Fatos Lubonja (ur. 27 kwietnia 1951 w Tiranie) – albański pisarz, dziennikarz, wydawca, działacz praw człowieka.

Życiorys Syn Liri i Todiego Lubonji, który w początkach lat siedemdziesiątych XX w. kierował albańskim radiem i telewizją. W 1973 r. ukończył studia fizyczne na Uniwersytecie w Tiranie. W następnym roku stanął przed sądem oskarżony o uprawianie propagandy kontrrewolucyjnej. Dowodem w sprawie był jego prywatny dziennik, znaleziony w czasie rewizji w mieszkaniu, w którym znajdowały się zapiski określone w czasie procesu sądowego jako wrogie wobec władzy ludowej. Skazany początkowo na 7 lat więzienia, w drugim procesie na 16 lat więzienia. Pierwszą część kary odbywał w więzieniu w Tiranie, w kolejnych latach przebywał w więzieniach: w Spaçu, Ballsh, Qafë Bar, ponownie w Spaçu, Burrel i na koniec w obozie Kosovë e Madhe.

Wyszedł na wolność dopiero w 1991, po 17 latach odsiadki. W latach 90. XX w. sekretarz albańskiego Komitetu Helsińskiego, działacz Forum Praw Człowieka, od 1994 wydawca czasopisma Përpjekja (Wysiłek). Sławę międzynarodową zyskał jako autor tekstów, sytuujących się na pograniczu antropologii i filozofii polityki, analizujących współczesną tożsamość Albańczyków i przemiany świadomości, specyficzne dla okresu transformacji. Osobne miejsce w jego twórczości zajmują wspomnienia więzienne, w których autor z niezwykłą przenikliwością analizuje postawy ludzi zamkniętych w obozie pracy. Występując przeciwko poparciu udzielanemu przez Albanię dla wojny w Iraku stracił stałą rubrykę w Shekulli – jednym z najbardziej poczytnych pism w Albanii. W jednym z artykułów polemicznych Lubonja zarzucił właścicielowi pisma – Koço Kokedhimie stosowanie cenzury i powiązania z rządzącą w Albanii ekipą. W 2003 r. stanął przed sądem, oskarżony o zniesławienie przez Kokedhimę, ale został oczyszczony z zarzutów.

Współtwórca (wraz z artystą Ardianem Iusufim) instalacji Postbllok-Checkpoint (2013), znajdującej się w centrum Tirany.

Teksty Fatosa Lubonji stały się dostępne także dla polskiego czytelnika dzięki tłumaczeniom Doroty Horodyskiej. Zbiór tekstów ukazał się także w formie książki, wydanej przez Pogranicze w 2005 r., z przedmową Konstantego Geberta. W latach 2002–2008 Lubonja czterokrotnie odwiedził Polskę. Uczestniczył w dwóch projektach, realizowanych przez Wydawnictwo Czarne: Nostalgia – o tęsknocie za komunizmem i Znikająca Europa. W październiku 2008 r. wziął udział w IV edycji Festiwalu Opowiadania we Wrocławiu. Zaprezentował tam opowiadanie „Nieopublikowany wstęp”. W 2025 książka Lubonji Drugi wyrok znalazła się w finale Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus.

Nagrody i wyróżnienia W 2002 uzyskał Nagrodę Moravii, a w 2004 Nagrodę Herdera. 8 października 2009 został uhonorowany nagrodą im. Sérgio Vieira de Mello przyznawaną za zasługi dla pokojowego współistnienia i współdziałania społeczeństw, religii i kultur. Uroczystość wręczenia nagrody odbyła się w krakowskiej Willi Decjusza. W 2015 został laureatem holenderskiej nagrody Prince Claus, a w 2018 nagrody literackiej Benevento Braille.

Dzieła wydane w języku albańskim 1994: Në vitin e shtatëmbëdhjetë: ditar burgu: 1990-1991 (W siedemnastym roku: dziennik więzienny: 1990-1991) 1994: Ploja e mbrame: roman nën petkun e një drame (Ostatnia rzeź) 1996: Ridënimi (Drugi wyrok) 1999: Liri e kërcënuar (Wolność zagrożona) 1999: Trashëgimia kulturore e Shqipërisë në rrezik (Zagrożone dziedzictwo kulturowe Albanii) 2010: Nëntëdhjeteshtata – Apokalipsi i rremë (1997 – fałszywa Apokalipsa). 2021: Jetë burgu

