Puduhepa – hetycka królowa żyjąca w XIII w. p.n.e., żona Hattusilisa IIIG. Frantz-Szabó, A. Ünal, s.v. Puduḫepa A., [w:] RlA 11 (2006–2008), s. 106.. Z uwagi na swoją pozycję i wpływ na politykę imperium hetyckiego określana jest jedną z najbardziej wpływowych kobiet w historii Wschodu StarożytnegoJ.O. Barisas, Puduhepa. Eine hethitische Königin in ihren Textzeugnissen by Heinrich Otten, s. 386–388..
Etymologia imienia Teoforyczne imię Puduhepy pochodzi z języka huryckiego. Składa się z dwóch członów: pudu/fudu, którego znaczenie jest nieznane, i imienia bogini Hebat/HepatG. Frantz-Szabó, A. Ünal, s.v. Puduḫepa A., [w:] RlA 11 (2006–2008), s. 106..
Wczesne życie Puduhepa urodziła się na początku XIII w. p.n.e. w mieście Lawazantija, znajdującym się w KizzuwatnieT. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 250–251.. Pochodziła z kapłańskiego rodu; jej ojcem był Pentipšarri, kapłan bogini Szauszki. Puduhepa, tak jak ojciec, pełniła w mieście funkcję kapłanki SzauszkiT. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 250–251..
Puduhepa poznała Hattusilisa III, kiedy wracał z bitwy pod Kadesz. Hattusilis odwiedził Lawazantiję z uwagi na znaczenie miasta jako ośrodka kultu Szauszki, by odprawić tam rytuały poświęcone tej boginiT. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 250–251. . Według relacji króla to sama Szauszka objawiła się mu we śnie, nakazując, by ten poślubił PuduhepęTak w Apologii Hattusilisa III (CTH 81): The Context of Scripture, ed. W.W. Hallo, vol. I–III, Leiden–Boston 2003, s. 202.. W 1267 roku p.n.e. została królową hetycką po objęciu tronu przez Hattusilisa IIIT. Bryce, The Kingdom of the Hittites s. 251; datowanie panowania władcy z listy królów hetyckich [w:] T. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. XV..
Panowanie Puduhepa jako królowa nie ograniczała się jedynie do roli biernej królewskiej małżonkiT. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 251., lecz aktywnie angażowała się w sprawy polityczne i ekonomiczne swojego królestwa. Dzierżyła władzę polityczną, gospodarczą i ideologiczną, którą wykorzystywała, by wspierać rządy kolejno Hattusilia III i swojego syna, Tudhalijasa IVM. Moore, Hittite Queenship: Women and Power in Hittite Anatolia, s. 9.. Puduhepa sprawowała kontrolę nad magazynowaniem i dystrybucją dóbr królewskich w Hattusie. Jako królowa i zarazem najwyższa kapłanka kraju pełniła także istotną funkcję reprezentacyjną, tym samym znacząco wzmacniała strukturę społeczną z perspektywy królewskiej ideologiiM. Moore, Hittite Queenship: Women and Power in Hittite Anatolia, s. 9, 11.. Utrzymywała korespondencję zarówno z zagranicznymi władcami (korespondencja z egipską rodziną królewską)T. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 286., jak i z poddanymi i władcami wasalnymi hetyckiego króla (Bentešiną z AmurruPotwierdza to fragmentaryczny list CTH 208.4 (KUB III 56)., hetyckim dostojnikiem Tattamaru wżenionym w rodzinę królewskąList Puduhepy do Tattamaru: CTH 180. i Niqmaddu III z UgaritList Puduhepy do Niqmaddu: CTH 189.). Puduhepa wyrażała także zainteresowanie kampaniami wojennymi i ich przebiegiem, na co wskazuje zachowana korespondencja zaadresowana do królowejList Tudhalijasa do królowej: CTH 192 (KUB 19.23): H.A. Hoffner, Letters from the Hittite Kingdom, s. 346–350.. Rolę w polityce zagranicznej sprawowała także po śmierci Hattusilisa III, przy nowym królu, Tudhalijasie IV. Była uwzględniona, razem ze swoim mężem w przysiędze Ulmi-Teszuba (Kurunty)CTH 106 (KBo IV 10)., a w wielu dokumentach państwowych, w tym także traktacie pokojowym zawartym z Ramzesem II S. Langdon, A.H. Gardiner, The Treaty of Alliance Between Ḫattušili, King of the Hittites, and the Pharaoh Ramesses II of Egypt, s. 198., widniała obok króla jako współsygnatariusz dokumentuT. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 286..
Charakterystycznym sposobem sprawowania polityki zagranicznej dla Puduhepy było aranżowanie aliansów politycznych poprzez małżeństwa. Do zasług królowej w roli swatki należą: zaaranżowanie podwójnego małżeństwa między rodzinami królewskimi państwa hetyckiego i AmurruT. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 297–299., wybór żony dla Kurunty (brata lub przyrodniego brata Urhi-Teszuba)T. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 286. – i zawarcie sojuszów małżeńskich z babilońską rodziną królewskąT. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 297–299.. Prawdopodobnie to właśnie babilońska księżniczka została żoną Tudhalijasa IVT. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 297–299..
Puduhepa prowadziła regularną korespondencję z Ramzesem IICTH 158, CTH 159, CTH 160, CTH 162, CTH 164, CTH 176., jak również z jego małżonką Nefertari. Zachowało się 15 listów zaadresowanych do Puduhepy przez egipską rodzinę królewską, w tym 4 listy wysłane do królowej przez Ramzesa IIT. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 286.. Tematyka listów obejmowała mariaże polityczne pomiędzy rodzinami, a także bliską współpracę rodzin. Na przykładzie listu Nefertari do PuduhepyCTH 167. wiadomo, że królowe wzajemnie pytały się o zdrowie, dyskutowały na temat stanu pokoju między Hatti a Egiptem i wzajemnych relacji między ich mężamiG.D. Middleton, Women in the Ancient Mediterranean World, s. 92.. Listom towarzyszyła zwyczajowa wymiana darów: Nefertari wraz z listem przesłała Puduhepie naszyjnik z czystego złota, składający się z 12 wstążek i ważący 88 szekli, a także 12 kolorowych lnianych szatT. Bryce, Letters of the Great Kings of the Ancient Near East, s. 91..
Po śmierci Hattusilisa III w 1237 roku p.n.e.T. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. XV; należy zwrócić tu uwagę na to, że mogą wystąpić różne datowania w zależności od chronologii używanej przez badacza. Puduhepa pozostawała postacią aktywną w polityce imperium i zachowała swoją pozycję w państwie. Po śmierci męża królowa coraz bardziej włączała się w działalność sfery sądowniczej imperium – czasami interweniując podczas sporów prawnych oraz wydając orzeczenia w sprawach, na które zwracano jej uwagę w państwach wasalnychT. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 286.. Przykładem jej działalności w tej sferze jest list dotyczący uszkodzenia łodzi, w sprawie której orzekała przeciwko człowiekowi pozwanemu za celowe uszkodzenie statku w Ugarit, któremu nakazała wypłacić odszkodowanie właścicielowi statkuCTH 95, tłum. za: T. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 287: „Thus (speaks) My Sun: Say to Ammistamru: ‘When this man from Ugarit came with Sukku for judgement before My Sun, Sukku said: ‘‘His boat broke itself against the quay.’’ But the man of Ugarit said: ‘‘(No!) Sukku deliberately broke up my-boat.’’ My Sun has made the following judgement: ‘‘Let the chief man of the boatsmen of Ugarit swear: Sukku must reimburse (the aggrieved party) for his boat and the goods therein”.. Możliwe, że pod koniec jej panowania na dworze powstały wrogie jej frakcjeWięcej o intrydze związanej przeciwko królowej w: T. Bryce, The Role and Status of Women in Hittite Society, s. 298.. Królowa żyła jeszcze za panowania ugaryckiego króla Niqmaddu III pod koniec XIII wieku p.n.e., co sugeruje, że przeżyła co najmniej 90 latT. Bryce, The Kingdom of the Hittites, 289..
