thumb|Polski obóz wojskowy w La Mandria di Chivasso – uroczystość zaprzysiężenia 200 oficerów; grudzień 1918 thumb|Transport koleją oddziałów armii generała Józefa Hallera z Francji do Polski thumb|Marsze i boje pułku. thumb 12 Kresowy pułk artylerii lekkiej (12 pal) – oddział artylerii lekkiej Armii Polskiej we Francji i Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Pułk rodowód swój wywodzi ze zorganizowanego we Włoszech pułku artylerii polowej im. gen. Józefa Bema. Po przyjeździe do Polski oddział brał udział w wojnie polsko-ukraińskiej i polsko-bolszewickiej. Walczył przede wszystkim na ukraińskim kierunku operacyjnym. Po zakończeniu działań wojennych dowództwo pułku oraz II i III dywizjon stacjonował w garnizonie Złoczów, a I dywizjon w garnizonie Tarnopol. Jednostka podporządkowana była bezpośrednio dowódcy 12 Dywizji Piechoty, a pod względem fachowym również dowódcy 6 Grupy Artylerii. W kampanii wrześniowej walczył w składzie macierzystej 12 Dywizji Piechoty na Kielecczyźnie.

Formowanie i zmiany organizacyjne W połowie stycznia 1919 we Włoszech, w obozie w La Mandria di Chivasso, został sformowany 1 pułk artylerii polowej im. gen. Józefa Bema. Dowódcą pułku został kpt. inż. Jan Małecki. Zorganizowano osiem baterii złożonych z Polaków – jeńców c. i k. armii. Pułk nie posiadał żadnego uzbrojenia.

W dniach 14–16 marca jednostka została przetransportowana do Francji i rozmieszczona w rejonie miejscowości Épinal. 24 marca pułk przeszedł do m. Jarménil. Przybyła tu wkrótce z frontu francuska 227 bateria marszowa 257 pap, która przekazała oddziałowi polskiemu swój sprzęt. Tam też pułk przeszedł intensywne szkolenie artyleryjskie. 1 maja został przemianowany na 6 pułk artylerii polowej, a 13 maja wyruszył koleją przez Niemcy do Polski. Pierwszym miejscem postoju oddziału stała się Ostrów Mazowiecka, gdzie po przybyciu kontynuowano szkolenie artyleryjskie.

1 września 1919 pułk zmienił nazwę na 12 Kresowy pułk artylerii polowej i przeszedł na etat armii krajowej. Wtedy też zwolniono starszych wiekiem ochotników. W końcu września do 12 pap wcielono II dywizjon z byłego „błękitnego” 3 pap. Stanowił on IV/12 pap. Jednak już w grudniu pododdział ten został rozwiązany. We wrześniu 1920 pułk dysponował 75 mm armatami francuskimi.

Pułk w walce o granice W końcu czerwca 1919 na front przeciwukraiński wyruszył I i III dywizjon 6. pap „błękitnej armii”. Dywizjony wspierały w ofensywie piechotę 6 Dywizji Strzelców Polskich w rejonie Ścianki, Majdanu Gołogórskiego, Kondratowa, Łukowa, Wicynia i w pościgu dotarły do Strypy. W kolejnej polskiej ofensywie dywizjony walczyły w rejonie Łuki Wielkiej i dotarły do Zbrucza. II dywizjon przerzucony został 1 sierpnia w okolice Teofipola, ale w walkach z Ukraińcami nie wziął udziału. Do końca 1919 pułk stał nad Zbruczem w rejonie Wołoczysk, Tarnorudy i Satanowa i zabezpieczał nową granicę Polski. 1 stycznia 1920 jego poszczególne dywizjony zostały przydzielone do pułków piechoty 12 DP i ruszyły na wschód. I dywizjon wraz z 54 pułkiem Piechoty Strzelców Kresowych dotarł do rejonu Felsztyna, ll dyon z 53 pułkiem piechoty zajął Zarudzie, a III dywizjon został skierowany do Płoskirowa. W lutym i marcu walczono w rejonie Deraźni w składzie 5 Dywizji Piechoty. Dowódca dywizji gen. Władysław Jędrzejewski tak oceniał działania artylerzystów:

25 kwietnia 1920 pułk wyruszył na wyprawę kijowską. Baterie 5. i 9. walczyły pod Barem, 4. bateria pod Chodakami, Poszywką, Mytkami, Kijanówką, Malczowicami oraz Tarasówką, a 6. bateria pod Aleksiejowicami. 2 maja wznowiono działania ofensywne, a 12 pap walczył o Ujarzyńce, Hutę Kraśniańską, Rachny Lasowe, Wapniarkę, Tulczyn i Bracław. Po spektakularnym sukcesie i zajęciu Kijowa oddziały polskie przeszły do obrony. I dyon toczył walki w rejonie Krzyżopola, Popieluch, stacji kolejowej Rudnica, Cybulówki i Obodówki, ostatecznie stając w okolicach Trościańca i Czobotarki. II dyon walczył w rejonie Obodówki, Sawina, Goraczówki, Żabokrzycz i Cybulówki.

W związku z przełamaniem frontu polskiego przez kawalerię Siemiona Budionnego, 13 czerwca 12 pap poszczególnymi dywizjonami rozpoczął odwrót na Zmierzynkę. Maszerujący z 52 pp I dywizjon walczył pod Iwankowcem, Wołkowińcami oraz Stepankami i na początku lipca osiągnął Zbrucz. II dywizjon osłaniał ogniem 53 pułk piechoty. Walczył pod Krasnem, Stodułami i Stepankami. III dywizjon wspierał z 51 pp pod Żołobem, na linii rzeki Muraffa, pod Słobodą Matejkowską, a także w rejonie Nowokonstantynowa. Od 10 do 24 lipca cały pułk uczestniczył w walkach nad Zbruczem, osłaniając kierunek lwowski. 5. i 6 bateria walczyła na przedmościu Husiatyna, 1. i 2. w rejonie Orzechowa i Tamorudzia, 4. pod Satanowem, 3. i 8. w rejonie Wołoczysk, a 7. i 9. koło Koszlak. 24 lipca Sowieci przerwali polską obronę na Zbruczu. W tej sytuacji 12 pap wycofał się za Seret. Podczas odwrotu 5. i 6. bateria stoczyły zaciętą walkę w rejonie Czabarówki i Wasylkowiec. Do połowy sierpnia 12 pap walczył między Seretem a Strypą. W tym czasie 9 bateria dwukrotnie uniemożliwiała forsowanie Seretu pod Nastasowem.

20 sierpnia 12 Dywizja Piechoty skoncentrowała się w rejonie Przemyślan. Do 10 września walczono nad Gniłą i Złotą Lipą w rejonie Przemyślan oraz Gołogór. 14 września z rejonu Rohatyna dywizja przeszła do natarcia. Baterie strzelały pod Rohatynem, Jezierną, Zbarażem, Tarnopolem i Trembowlą. 24 września przekroczono Zbrucz. Do 18 października pod Płoskirowem zajęto pozycje na linii Nowa Uszyca – Wońkowce – Deraźnia. Na tych stanowiskach 12 pap pozostał do 8 listopada, po czym wycofał się do rejonu Starokonstantynowa. Tu pułk zakończył działania wojenne.

Obsada personalna pułku w czasie działań bojowychStanowiskoStopień, imię i nazwisko Dowódca pułkupułkownik Guillonpłk Wiktor Cieśliński (do 9 lub 16 VIII)mjr Otto Axmannppłk Konstanty Adamowski (X)Adiutantppor. Franciszek WróbelOficer gazowyppor. Jarosław ŻeleńskiOficer bronippor. Witold BroniewskiOficer łącznościppor. Jan BiarskiLekarzpor. lek. dr Marian Kowalewski Lekarz weterynariirtm. lek. wet Wojciech Mercikrtm. lek. wet. Izrael FuchsKapelanks. Konstanty Kirnaszyński (od 30 VII) Dowódca I dywizjonumajor francuski Marreppłk Roman Maciejewicz-Matyjewiczkpt./mjr Feliks Harasimowicz (od VII?) Adiutantppor. Bronisław Dobrzański (ranny 27 V)por. Edward Dziedzicki (od 1 V)Oficer prowiantowypor. Janusz ObstOficer kasowyppor. Karol KrótkiLekarzpor. san. Tadeusz Serafiński Lekarz wet.por. lek. wet. Antoni Majerppor. lek. wet. Józef Mariowski (od 21 VII)rtm. lek. wet. Izrael Fuchs Dowódca 1 bateriikapitan francuski Simonepor. Bronisław Berwid (do 25 IV)ppor. Jan MajewskiOficer bateriippor. Tadeusz HolderOficer bateriippor. Leon StenzelOficer bateriipchor. Hipolit Piwocki (od 14 VII)Oficer bateriipchor. Adam Pokorny (od 14 VII) Dowódca 2 bateriipor. Seweryn Horochppor. Bronisław Dobrzański (do 27 V)Oficer bateriipor. Jan Weyde (od 12 VII)Oficer bateriippor. Stanisław Epler Dowódca 3 bateriipor. Jerzy Kołodkiewicz (do 6 V)por. Paweł Mrowiećpor. Ludwik Sawicki (od 9 VII)Oficer bateriipor. Maciej OrdęgaOficer bateriippor. Jarosław ŻeleńskiOficer bateriippor. Stanisław NeusserOficer dyonuppor. Andrzej SzrammOficer dyonupchor. Adam Bunsz (od 30 VII) Dowódca II dywizjonumajor francuski Marchandmjr Józef Rojek Adiutantppor. Franciszek Budzynapor. Tadeusz Lipowski (od 23 VII)ppor. Stanisław Neusser Lekarzppor. podlek. Włodzimierz Dębczynskippor. san. Roman Szwejda Lekarz weterynariipor. lek. wet. Antoni Majerppor. podlek. wet. Jan CzubernatDowódca 4 bateriipor./kpt. Stanisław TurekOficer bateriipor. Włodzimierz Korolin (od 17 VII)Oficer bateriippor. Piotr Kulesza (od 15 VI) Dowódca 5 bateriipor. Roman Kostórkiewicz (VIII?)por. Jerzy NowakowskiOficer bateriippor. Stanisław JanickiOficer bateriippor. Marian Staffa (od 6 VI)Oficer bateriipchor. Jan Rojek Dowódca 6 bateriipor. Vivienpor./mjr Lucjan SzulcOficer bateriipor. Karol BerdarichOficer bateriippor. Jarosław StachowskiOficer bateriipchor. Tadeusz Knaus (od 14 VII)Oficer dyonuppor. Zygmunt Składzień Dowódca III dywizjonumajor francuski Hilleretkapitan francuski Lesurkpt. Wilhelm Todt (do 24 VI)mjr Otto Axmannpor. Tytus Mysłakowski (IV)mjr Otto Axmannpor./mjr Roman Kostórkiewicz (VIII-X) Adiutantppor. Stanisław Matejowskippor. Marian Sochański Oficer prowiantowypor. Karol Lazarewicz (V)ppor. Alfred Brandstaetter Lekarzpor. lek. dr Marian Kowalewskipchor. san. Adam Pietrasiewicz Lekarz wet.rtm. lek. wet. Wojciech Mercikppor. podlek. wet. Jan Czubernatppor. wet. Aleksander Szczęścikiewicz? Dowódca 7 bateriiporucznik francuski Muisseauxpor. Tytus Mysłakowski (do 30 VI)ppor. Kazimierz MiąsikOficer bateriippor. Józef Bosek (od 23 VII)Oficer bateriippor. Zdzisław Duczyński (do 26 VI)Oficer bateriipchor. Kazimierz Stephan (od 30 VII) Dowódca 8 bateriilept. francuski Chenui,por. Karol Lazarewicz (IV)ppor. Artur AbstorskiOficer bateriipor. Jerzy NowakowskiOficer bateriippor. Franciszek Kraczkiewicz (do 23 VII)Oficer bateriipchor. Kazimierz Wójcikowski (od 14 VII)Dowódca 9 bateriipor. Adam SawczyńskiOficer bateriippor. Henryk Wojtowicz (od 15 VI)Oficer bateriipchor. Geza Szalay (od 14 VII)Dowódca IV dywizjonukpt. Zdzisław LatawiecOficer pułkupor. Borys BrzeskiOficer pułkupor. Gustaw SzczerbakowOficer pułkuppor. Marian FrommOficer pułkuppor. Jan KrajewskiOficer pułkuppor. Wiaczesław MysłowskiOficer pułkuppor. Zygmunt SkaldonOficer pułkuppor. Jan TenczyńskiLekarz (przydział nieustalony)ppor. podlek. Jerzy Zabrański

Mapy walk pułku

Bilans walk Podczas walk w latach 1919–1920 pułk stracił 60 żołnierzy zabitych oraz zmarłych z ran i chorób. Za wysiłek bojowy 24 żołnierzy pułku otrzymało Krzyże Srebrne Orderu Wojskowego Virtuti Militari V klasy. Krzyżem Walecznych odznaczono 87 żołnierzy, w tym jednego 4-krotnie, trzech 3-krotnie, siedmiu 2-krotnie.

lewo|66x66px|Order Virtuti Militari

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari.ppor. Artur Abstorskiogn. Adam Dolińskiplut. Stanisław Flittaogn. sztab. Marian Stanisław Fromkpr. Franciszek Gajewskimjr Feliks Harasymowiczpor. Seweryn Horochpor. Roman Kostórkiewiczplut. Karol Kwiecińskikpr. Jan Kułaczbomb. Piotr Kostuchbomb. Karol Muszyńskiplut. Ludwik Purchlakpr. Ludwik Pachelkpt. Adam Tymoteusz Sawczyńskiogn. sztab. Jan Sabudaogn. Józef Serbińskiogn. Kasper Szalkpt. Stanisław Jan Turekbomb. Jan Turbomb. Wacław Trąbkaogn. sztab. Rudolf Złotekkpr. Idzi Zielińskikpr. Józef Żołądek nr 726

Ponadto 31 oficerów i 56 szeregowych zostało odznaczonych Krzyżem Walecznych.

Demobilizacja W listopadzie pułk powrócił do Małopolski Wschodniej. I dywizjon mjr. Szulca, przeszedł na kwatery do rejonu Myszkowice – Ostrów – Bucniów i pozostawał tam do później wiosny 1921. 10 czerwca dywizjon załadowany został na eszelony i odjechał koleją do Złoczowa (?) (Tarnopola). III dywizjon okres zimowy i wiosenny 1921 spędził w Kołodziejówce, 10 lipca przeszedł do rejonu Gaje Wielkie, a stąd na początku grudnia przybył do Złoczowa.II dywizjon mjr. Rojka zajął kwatery we wsiach Ładyczyn i Łuczka. 26 października przeszedł do Tarnopola, skąd transportem kolejowym został przewieziony do Stanisławowa. Tam wszedł w skład nowo formującego się 11 pułku artylerii polowej jako jego II dywizjon. W tym samym czasie przeprowadzono demobilizację oficerów, szeregowych, koni i materiału wojennego. Pułk przeszedł jednocześnie na etat pokojowy i w dywizjonach zlikwidowane zostały trzecie baterie.

Pułk w okresie pokoju thumb|Koszary 12 pal w Złoczowie thumb|7/12 pap w dniu 6 lipca 1931. W środku – kpt. Marian Sochański

Zakwaterowanie W końcu 1921 pododdziały pułkowe i III dywizjon stacjonowały w Złoczowie, a I dywizjon w Tarnopolu. W tym też czasie w Złoczowie odtworzono dwubateryjny „nowy” II dywizjon. Jednocześnie w skład 12 pap weszła, utworzona w sierpniu 1919 we Lwowie, bateria zapasowa.