w Lisku 250 pułk piechoty w Biedrusku 251 pułk piechoty w Nisku 252 pułk piechoty w Leżajsku 253 pułk piechoty w Radymnie 254 pułk piechoty w Drohobyczu 255 pułk piechoty w Krotoszynie

Ochotnicze formacje kawalerii

201 pułk szwoleżerów – późniejszy 3 Pułk Szwoleżerów Mazowieckich 203 pułk ułanów – w połowie 1921, zatwierdzony jako jednostka stanu pokojowego, otrzymał nazwę 27 pułk ułanów 205 pułk ułanów – po krótkiej egzystencji wcielony jako uzupełnienie do macierzystego 5 Pułku Ułanów 206 pułk ułanów – sformowany w Będzinie przez Szwadron Zapasowy 6 Pułku Ułanów, w sierpniu 1920 roku rozwiązany i wcielony do 6 Pułku Ułanów 208 pułk ułanów – wcielony do marszówek dla uzupełnienia szwadronów marszowych 209 pułk ułanów – 8 listopada 1920 na bazie 209 i 212 Pułku Ułanów sformowano 22 pułk ułanów 210 pułk ułanów – po krótkiej egzystencji wcielony jako uzupełnienie do macierzystego 10 pułku ułanów 21 pułk ułanów 212 pułk ułanów – 8 listopada 1920 na bazie 209 i 212 Pułku Ułanów sformowano 22 pułk ułanów 213 pułk ułanów – po krótkiej egzystencji wcielony jako uzupełnienie do macierzystego 13 pułku ułanów 214 pułk ułanów – w grudniu 1920 przeformowany w 24 pułk ułanów

Ochotnicze formacje artylerii Konna Bateria Krakusów – utworzona w lipcu 1920 roku w Krakowie przy baterii zapasowej 6 pułku artylerii polowej, bateria dowodzona przez por. Tadeusza Dziduszyckiego liczyła 4 oficerów i 170 szeregowców, w tym 3 oficerów i 126 szeregowych ochotników oraz 170 koni; w sierpniu bateria została wcielona do 9 dywizjonu artylerii konnej jako 1. bateria

Pozostałe formacje

Ochotniczy Baon Wartowniczy – zorganizowany w lipcu 1920 roku w Krakowie pod dowództwem kpt. Karola Krzetuskiego; batalion liczył 23 oficerów i ponad 1500 ochotników; do października 1920 roku pełnił służbę wartowniczą po czym został zlikwidowany; ochotnicy, którzy nie ukończyli 17 lat zostali zwolnieni, a pozostali wcieleni do 5 baonu wartowniczego Ochotniczy Baon Wartowniczy w Kielcach

Harcerskie Oddziały Wartownicze Ministerstwo Spraw Wojskowych rozporządzeniem Sztab Oddział I Org.–Mob. Nr 9307/Mob. wyraziło zgodę na organizowanie przez Związki Harcerskie specjalnych ochotniczych oddziałów wartowniczych dla ochrony granic i linii kolejowych. Harcerski oddział wartowniczy prof. Bronisława Piątkiewicza; 1. kompania licząca 100 harcerzy odeszła 7 września pod dowództwem profesora do Cieszyna, natomiast 2. kompania licząca jednego oficera i 96 harcerzy została skierowana do Oświęcimia celem pełnienia służby wartowniczej i obsadzenia granicy górnośląskiej

Żołnierze

Odznaczenia Ochotnicy, którzy służyli na froncie dłużej niż 3 miesiące, otrzymywali odznakę honorową pod postacią orła na tarczy Amazonek, na której wytłoczono litery „AO”.

Został ustanowiony Krzyż Małopolskich Oddziałów Armii Ochotniczej, a prezesem jego kapituły był mjr Lesław Węgrzynowski. Zwany też Krzyżem Armii Ochotniczej. Wiosną 1939 odznaczeniem wyróżniono miasto Tarnopol.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Obrona państwa polskiego w czasie wojny polsko-bolszewickiej

Kategoria:Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej