Theodor (Benjamin Ze’ew) Herzl (ur. 2 maja 1860 w Peszcie, zm. 3 lipca 1904 w Edlach) – żydowski dziennikarz urodzony w Cesarstwie Austrii, twórca i główny ideolog współczesnego politycznego syjonizmu, a w efekcie państwa Izrael.
Życiorys thumb|upright|left|Rodzina Theodora Herzla, lata ok. 1866-1873 thumb|upright|left|Theodor Herzl w wieku pięciu lat, Peszt Theodor urodził się w 10 dniu miesiąca ijar 5620 roku kalendarza żydowskiego w Peszcie (współcześnie dzielnica Budapesztu) w Królestwie Węgier, będącym wówczas częścią Monarchii Habsburgów. Był drugim dzieckiem Jakuba i Jeanette Herzl, którzy byli niemieckojęzycznymi zasymilowanymi Żydami. Zamieszkiwali oni kamienicę mieszczącą się przy ulicy Tabak Gasse, obok Wielkiej Synagogi w Budapeszcie. Jego ojciec, Jakub Herzl (ur. 1836, zm. 1902) pochodził ze znanej i dość zamożnej rodziny, zamieszkującej przez kilkaset lat Semlin (obecnie Zemun, będący przedmieściem dzisiejszego Belgradu). Dziadkowie od strony ojca byli ściśle związani z tradycyjnym judaizmem, a dziadek był przyjacielem znanego prosyjonistycznego rabina . Jakub był zdolnym biznesmenem. Początkowo prowadził on działalność handlową w Debreczynie, gdzie posiadał agencję handlową i transportową. Mając 21 lat przeniósł się do Pesztu, gdzie w 1857 roku poślubił przyszłą matkę Theodora Herzla, Jeanette. Była ona córką zamożnego kupca Wolfa Hermana Diamanta. Jej dziadkowie byli przykładem całkowitego odrzucenia judaizmu.
Dzieciństwo i młodość thumb|Herzl jako młody wiedeński dziennikarz ok. 1878 roku Na młodego Theodora (nazywanego w dzieciństwie Dori) matka wywarła przemożny wpływ. Ojciec, będąc w ciągłych rozjazdach, był w stanie przekazać synowi tylko niezbędne podstawy edukacji w duchu żydowskim. Herzl jako chłopiec od 1866 roku chodził do szkoły żydowskiej Pester Israelitische Normalhauptschule, jednak jej poziom był bardzo niski – chłopiec nigdy nie nauczył się mówić biegle w języku hebrajskim. Pomimo to ojciec zabiegał o zachowanie tradycyjnych wartości w wychowaniu syna i w 1868 roku zapisał Theodora do stowarzyszenia charytatywnego Chewra Kadisza. Dążąc do dobrego wykształcenia syna, w 1870 roku zapisał go do Szkoły Technicznej (Realschule) w Peszcie. Młody Theodor okazywał jednak minimalne zainteresowanie judaizmem, co było wynikiem pobłażliwego podchodzenia matki do spraw tradycji żydowskiej. Jego matka opierała się na kulturze niemieckiego humanizmu i rozwijała w synu zainteresowania dla poezji oraz nauk humanistycznych. O stopniu laicyzmu rodziny najlepiej świadczy fakt, że w dniu 3 maja 1873 roku, w wieku 13. lat zamiast tradycyjnej bar micwy przeszedł on formę bierzmowania. Dorastał jako „całkowicie wyzwolony, anty-tradycyjny, świecki, niedoszły niemiecki młodzieniec”, który odrzucał wszystkie religie i odnosił się do judaizmu z „szyderczym cynizmem”. Był bardzo aktywny i już od najmłodszych lat udzielał się w życiu społecznym. W 1874 roku założył stowarzyszenie szkolne „My” (niem. Wir). Od najmłodszych lat Theodor był bardzo wrażliwy na punkcie swojej tożsamości narodowej. Przykładem tego może być wydarzenie, jakie miało miejsce, gdy chodził już do czwartej klasy państwowej szkoły podstawowej. Podczas lekcji nauczyciel powiedział, iż Żydzi są poganami. Oburzony Herzl w dniu 4 lutego 1875 roku opuścił szkołę Realschule. Napisał wówczas swój pierwszy poemat zatytułowany Nie pójdziemy do Canossy. Rok później rozpoczął naukę w gimnazjum ewangelickim. W 1878 roku rodzinę Herzlów dotknęła tragedia. W lutym siostra Theodora, Paulina, zachorowała na tyfus i po kilku dniach zmarła. Theodor bardzo przeżył jej śmierć i nigdy nie zapomniał o siostrze, strzegąc pamięci o niej niemal jak świętej relikwii. Jego powieść Altneuland jest poświęcona jej pamięci (postać siostry została przedstawiona jako Miriam).
Tydzień po śmierci Pauliny rodzina Herzlów przeprowadziła się do Wiednia, zamieszkując w Leopoldstadt (dzielnica o największej liczbie Żydów w mieście w owym czasie). Theodor powrócił w czerwcu na krótko do Pesztu, aby zdać egzamin maturalny. Jesienią 1878 roku zapisał się jako student prawa na Uniwersytet Wiedeński, marzył jednak o karierze literackiej. Później wykorzystywał wiedzę prawniczą w swoich syjonistycznych pismach politycznych, kreśląc zarysy systemu prawnego przyszłego państwa żydowskiego. W 1878 roku został członkiem bezpartyjnego stowarzyszenia kulturalnego studentów Akademische Lesehalle. Przedstawił tam komedię Die Ritter vom Gemeinplatz, która była satyrą na ludzką obłudę i zdradę. W 1880 roku ukazała się drukiem jego komedia Kompagniearbeit. W tym samym roku przeprowadził się do eleganckiej dzielnicy Innere Stadt w śródmieściu Wiednia, co świadczyło o poprawie warunków ekonomicznych Herzla. Na studiach zbliżył się, a następnie wstąpił do korporacji akademickiej (burschenschaft) Akademische Burschenschaft Albia. Było to niemiecko-narodowe stowarzyszenie zrzeszające studentów, którego motto brzmiało: „Honor, Wolność, Ojczyzna” (niem. Ehre, Freiheit, Vaterland). Wyrazem wzrostu nastrojów antysemickich wśród niemieckiej młodzieży uczelnianej było zakazanie w 1881 roku Żydom członkostwa w korporacjach studenckich. Herzl zrezygnował więc z członkostwa w Albie (7 marca 1883 roku), choć w rzeczywistości został z niego wykluczony. W tym czasie zaczął zastanawiać się nad przyczynami społecznej nienawiści do Żydów. Miał okazję wysłuchać antyżydowskiej tyrady znanego antysemity pochodzącego z Berlina, Strökera. W tym samym roku ukończył swoją nowelę Hagenau. W styczniu 1882 roku zaczął prowadzić dziennik, w którym dokonywał analizy i krytyki wydarzeń codziennych. Swoje obserwacje i wnioski przelewał następnie do felietonów i innych literackich dzieł. W lutym wystąpił w konkursie na najlepszy felieton ogłoszony przez wiedeński dziennik „Wiener Allgemeine Zeitung”. W maju opublikowano tam jego pierwszy felieton, jednak Herzlowi nie udało się zainteresować swoją twórczością kierownictwa dziennika. Nieco później wpadła mu w ręce książka Eugena DühringaEugene Dühring (1833–1921) był ekonomistą i filozofem socjalistycznym, opozycyjnym jednak względem marksizmu. Fascynowała go osoba Fryderyka Wielkiego, ale nienawidził chrześcijan, Żydów i Greków. zatytułowana Kwestia żydowska jako problem rasy, moralności i kultury (niem. Die Judenfrage als Frage der Racenschaedlichkeit). Będąc pod wrażeniem zionącej nienawiścią do Żydów lektury, Herzl miał powiedzieć do jednego ze swoich przyjaciół, że poczuł „jakby ktoś mnie bił młotem po głowie”. W lipcu 1883 roku zakończył ostatnią sesję egzaminacyjną na wydziale prawa, a w listopadzie ukończył dzieło zatytułowane Rozczarowany (niem. Der Desillusionierte).
Praca zawodowa W maju 1884 roku Herzl zdał egzamin końcowy. Początkowo planował pracować w zawodzie – 4 sierpnia rozpoczął praktykę adwokacką. Nie był jeszcze samodzielny finansowo, dlatego wspierał go ojciec. Początkowo marzył także o karierze sędziowskiej, jednak z biegiem czasu coraz więcej sił poświęcał twórczości literackiej i publicystyce. W tym samym roku ukończył dzieło Tabarin. W czerwcu 1885 roku przeniósł się do Salzburga, gdzie podjął pracę w Sądzie Krajowym (niem. Landesgericht). Jednak już 5 sierpnia zrezygnował z kariery prawniczej, aby zostać pisarzem. Podróżował po Belgii i Holandii, gdzie napisał felieton The Flea dla humorystycznego periodyku „Der Floh” oraz ukończył pracę nad komedią Mamusi synek (niem. Muttersöhnchen). Szukając wydawcy dla swoich dzieł, odbył podróż do Berlina, a w drodze powrotnej do Wiednia po raz pierwszy odwiedził Pragę. Następnie Herzl podjął starania na rzecz związania się z wiedeńską kulturą artystyczną. W 1886 roku ukończył pracę nad satyrą Jego Wysokość (niem. Seine Hoheit), w której zawarł krytykę społeczeństwa burżuazyjnego oceniającego wszystkich ludzi według zamożności. Odbył wówczas swoją drugą podróż do Francji i Holandii, a w październiku odwiedził Berlin. Rozpoczęła się wtedy przyjaźń Herzla z , redaktorem naczelnym berlińskiego dziennika „Berliner Tageblatt”. Levysohn zamówił u Herzla cotygodniowe artykuły, które Theodor nazywał szkicami „Podróż Siódmego Dnia” (niem. Die Siebentagereise). W 1887 roku odbył podróż do Włoch, po której napisał felietony dla Wiener Allgemeine Zeitung, w których z odrazą i współczuciem opisał wygląd i historię getta w Rzymie. Przez krótki czas Herzl pracował jako redaktor w Wiener Allgemeine Zeitung. W lipcu Teatr Wallner w Berlinie zaakceptował jego komedię „Hoheit Seine” do wystawienia na scenie. W tym samym roku opublikowano jego pierwszą książkę „Wiadomości z Wenus” (niem. Neues von der Venus), będącą zbiorem artykułów, szkiców i opowiadań. Zyskał dzięki temu renomę, co pozwoliło mu w 1888 roku zatrudnić się w wiedeńskim dzienniku Neue Freie Presse. Został korespondentem tej gazety. Podczas podróży po Belgii i Anglii napisał dziesiątki felietonów, które były natychmiast drukowane w Wiedniu. Herzl opublikował także zbiór felietonów Księga szaleństwa (niem. Das Buch der Narrheit), który zadedykował przyjacielowi Arthurowi Levysohnowi. Jego wczesne prace nie skupiały się na życiu żydowskim. Były to felietony reporterskie, opisowe, a nie polityczne. W tym samym roku napisał razem z komedię Kłusownicy (niem. Wilddiebe), którą wystawiono w Burgtheater w Wiedniu. W stosunkowo krótkim czasie Herzl stał się cenionym dziennikarzem, o publikację jego artykułów ubiegało się kilka gazet. W 1888 roku został przyjęty do wiedeńskiego stowarzyszenia literatów i dziennikarzy Concordia, a w swoich artykułach zaczął poruszać tematykę społeczną. W tym czasie Herzl niemal nie utrzymywał żadnych kontaktów ze środowiskami żydowskimi i ulegał asymilacji.
thumb|Theodor Herzl z dziećmi, 1900 rok W dniu 25 czerwca 1889 roku poślubił córkę bogatego kupca Jakuba Naschauera, Julię (ur. 1868, zm. 1907). Mieli troje dzieci: Paulinę (ur. 29 marca 1890), Hansa (ur. 10 czerwca 1891) i Margaritę (ur. 20 maja 1893). Oboje małżonków odmówiło obrzezania syna. Małżeństwo było nieszczęśliwe, ponieważ Herzl był bardzo mocno związany ze swoją matką i nie potrafił się porozumieć z żoną. Trudności te pogłębiły się wraz z podjęciem działalności politycznej w późniejszych latach. Żona nie była zaangażowana w tę działalność, stąd ich drogi coraz bardziej się rozchodziły. Wszystkie ich dzieci zmarły tragicznie. Córka Paulina cierpiała na zaburzenia psychiczne i była narkomanką – zmarła w 1930 roku w wieku 40 lat z przedawkowania heroiny. Syn Hans po wczesnej śmierci ojca poddał się konwersji na katolicyzm, a następnie na protestantyzm. W wieku 39 lat zastrzelił się w kolejną rocznicę pogrzebu siostry Pauliny. Margarita była chora psychicznie i zginęła z rąk nazistów w Theresienstadt.