Teksty w języku polskim poświęcone Fatosowi Lubonji H. Bereza, ...wypiski, Wydawnictwo Forma, Szczecin 2006, s. 218–219, 228. D. Horodyska, Albański dysydent w Kolegium Europy Wschodniej, rozm. Agnieszka Kołodyńska, Gazeta Wyborcza 24 III 2006. D. Horodyska, Albański dysydent we Wrocławiu, rozm. Gazeta Wyborcza – Wrocław, 2006/72, s. 5; D.Horodyska, Fatos Lubonja, [w:] Słownik dysydentów. Czołowe postacie ruchów opozycyjnych w krajach komunistycznych w latach 1956–1989, Warszawa 2007. D. Horodyska, Jeden przeciwko elitom. Sławny i niepokorny publicysta ma znowu kłopoty, Gazeta Wyborcza 3 IX 2003, s. 11. D. Horodyska, Saga rodziny Lubonjów, albańskich intelektualistów, Gazeta Wyborcza 22 III 2002; M. Jędrysik, Lubonja, albański drogowskaz, Gazeta Wyborcza. Gazeta Środkowoeuropejska 2 III 2006, s. 19.

Teksty Fatosa Lubonji publikowane w języku polskim Albania: wolność zagrożona, Wyd. Pogranicze, Sejny 2005. Albańczycy i Kosowarzy, Krasnogruda nr 15, Sejny 2002, s. 33–36. Albańczycy i nacjonalizm (fragment), Polis 1998/2-3, s. 113–117. Blok (bez nostalgii), [w:] Znikająca Europa, red. Katharina Raabe i Monika Sznajderman, Wyd. Czarne, Wołowiec 2006, s. 283–314. Enver jest wśród nas, Gazeta Wyborcza. Gazeta Środkowoeuropejska, 24 lutego 2005, s. 16–17. Holokaust i komunistyczne prześladowania, Midrasz 2008/3, s. 42–43. Intymność w machinie, Gazeta Wyborcza 2001/45, s. 18. Kosowo między dwiema flagami, Gazeta Wyborcza. Gazeta Środkowoeuropejska 31 X 2007, s. 20; List do przyjaciela z Kosowa, Gazeta Wyborcza 2000/76, s. 12–13. Nadzieja uwalnia z piekła, Gazeta Wyborcza 2005/302, s. 16 [wspomnienia więzienne]. Nostalgia i ból, [w:] Nostalgia. Eseje o tęsknocie za komunizmem, Wołowiec 2002. Nuri (opowiadanie), Gazeta Wyborcza 2005/211, s. 25–26. O czym marzą Albańczycy, rozm. Paweł Smoleński, Gazeta Wyborcza, 2002/148, s. 15, portr. Odwaga i strach przed śmiercią, Gazeta Wyborcza 2004/142, s. 15–17, rec: Bereza Henryk, *...wypiski, Wydawnictwo Forma, Szczecin 2006, s. 218–219. Piramidy z błota, Polis 1998/5, s. 77–84. Po wyborach po staremu? Widziane z Tirany, Gazeta Wyborcza 2005/197, s. 15. Religia i Albańczycy (krótki zarys historyczny), Krasnogruda nr 15, Sejny 2002, s. 73–80, fot. Spojrzenie Skanderbega, Gazeta Wyborcza 1999/79, s. 14–15. Toksyczne Bałkany, Gazeta Wyborcza 2002/97. Tożsamościowa „esencja” i „kanibalizm kulturowy”, Czas Kultury 2011/3, s. 40–47. Widziane z Albanii. Wrażliwość na skandale, Gazeta Wyborcza 2004/282, s. 19. Wirtualna świetność, mizerna rzeczywistość, Gazeta Wyborcza 2000/223, s. 20–21. Drugi wyrok, Wyd. Pogranicze, Sejny 2024

Przypisy

Linki zewnętrzne Blog Fatosa Lubonji

Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Tirańskiego Kategoria:Albańscy dziennikarze Kategoria:Albańscy fizycy XX wieku Kategoria:Albańscy fizycy XXI wieku Kategoria:Albańscy prozaicy Kategoria:Albańskie ofiary prześladowań komunistycznych 1944–1991 Kategoria:Albańscy autorzy pamiętników i dzienników Kategoria:Albańscy działacze praw człowieka Kategoria:Myśliciele polityczni Kategoria:Urodzeni w 1951 Kategoria:Albańscy wydawcy Kategoria:Ludzie urodzeni w Tiranie