f3 Karpacki pułk artylerii lekkiej (3 pal) – oddział artylerii lekkiej Polskich Sił Zbrojnych.
Powstał 21 stycznia 1942 w Ługowaja w ZSRR jako 10 Pułk Artylerii Lekkiej. 1 kwietnia pułk wraz z 10 DP przypłynął do portu Pahlevi w Iranie w ramach pierwszej ewakuacji. 10 pal (10 DP) włączony został w skład 3 Dywizji Strzelców Karpackich. 6 maja 1942 zarządzeniem L.dz.2130/I/Tjn./42 dowódcy Wojsk Polskich na Bliskim Wschodzie, 10 pal przeformowany został w 3 Karpacki Pułk Artylerii Lekkiej. Po zakończeniu walk pełnił we Włoszech służbę wartowniczą.
Formowanie i zmiany organizacyjne Od 13 maja rozpoczęto się intensywne szkolenie. W czerwcu pułk otrzymał pełne wyposażenie bojowe. Kolejne wizytacje przełożonych miały na celu sprawdzenie stopnia gotowości bojowej. W początkach września zakończono szkolenie w Palestynie. Rozkaz nr 115 z 19 września nakazywał pułkowi przegrupować się do Iraku. Część pułku przegrupowano drogą morską przez Suez, Morze Czerwone, Morze Arabskie, Ocean Indyjski, Zatokę Perską udawała się do portu Basra w Iraku. Reszta pułku maszerowała drogą kołową. 21 września zaokrętowano pułk na holenderski statek, by po paru dniach przypłynąć do portu Basra, skąd w dalszą drogę koleją przez Bagdad część pułku udała się do m. Jaluala na nowe miejsce postoju. Po krótkim czasie przybył transportem kołowym pozostała część pułku. W Iraku nadal szkolono się. Do Ośrodka Wyszkolenia Artylerii w Habbaniyi oddelegowano na przeszkolenie oficerów i podchorążych. Szkolono łącznościowców i kierowców. W połowie grudnia przesunięto pułk w okolice Mosulu w celu ochrony rurociągów przed dywersją. W tym czasie jeden z dywizjonów pełnił służbę instruktażową w Centrum Wyszkolenia Artylerii w Khanaqin. W styczniu 1943 żołnierze zostają oddelegowani do Szkoły Podoficerów Artylerii. Pułk zmienia po raz kolejny miejsce postoju. Rozbija obóz nad rzeką Mały Zab w rejonie Altun Kopru. W porze letniej zawieszono szkolenie dzienne. Temperatury dochodzące do 60 °C w cieniu powodują, że częste są przypadki udaru słonecznego. W czasie pobytu na Środkowym Wschodzie odwiedza dywizję gen. Władysław Sikorski. To było duże przeżycie dla żołnierzy. W związku z planowanym udziałem pułku na froncie pierwsza grupa kwaterunkowa opuszcza Irak 29 lipca 1943. W połowie września pułk dostaje rozkaz wymarszu. Marszem kołowym udaje się do Palestyny, gdzie zajmuje obóz w rejonie miejscowości El Khassa. W listopadzie grupa żołnierzy pułku bierze udział w ćwiczeniach górskich w Libanie i Syrii. W okresie tym dezerteruje z pułku 27 żołnierzy narodowości Żydowskiej. Pomiędzy 23 a 27 listopada 1943 pułk został przetransportowany do obozu wojskowego w Qassasin w Egipcie. 12 grudnia stan osobowy pułku został załadowany w Suezie na statki i poprzez Port Said w dniu 16 grudnia wypłynął w morze do Włoch. Osiągając 22 grudnia 1943 roku port Taranto we Włoszech. Pojazdy i działa były załadowane w tym czasie w porcie w Aleksandrii, celem przetransportowania do Włoch.
Działania bojowe Stan osobowy pułku został zakwaterowany w obozie wojskowym Massa Caselle, a od 26 grudnia w następnym obozie w Massa di Tesco. Po otrzymaniu sprzętu transportowego, w połowie stycznia 1944 roku pułk został przesunięty do Canosa di Puglie. Prowadzono w tym okresie aklimatyzację do warunków panujących we Włoszech, a także szkolono się z zakresu wykrywania, rozbrajania i usuwania min stron walczących. Pod koniec stycznia dotarła reszta uzbrojenia i wyposażenia w tym działa pułku.
Obrona nad rzeką Sangro
W chwili wejścia do działań pułk liczył 48 oficerów i 625 szeregowych, wyposażony był w 24 działa 25-funtowe i 167 pojazdów. 2 lutego 3 Karpacki pal wyruszył na odcinek bojowy nad rzeką Sangro. Tego dna zluzował brytyjski 76 pułk artylerii ciężkiej zajmując stanowiska ogniowe w rejonie miejscowości Acquaviva i Vastogirardi, stanowił artyleryjską grupę ogólnego działania „Rionero”, natomiast II dywizjon wchodził w skład grupy wsparcia bezpośredniego 2 Brygady Strzelców Karpackich. W dniach 16–18 lutego pułk I i II dywizjonem uczestniczył w przygotowaniach do operacji „Tytus” (działania pozorujące natarcie 2 bsk, odwracające uwagę od natarcia amerykańskiej 34 DP na system obrony w miasteczku Cassino i pobliskie wzgórza). I dywizjon zajął stanowiska ogniowe w Montenero, II dywizjon w rejonie Rionero. Po próbnych wstrzeliwaniach w rejon Alfedena, Punkt Obserwacyjny dowódcy pułku i oba PO dywizjonów zostały ostrzelane przez wrogie moździerze. 17 lutego II dywizjon prowadził ogień zaporowy w obronie placówki 2 bsk w rejonie stacji kolejowej Alfedena, oba dywizjony 3 Karpackiego pal i II dywizjon 1 Karpackiego pal przyczyniły się do odparcia dwóch silnych kontrataków na pozycje placówki 2 bsk. Od 20 lutego II dywizjon wspierał 2 Brygadę Strzelców Karpackich zajmując stanowiska ogniowe w rejonie miejscowości Roccasicura. I i III dywizjony wspierały w dalszym ciągu 1 BSK na odcinku Rionero. 24 lutego lotnictwo nieprzyjaciela zbombardowało stanowiska ogniowe II dywizjonu. Przez okres lutego marca na ogół z tych samych stanowisk dywizjony wykonywały ognie nękające i nawały ogniowe na wykryte stanowiska nieprzyjaciela i rejony jego dróg do frontowych. Ponadto na żądanie piechoty prowadził ognie wspierające, oraz wystrzeliwała pociski propagandowe z ulotkami. 15 kwietnia 3 Kpal bez III dywizjonu odszedł do dyspozycji dowódcy brytyjskiego 23 pal, natomiast III dywizjon wyznaczono od 14 kwietnia do wsparcia 15 pułku ułanów Poznańskich na odcinku Capracotta. 21 kwietnia dowódca pułku płk K. Stafiej uległ ciężkiemu wypadkowi komunikacyjnemu. 25 kwietnia pułk opuścił stanowiska nad rzeką Sangro.
Bitwa o Monte Cassino
Pomiędzy 26 a 28 kwietnia 1944 roku 3 pułk zajął stanowiska ogniowe w rejonie S. Michele w masywie Monte Cassino. Zorganizowano punkty obserwacyjne, główny na wzg. 580, wybudowano sieć połączeń telefonicznych pomiędzy PO i stanowiskami ogniowymi. Od godziny „G” 11 maja do godz. 8.00 12 maja pułk uczestniczył w przygotowaniu ogniowym natarcia oraz prowadził ognie na żądanie 1 i 2 bsk na wskazane przez nich cele, wystrzeliwując 8300 pocisków. Przez cały dzień 12 maja na żądanie piechoty, prowadził ostrzał pozycji niemieckich i likwidował niemieckie kontrataki na pozycje 1 BSK, wystrzelał do godziny 20.00, 5700 pocisków. 13 maja na żądanie 3 bsk i prowadzone ognie obserwowane oraz z mapy pułk wystrzelał następne 4700 pocisków. 14 i 15 maja prowadzi pułk ognie zaporowe, a także pojedynki z artylerią niemiecką, znajduje się pod ostrzałem. 16 maja pułk prowadzi ognie nękające poza liniami nieprzyjaciela oraz wystrzeliwuje pociski propagandowe. 17 maja od godz. 8.30 pułk wspiera ogniem natarcie 4 bsk na wzg. 593 i 6 bsk na „Gardziel” i folwark Mass Albaneta. W trakcie walk o wzg. 593 poległ zastępca dowódcy pułku mjr Józef Stojewski-Rybczyński, który towarzyszył dowódcy 4 bsk jako wysunięty obserwator artyleryjski. Pod koniec maja 3. Karpacki pal zszedł ze stanowisk ogniowych i udał się na odpoczynek w okolice Morcone. Na apel dowództwa o wstępowanie ochotnicze do piechoty, z pułku zgłosiło się 9 szeregowych.
Bitwa o Ankonę
Od 12 czerwca pułk ponownie został przesunięty w rejon działań bojowych przemieszczając się w rejon Capella sul Tavo. Następnie przystępując do pościgu pułk dotarł do miejscowości Fermo. 26 czerwca zajął stanowiska ogniowe w rejonie Granaro. Od 28 czerwca 3 Kpal prowadził ostrzał pozycji nieprzyjaciela i jego kolumn podczas odwrotu znad rzeki Chienti. Od dnia 1 lipca 1944 r. I dywizjon wspierał Pułk Ułanów Karpackich w pozorowanym natarciu na Ankonę pomiędzy brzegiem morza a drogą nr 16. 2 lipca reszta pułku zajęła stanowiska ogniowe (SO) w rejonie miasta Recanati. Natomiast I dywizjon prowadził ostrzał wrogich pozycji na linii rzeki Musone. 3 lipca pułk bez I dywizjonu zajął SO na północ od Loreto. 9 lipca I dywizjon współdziała w opanowaniu wzg. Monte Freddo przez 2 kompanię komandosów (111 kompanię ochrony mostów), a następnie wspomagał obronę tego wzgórza przed niemieckimi kontratakami. Wkraczając w dniu 18 lipca do Ankony wraz z PUK i 2 kompanią komandosów. Reszta pułku w ramach Artylerii Dywizyjnej 3 DSK wykonuje ognie wspierające z SO w rejonie Osimo i Ankony. 19 lipca pułk zajął SO na południe od miasta Polombino. 20 lipca I dywizjon wraz z PUK przeszedł do pościgu. 3 Kpal od nocy 20/21 lipca wspiera 4 pułk pancerny i 1 bsk ze stanowisk w M. Marciano. Działania te pułk wykonuje w ramach grupy „CIS”, której dowództwo sprawuje dowódca pułku płk dypl. K. Stafiej. I dywizjon wspiera ogniem natarcie czołgów i piechoty na S. Silvestro.
Od Ancony do Linii Gotów
24 lipca 3 pułk wszedł w skład zgrupowania dowódcy 2 BSK, a II dywizjon bezpośrednio współdziałał z 5 bsk. Stanowiska dywizjonu znalazły się pod ogniem artylerii niemieckiej, poległo dwóch żołnierzy. Tego też dnia został ostrzelany PO III dywizjonu, gdzie poległ jeden z żołnierzy. 24 i nocą na 25 lipca III dywizjon pułku skutecznie wspierał piechotę, 6 bsk podczas obrony zdobytych wcześniej pozycji, w trakcie walk poległ następny żołnierz tego dywizjonu. W dniu 28 lipca pułk zajął stanowiska w rejonie miasta Senigalia, z których w następnych dniach II i III dywizjony wspierały 5 bsk w walce o miejscowość Scapezzano. I dywizjon w dalszym ciągu współdziała z PUK, 6 sierpnia podczas ostrzału przez wrogie moździerze PO tego dywizjonu poległo 2 żołnierzy, a 1 został ranny. Tego też dnia uległ wypadkowi motocyklowemu dowódca I dywizjonu. W czasie walk o miejscowości Scapezzano i S. Lucia w dniach 9–10 sierpnia cały pułk wspierał natarcie 2 BSK wystrzeliwując ponad 5000 pocisków. Działania te przyczyniły się do opanowania przedmiotów natarcia i wyrzucenia nieprzyjaciela za rzekę Cesano. W trakcie zmiany stanowisk obserwacyjnych 11 sierpnia 1944 r. na minie wyleciał na minie samochód Willys, w którym poległo 2 żołnierzy, a 2 zostało rannych. Od 18 do 21 sierpnia pułk wspierał 2 BSK w czasie walk nad rzeką Metauro o miejscowości Constanzo, Mondolfo wystrzeliwując 2900 pocisków. Po wykonaniu zadania od 23 sierpnia pułk zajął nowe stanowiska ogniowe w rejonie S. Constanzo został podporządkowany 5 Kresowej Dywizji Piechoty, wspierał jej oddziały w walkach w kierunku rzeki Foglia. Od 31 sierpnia pułk powraca do macierzystej 3 DSK i od 1 września bierze udział we wsparciu walk 1 BSK i 1 pułku ułanów Krechowieckich mających za zadanie przełamanie „Linii Gotów”. Po przełamaniu obrony wroga wspólnie z I Korpusem Kanadyjskim na Linii Gotów, 2 Korpus Polski przechodzi do odwodu i zostaje skierowany na odpoczynek. 3 Karpacki pułk artylerii lekkiej został skierowany do Porto Civitanowa, gdzie od 8 września zajmuje kwatery wypoczynkowe. Żołnierze wyjeżdżają na urlopy, nadawane są odznaczenia i awanse, przybywają uzupełnienia osobowe oraz prowadzona jest naprawa uzbrojenia i sprzętu.
Walki w Apeninach Emiliańskich