Faras

thumb|Położenie Faras w stosunku do katarakt thumb|Panorama Faras wykonana w 1867 przez Edwarda Leara. thumb|Św. Anna, autor nieznany, malowidło ścienne (VIII w.), Muzeum Narodowe w Warszawie thumb|Malowidło ścienne Boże Narodzenie (X/XI w.) z Muzeum Archeologicznego w Chartumie Faras (staroż. Pachoras) – miejscowość w północnym Sudanie, na północ od II katarakty w pobliżu Wadi Halfa, obecnie zalana wodami jeziora Nasera.

Pachoras było stolicą prowincji królestwa Meroe od 270 p.n.e. aż do upadku państwa w 350 n.e., a później stolicą prowincji królestwa Nobadii, które w VI w. n.e. przyjęło chrześcijaństwo, a od VII w. stolicą prowincji królestwa MakuriiMierzejewska, Sulikowska 2014, str. 8, 10. W VII w. n.e. w Pachoras ustanowiono biskupstwoMierzejewska, Sulikowska 2014, strona 10, które istniało do XIV w., gdy Makuria ostatecznie upadła, a jej ludność została zislamizowana. W XVIII w. Arabowie wznieśli na ruinach dawnego Pachoras cytadelę, wokół której istniała osadaMichałowski, 1974, Od Edfu ..., str. 154, 160–161. W latach 60. XX w. ludność wioski wysiedlono w związku z planowanym zalaniem tego obszaru w ramach budowy Tamy Assuańskiej, a część cytadeli i zabudowań wioski rozebrano w trakcie ratunkowych prac archeologicznych profesora Kazimierza MichałowskiegoMichałowski, 1974, Od Edfu ..., str. 160–161, 164. Cała miejscowość wraz z okolicą została zalana po kwietniu 1964Jakobielski 2014 r. wywiad.

Stanowisko archeologiczne

Pierwsze poszukiwania archeologiczne prowadzone były przez brytyjskich podróżników już w drugiej połowie XIX wieku. W latach 1907-1908 do Faras przybyli niemieccy archeolodzy, którzy skopiowali wiele inskrypcji a także przywieźli do Niemiec odkryte naczynia ceramiczne, które obecnie znajdują się w zbiorach Muzeum Egipskiego w Berlinie. Pierwsze regularne wykopaliska zorganizował amerykański uczony Geofrey S. Mileham z Pennsylvania University (1908-1909), sponsorowane przez Eckleya B. Coxe Juniora (1839-1895). Przed 1914 prace archeologiczne w Faras prowadził brytyjski archeolog Francis Llewellyn Griffith z Uniwersytetu Oksfordzkiego, który odkrył tu pozostałości świątyni faraona Totmesa IIIMichałowski K., 1974: Od Edfu do Faras. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, strona 160 (świątynia znajdowała się w Buhen, zaś zdobione bloki z niej pozyskane przywożono do Faras jako kamień budowlany na potrzeby wznoszonej katedry i innych budowli miasta).

W latach 1961–1964 badania na tym terenie przeprowadzili polscy archeolodzy z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem prof. Kazimierza Michałowskiego w ramach międzynarodowej ekspedycji do Nubii pod patronatem UNESCO. Ekspedycja została zorganizowana, by uratować zabytki kultury nubijskiej, zanim teren zostanie zalany w związku z utworzeniem sztucznego jeziora Nasera. Michałowski postanowił rozkopać górujące nad okolicą wzgórze, na którym stała cytadela, gdyż sądził, że jest to tellMichałowski 1974: Od Edfu .... Dzięki tym badaniom odkryto pozostałości katedry wczesnochrześcijańskiej, której pierwotne założenie pochodzi z końca VII wieku (wzniesiono ją na pozostałościach, dwóch kolejno poprzedzających tę katedrę kościołów). Była to trójnawowa bazylika poprzedzona narteksem. Dolną części murów ułożono z bloków wapienia, a wyższą z cegłyMierzejewska, Sulikowska 2014, str. 13. Oprócz katedry odkopano także klasztor, pałac biskupów, ruiny pałacu eparchy, domy mieszkalne i pomieszczenia gospodarcze.