Rodzina Kwestia dzieci Puduhepy i Hattusilisa III jest o tyle skomplikowana, iż nie wszystkie są znane z imieniaT. Bryce, Letters of the Great Kings of the Ancient Near East, s. 100. i nie wiadomo, w jakim stopniu wszystkie z nich są poświadczone w źródłach. Z relacji hetyckiej królowej wiadomo, że po ślubie z Hattusilisem III zastała w pałacu jego dzieci z poprzednich związków, które przyjęła jako swojeT. Bryce, Letters of the Great Kings of the Ancient Near East, s. 100; CTH 176, tłum. za: Th. van den Hout, Khattushili III, King of the Hittites, s. 1110: „When I entered the palace, the princesses that I found inside gave birth under my care, and I raised them (i.e. their children). Those that I found already born, them I raised as well, and I made them army commanders”.. Najprawdopodobniej następca tronu hetyckiego, Tudhalijas IVWięcej o postaci w: Th. van den Hout, s.v. Tutḫalija IV, [w:] RlA 14 (2014), s. 227–233., był jej biologicznym synemTh. van den Hout, s.v. Tutḫalija IV, [w:] RlA 14 (2014), s. 229.. W listach poświadczona jest także córka Hattusilisa III, księżniczka Gaššulawija, która została wydana za mąż za Bentešinę z AmurruE. Weidner, s.v. Gaššulijawija, [w:] RlA 3 (1971), s. 151.. Wiadomo o dwóch księżniczkach wydanych za mąż za Ramzesa II przez Puduhepę, jedną z nich znamy z jej egipskiego imienia MaathorneferureT. Bryce, The Kingdom of the Hittites, 283; S. Sezer, Yazılı Belgeler Işığında Hitit Kadınları, s. 30..
Tytulatura Królowa tytułowała siebie następująco: ‘córka miasta Kummani’ (DUMU.MUNUS uruKummani), ‘córka kraju Kizzuwatna’, ‘Wielka Królowa’ (MUNUS.LUGAL.GAL) i ‘córka miasta Lawazantija’ (DUMU.MUNUS Lawazantiya)G. Frantz-Szabó, A. Ünal, s.v. Puduḫepa A., [w:] RlA 11 (2006-2008), s. 107.. W zachowanych źródłach nie używała oficjalnego tytułu tawanannaG. Frantz-Szabó, A. Ünal, s.v. Puduḫepa A., [w:] RlA 11 (2006-2008), s. 107.. W korespondencji z Ramzesem II faraon tytułuje ją „siostrą” (NIN‑ia „moja siostro”) zgodnie z konwencjami języka dyplomatycznegoO „rodzinnych” zwrotach w dyplomacji Wschodu Starożytnego: M. Liverani, International Relations in the Ancient Near East, s. 135–138.. Zachował się też list, w którym Puduhepa zwraca się do egipskiego króla sformułowaniem „My, wielcy królowie, jesteśmy braćmi”T. Bryce, Letters of the Great Kings of the Ancient Near East, s. 57..
Sprawy kultowe Puduhepa przez całe życie poświęcała sprawom religijnym dużo uwagi, zarówno przed ślubem z Hattusilisem III jako kapłanka w Lawazantiji, jak i po zostaniu królową hetycką. Jako najwyższa kapłanka imperium hetyckiego, która to funkcja zawierała się w szerszych prerogatywach tawanannyWięcej o urzędzie w: T. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 92–94; T. Bilgin, Officials and Administration in the Hittite World, s. 23–24., miała zarządzić zebranie i reorganizacje utworów religijnychT. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 287., a także zmienić sposób sprawowania wielu rytuałów religijnychT. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 287.. Królowej przypisuje się także przeprowadzenie reformy hetyckiego panteonu, polegającej na ustanowieniu synkretyzmów między bóstwami hetyckimi i huryckimiT. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 287; CTH 384, tłum. za A. Goetze, Prayer of Pudu-hepas to the Sun-Goddess of Arinna and her Circle, s. 393 „To the Sun Goddess of Arinna, My Lady, the Mistress of the Hatti lands, the Queen of heaven and earth. Sun Goddess of Arinna, you are Queen of all countries! In the Land of Hatti you bear the name of the Sun Goddess of Arinna; but in the land which you made the cedar land you bear the name Hatti and International Diplomacy Hepat”.. Większość swoich modlitw kierowała do bogini Słońca z Arinny, a ich częstym motywem były prośby o zdrowie i długie życie dla Hattusilisa IIIT. Bryce, The Kingdom of the Hittites, s. 288; np. CTH 584.2.. Puduhepa wykształciła także nowy styl literacki, w jakim formowała swoje modlitwy, który wyróżniał się licznymi niuansami językowymi i figuratywnościąWięcej na ten temat w: G. Frantz-Szabó, A. Ünal, s.v. Puduḫepa A., [w:] RlA 11 (2006-2008), s. 107.. Zachowały się ponadto ślubowania królowej kierowane do różnych bóstw, w tym do ubóstwionego Morza z prośbą o sprowadzenie do niej awanturnika PijamaraduI. Rutherford, Puduhepa, Piyamaradu and Sea, s. 823–833..
Sny Puduhepy