Zniewolony umysł – zbiór 9 esejów Czesława Miłosza napisanych w 1951 r., opublikowanych w 1953 r. przez Instytut Literacki w Paryżu jako t. 3 Biblioteki „Kultury”. Pierwsze wydanie w Polsce ukazało się poza cenzurą w 1978 r.Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWA, 1978, 1979, 1980. W 1981 r. ukazało się kilkanaście wydań drugoobiegowych, opublikowanych m.in. przez KOS (Krakowską Oficynę Studencką) w Krakowie, Studencki Instytut Wydawniczy w Krakowie, NZS Akademii Ekonomicznej w Krakowie, NZS Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (ze wstępem Artura Hutnikiewicza), Wyzwolenie we Wrocławiu, Wydawnictwo Biblioteki Literackiej w Warszawie, Logos w Warszawie, Niezależne Wydawnictwo Chłopskie (NWCh) w Warszawie, Zbliżenia w Warszawie. oficjalnie dopiero w 1989 r.Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1989, 1990. Przedmowę do wydania francuskiego (La pensée captive) napisał Karl Jaspers, wstęp do wydania angielskiego (The Captive Mind) – Bertrand Russell.
Utwór o kafkowsko-orwellowskim rodowodzie przedstawia za pomocą paraboli i alegorii analizę procesu intelektualnego uzależnienia się inteligencji wschodnioeuropejskiej od politycznych i ekonomicznych reguł doktryny komunistycznej. Karl Jaspers określił Zniewolony umysł jako znakomite studium „rozbicia człowieka na dwie osoby” pod wpływem olbrzymiej presji ideologicznejA. Walicki, ”Zniewolony umysł” po latach, Warszawa 1993, s. 334..
Tytuły rozdziałów Murti-Bing – pigułki szczęścia Zachód – analiza porównawcza sytuacji intelektualistów Wschodu i Zachodu Ketman – sztuka ukrywania prawdziwych poglądów, milczenia o swoich przekonaniach Alfa – czyli moralista (Jerzy Andrzejewski) Beta – czyli nieszczęśliwy kochanek (Tadeusz Borowski) Gamma – czyli niewolnik dziejów (Jerzy Putrament) Delta – czyli trubadur (Konstanty Ildefons Gałczyński) Wróg ładu – człowiek – refleksja o marksistowskiej filozofii historii Bałtowie – los narodów, „których ciała podeptał słoń historii”: Litwinów, Łotyszy i Estończyków
Treść Walka o Umysł rozgrywa się na trzech płaszczyznach, do których należą: Prawda, Szlachetność i Miłość. Nie dysponując możliwościami ingerencji w konflikt wewnętrzny człowieka, Nowa Wiara zadowala się zewnętrznymi oznakami jej przyjęcia. Godzący się na kompromis Umysł poddawany jest działaniom sił zewnętrznych, które Miłosz przedstawia w formie alegorycznych obrazów: Murti-Binga, Metody i Ketmana.
Wymyślone przez Stanisława Ignacego Witkiewicza w powieści katastroficznej Nienasycenie pigułki Murti-Binga zyskują w dziele Miłosza sens alegoryczny. Murti-Bing jest siłą podsuwaną Umysłowi przez Nową Wiarę, w którym Prawda zmaga się z Kłamstwem. Jednostka dążąca do wpisania się w nową rzeczywistość społeczno-polityczną rezygnuje z głoszenia Prawdy, zaczyna posługiwać się Fałszem i doprowadza do jego zwycięstwa. Metoda, która włącza się do walki między Szlachetnością a Nikczemnością, staje się jedynym uprawnionym sposobem myślenia i mówienia. Umysł ludzki po przyjęciu Murti-Binga i skazaniu się na Metodę stoi już blisko totalnego zniewolenia. Z pomocą przychodzi mu wówczas Ketman, czyli technika kamuflażu.
Miłosz pojmował Ketmana jako formę obrony przed całkowitym wewnętrznym zniewoleniem, czyli połknięciem pigułki Murti-Binga. Autor wylicza następujące rodzaje Ketmanów: Ketman narodowy – głośne manifestowanie swego podziwu dla osiągnięć Rosji w różnych dziedzinach, sekretna lojalność wobec interesów narodowych własnego kraju Ketman czystości rewolucyjnej – wiara w „święty ogień” rewolucyjny epoki Lenina połączona z nienawiścią do Wielkiego Wodza, jako rzeźnika narodów Ketman sceptyczny – zewnętrzny konformizm połączony z całkowitym cynizmem wobec Nowej Wiary (bezsensowność oporu) Ketman metafizyczny – zawieszenie przekonania o metafizycznej zasadzie świata, próba przeniknięcia Nowej Wiary od wewnątrz i wywarcia wpływu na jej ewolucję Ketman etyczny – kompensowanie niemoralnych metod sprawowania władzy poprzez skrupulatne przestrzeganie tradycyjnych norm etycznych w życiu osobistymM. Walicki, „Zniewolony umysł” po latach, Warszawa 1993, s. 337-339.. Do kapitulacji i przyjęcia Nowej Wiary dołącza czwarta alegoria – Strach.
Działania sił wykorzystanych przez Nową Wiarę do zniewolenia umysłów zilustrował Miłosz typowymi biografiami czterech postaci: Alfy, Bety, Gammy i Delty. Pozbawione nazwisk, ukryte pod kryptonimami portrety pisarzy są przykładami pewnych ogólnoludzkich postaw wobec określonej rzeczywistości społecznej i politycznej.