W ruinach katedry odkryto liczne ślady wcześniejszych zniszczeń i wielokrotnie powtarzanych przebudów. Ściany pokryte były licznymi malowidłami w stylu bizantyjsko-koptyjskim, wykonanych techniką al secco i pochodzących z okresu od VII do XIV wiekuMierzejewska, Sulikowska 2014, str. 12 i 16. W trakcie prac badawczych zespół K. Michałowskiego zinwentaryzował 169 malowideł, jednak niektóre zachowały się tylko śladowo. Zdjęto 120 z nich, z których 67 (pochodzących głównie z VIII w.) trafiło do zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, a reszta do Chartumu (pochodzących głównie z X – XI w.). Początkowo (w VIII wieku) malowidła te były jednobarwne w tonacji fioletu, a w IX wieku z zastosowaniem bieli dla konturu i brązu dla wypełnienia obrazu. Od X wieku paleta barw została mocno wzbogacona przy zachowaniu dominacji czerwieni. Oprócz tematów religijnych, takich jak narodziny Chrystusa, Golgota, postaci Madonn, świętych i aniołów na malowidłach przedstawiano także portrety i inskrypcje władców i 14 z biskupów nubijskich, w tym wielu nieznanych wcześniej nauceMichałowski K., 1974: Od Edfu do Faras. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, strona 179). Bardzo ważne znaczenie poznawcze miała odkryta przez zespół Michałowskiego lista biskupów z Faras, obejmująca nazwiska kolejnych biskupów aż do roku 1169). Oprócz malowideł, w Faras odnaleziono także elementy rzeźbiarskiej dekoracji architektonicznej, około 200 inskrypcji w językach greckim, koptyjskim i nubijskim, a także stele nagrobne i sprzęty liturgiczne.

Okres największego rozkwitu sztuki wczesnochrześcijańskiej trwał na tym terenie do XI wieku, pod koniec XII wieku zaobserwowano powolny jej upadek.

Galeria Faras w Muzeum Narodowym w Warszawie

Połowa z ocalonych podczas ekspedycji UNESCO malowideł (wykonanych na tynku techniką tempery) trafiła do Muzeum Narodowego w Warszawie, gdzie są eksponowane na wystawie stałej w Galerii Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Jest to jedyna w Europie galeria, w której eksponowane są zabytki kultury nubijskiej okresu chrześcijańskiego.

W kolekcji Faras znajduje się między innymi malowidło ścienne z połowy VIII wieku, przedstawiające św. Annę w geście nakazującym milczenie. Przypuszczalnie ma on ukazywać godną milczenia tajemnicę misji jej córki Maryi. Nad głową Anny i z prawej strony znajduje się bowiem napis grecki: ANNA, MATKA BOGURODZIC(Y) (gr. ΑΝΝΑ ΗΜΗΤΗΡΤΗΟΘΕΟΤΟΚ).

Do innych malowideł ściennych przechowywanych w Warszawie zalicza się m.in. przedstawienie Archanioła Michała z IX wieku i biskupa Marianosa z 1002 roku. Wśród eksponatów przekazanych Polsce znalazły się łącznie 67 malowidła ścienne, a także m.in. elementy dekoracji architektonicznej i ceramika. Ekspozycję obiektów z Faras w Muzeum Narodowym w Warszawie otwarto w 1972, a w została w 2015 roku została rozszerzona o m.in. filmy przedstawiające trójwymiarowe rekonstrukcje wnętrza katedry i znajdujących się w jej wnętrzu obiektów.

Pozostałe obiekty odnalezione w Faras eksponowane są od 1972 w Muzeum Archeologicznym w Chartumie. Kości 13 biskupów z Faras przywiezione do Warszawy w celu przeprowadzenia badań antropologicznych zostały pochowane w 1994 przy kościele św. Wincentego na cmentarzu Bródnowskim. Część malowideł z Galerii w okresie 1968–1969 było eksponowanych na czasowych wystawach w Berlinie, Essen, Hadze, Zurychu i Warszawie.

Znaleziska archeologiczne z Faras w sztuce W 1964 w Sudanie wydano 3 znaczki pocztowe (Michel 197-199) z przedstawieniami malowideł z katedry w Faras, znajdujących się w muzeum w Chartumie, a w 1971 w Polsce wydano serię 8 znaczków pod tytułem „Polskie odkrycia archeologiczne – freski z Faras”, prezentującą wybrane malowidła z katedry, które znajdują się w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Publikacje o Faras Michałowski K., 1974: Faras: malowidła ścienne w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie: inskrypcje. Wyd. Artystyczno-Graficzne, Warszawa, 332 str.

Zobacz też Sztuka koptyjska Nubiologia

Bibliografia

Jak polscy archeolodzy ratowali skarby z Faras? Wywiad T. Urzykowskiego ze Stefanem Jakobielskim. Gazeta Wyborcza warszawska 18.10.2014 Mierzejewska B., Sulikowska A., 2014: Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Wyd. Muzeum Narodowe w Warszawie,

Przypisy

Linki zewnętrzne

Galeria Faras w MNW Skarby Faras ukryte w piaskach pustyni, Culture.pl Prezentacja 3D o Faras

Kategoria:Nubia Kategoria:Obiekty sakralne Kategoria:Stanowiska archeologiczne w Sudanie