W oczach pisarzy i krytyków Karl Jaspers: „Zniewolony umysł” jest dziełem nie tyle politycznym, co moralnym, podyktowanym przez głos sumienia w imię obrony podstawowych wartości. Gustaw Herling-Grudziński: Poparcia udzielonego komunistom przez elitę intelektualną nie daje się wytłumaczyć wiarą w historiozofię komunizmu, lecz raczej masowym terrorem. Zygmunt Kałużyński: „Zniewolony umysł” to „Makulatura wielkiego konfliktu”. Roman Bratny: Miłosz to Redaktor Techniczny Antykomunizmu. Witold Gombrowicz: Analiza sprawy komunizmu nie jest tym, co najciekawsze w „Zniewolonym umyśle”. Kluczowe jest udokumentowanie tezy, że człowiek może zrobić wszystko z drugim człowiekiem. Jerzy Putrament: „Zniewolony umysł” to kokietowanie Zachodu przez uciekiniera z zagrożonego wojną kraju (psychoza III wojny światowej)D. Pawelec, „Zniewolony umysł” Miłosza, [w:] Szkolny słownik literatury polskiej XX wieku, red. M. Pytasz, Katowice 1998, s. 601-602.. Tony Judt: Między opisami Ketmana i pigułki Murti-Binga Miłosz dokonuje błyskotliwej analizy stanu umysłu rozczarowanych idealistów i cyników zmieniających poglądy dla osobistej korzyści. Włodzimierz Bolecki: Zniewolony umysł to bowiem znakomity literacki traktat: więcej mówi o psychologii człowieka niż o polityce, więcej o charakterach, niż ideologii, więcej w nim filozofii i historiozofii niż historycznej kroniki lat stalinowskichCzesław Miłosz, Zniewolony umysł. Lekcja literatury z Czesławem Miłoszem i Włodzimierzem Boleckim, Kraków 1999.. Timothy Snyder: Miłoszowi chodziło o to, że wszystkie te rzeczy są możliwe jako ludzkie adaptacje do sytuacji, ale niemożliwe jako sposoby na zachowanie człowieczeństwa.
Przekłady na języki obce The Captive Mind, London: Martin Secker and Warburg, 1953 The Captive Mind, New York: Alfred A. Knopf, 1953 The Captive Mind, Toronto: McClelland and Steward, 1953 La pensée captive. Essai sur les logocraties populaires, Paris: Gallimard, 1953, 1962, 1980, 1982, 1988. Verführtes Denken, Köln: Kiepenheuer & Witsch, 1953, 1954, 1955, 1956, 1959, 1980 El pensamiento cautivo, San Juan: Editiones de la Torre, Universidad de Puerto Rico, 1954, 1980 La mente prigioniera, Milano: Aldo Martello Editore, 1955, Själar i fångenskap, Stockholm: Natur och Kultur, 1956, 1980, 2000 Verführtes Denken, Zurych: 1980 Der trellbundne sinn, Oslo: Aschehoug, 1981 Vangittu mieli, Porvoo: WSOY, 1983 Ī aichmálōtī sképsī, Ateny: Ellīnikī’ Eurōekdotikī’, 1983 De geknechte geest, Amsterdam: De Arbeiderspers, 1984 Ponevolenij rozum, München: Sučasnist', 1985 (ukr.) Zarobljeni um, Belgrad: Beogradski Izdavacko-Graficki Zavod, 1985, 1987 El pensamiento cautivo, Buenos Aires: Hyspamérica. 1988 El pensamiento cautivo, Esplugues de Llobregat: Orbis, 1989 The captive mind, New York: Vintage International, 1990 A rabul ejtett értelem, Budapest: Europa Konyvkiado, 1992 Porobenijat razum, Varna: Galaktika, 1992; Sofiâ: Izdatelstvo „Balkani”, 2011 Zotroceny duch, Praha: TROST, 1992 Pavergtas protas. Esė , Vilnius: Lietuvos Rašytoj Sąjungos Leidykla, 1995, 2011 Toraware-no tamashii, Tokyo: Kyodo Tsushinsha, 1996 Zarobeniot um, Skopje: Nasa Kniga, 1998 Zasužnjeni um, Zagrzeb: Nova Stvarnost, 1998 Sagustītais prāts, Rīga: Zvaigzne, 1998 Gandirea captiva, București: Humanitas, 1999 Vangistatud mõistus, Tallinn: Loomingu Raamatukogu, 1999 Skuty rozum, Mińsk: Vìlenskì Kljub, 2000 Poraboŝennyj razum, Sankt-Petersburg: Aleteja, 2003 La ment captiva, Walencja: Publicacions Universitat de València, 2005 (katal.) Tutsak Edilmiş Akil, Ankara: Elips Kitap, 2006 Zarobljeni um, Belgrad: Paideia, 2006 Mente cativa, São Paulo, 2010 (port.) Ha-Rẇaḥ ha-šbẇyah, Tel-Abiyb: Qešeb l-Šiyrah, 2011 (hebr.) Bèi jìngù de xīnlíng, Taibei: Tendency Publishing, 2011; Pekin: Guangxi Normal University Press, 2013 Bei jin gu de tou nao, Guilin: Guangxi Normal University Press, 2013
Przypisy
Bibliografia „Zniewolony umysł” jako parabola, „Res Publica” 1988, nr 5, s. 103-108. Andrzej Walicki, „Zniewolony umysł” po latach, Warszawa: Czytelnik, 1993. Andrzej Zawada, Miłosz, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1966 (rozdz. Prywatne obowiązki).
Linki zewnętrzne Zniewolony umysł – Analiza Czesław Miłosz – Bibliografia
Kategoria:Eseje Czesława Miłosza Kategoria:Utwory literackie z 1953 Kategoria:Utwory objęte zapisem cenzury w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej